Заметки по этнографии Саха 3 дня назад 79

Сэргэ

Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлигэр сүүрбэттэн тахса сыл үлэлээтим. Түмэлгэ кэлэн көрөөччүлэргэ экспонаттар тустарынан кэпсиирбитигэр, билим таһымнаах кинигэлэргэ олоҕуран ону-маны кичэйэн, анааран кэпсиир кыаллыбат: бириэмэ уһуур, билим уустук тылларыттан истээччи даҕаны сылайар уо.д.а төрүөт элбэх. Инньэ гынан, көрдөрүүгэ турар экспонаттар ааттарын, аналларын, сүрүн историяларын судургутук, өйдөнүмтүө соҕус быһаара, кэпсии сатыыбыт, ол иһигэр сэргэ туһунан.

Сэргэ курдук мас баҕананы монгуоллар ерге, буряттар зэргэ, тувинецтар шоргэ уо.д.а. түүр-монгуол тыллаах, сылгы иитиитинэн төрүт дьарыктаах омуктар туруораллар. Ол гынан баран, Россияҕа, билим таһымнаах кинигэлэргэ, үксүн «коновязь» өйдөбүлүнэн суруйаллар.

Оттон бэйэ билим үлэһиттэрэ сэргэ сахалыы өйдөбүлүгэр соччо кыһаммакка, күн бүгүҥҥэ диэри, эмиэ “ат баайар сэргэ” (коновязь) курдук өйдөбүлү сурукка-бичиккэ тиһэллэр: ”Якутские коновязи” [Иванов, 1976, с. 213–224]; «Одним из простейших видов коновязей были «сатанах мас» [Зыков, 1986, с. 75]; «Цель статьи – рассмотреть историю якутских коновязных столбов сэргэ…» [Слепцова, 2020, с. 158] уо.д.а. Бикипиэдийэҕэ (ru.wikipedia.org) сэргэ туһунан өйдөбүл «коновязный столб» диэнтэн саҕаланар.

            Салгыы тылдьыттарга «сэргэ» туһунан билиэххэ:

• сэргэ I 1) коновязь (столб); II 1) рядом, возле (Якутско-русский словарь, 1972 г.);
• сэргэ I 1) коновязь ат сэргэтэ;ыһыах сэргэтэ (Sakha Tyla.Ru);
• сэргэ II 1.  Кими эмэ кытта бииргэ аттыгар, сэргэстэһэ; 2. Аттыгар сэргэстэһэ баар (СТБУТ, 2012, 589 сир.).

            Биһиги, ырытан өйдүүр баҕабытыгар, тылдьыттарга биир сөп түбэһэр сүрүн быһаарыы баар: «Сэргэ − ханна эрэ, туох эрэ аттыгар, эбэтэр сэргэстэһэ, кэккэлэһэ турар  баҕана». Өссө көннөрү баҕана буолбатах, “саха итэҕэлин кытта ситимнээх” диэн ситэрэн биэриэххэ.

Сэргэни барытын “ат баайар” (коновязь) курдук өйдүүр, суруйар – сыыһа. Тэлгэһэ иһигэр-таһыгар оҕус уонна көлө сэргэҕэ аты баайаллар. Оттон итэҕэл сэргэлэригэр – Аар баҕахха, илгэни, быйаҥы тардар, эбэтэр хоолдьуга сылгыга анаммыкка аты баайбаттар. Ааттаммыт сэргэлэргэ сиэр-туом ыытыыллар кэмигэр анаан-минээн сааһынан уонна өҥүнэн-дьүһүнүнэн талан ылыллыбыт сылгыны (кэлин, үгэс уларыйан, симэхтээх аты) баайаллар.

Сорох сэргэлэргэ: тыҥырахтаах көтөр төбөлөөхтөргө, АйыыҺыты таттарыы, сир иччилэригэр анаммыттарга уо.д.а. сылгыны (аты) баайбаттар (1-кы хаартыска).

Онон, олору өйдөбүлү үөскэппэтин иһин, сэргэни барытын нууччалыы “коновязь” (ат баайар) курдук өйдүүр, быһаарар уонна кэпсиир табыллыбат.

            Аны, сэргэ анаан-минээн сири хаһан туруоруллубут мас баҕана эрэ буолбат. Тэлгэһэ иһигэр үүнэн турар эдэр тиит (маһы) үөһээ өттүн уонна мэһэй буолар лабааларын кэрдэн, бултуур тэрили ыйыыр, аты даҕаны баайар, сатанах сэргэни оҥороллор (2-с хаартыска). Сөп түбэһэр тиит маһы кэрдэн аҕалан туруоруллубут “сатанах сэргэ” эмиэ баар буолар.

Киһи көмүүтүн аттыгар үүнэн турар тиити үөһээ өттүн сарбыйан, лабааларын кэрдэн, хатырыгын ыраастаан, сэргэ курдук быһыылаан-таһаалан (муҥурах сэргэ) көмүү сиэригэр-туомугар тутталлар. 1944 с. И.Д. Новгородов Уус-Алдан оройуонугар Лөгөй нэһилиэгэр “Кыталыктаах” диэн тумуска XVII үйэ иккис аҥаарыгар олорон ааспыт Солук Боотур көмүүтүн аттыгар муҥурах сэргэни булбут [Бравина, Попов, 2008, с. 228]. Мин, 2020 с. Уус-Алдан улууһун устун айаннаан иһэн, Кыталыктаахха тохтоон сиэр-туом ыытан ааспытым. Кырдьык, археологическай хаһыы оҥоһуллубута биллэр иин аттыгар, муҥурах сэргэ охто сытарын хаартыскаҕа түһэрбитим (3-с хаартыска).

Ол аата сэргэ, оҥоһуллар маһа икки көрүҥнээх: анаан бэлэмнэниллибит тиит баҕана уонна үүнэн турар тиити сарбыйан, хатырыктаан, суоран.

            Араас таһымнаах кинигэлэргэ сэргэлэр көрүҥнэрин уонна аналларын туһунан суруйаллар [Зыков, 1986, с. 72–75; Яковлев, 1992, 1993, 2023; Избеков, 1993; Слепцова, 2020, с. 138–142, 2022, с. 33–43] ол эрээри, күҥ бүгүҥҥэ диэри, билим таһымнаах кинигэ бэчээттэнэн тахса илик.

            Нуучча тылынан суруллубут кинигэлэргэ сэргэлэри суолталарынан араараллар: культовые, обрядовые, сакральные. Сахалыы толкуйдаатахха, ыйыллыбыт суолталар сэргэ аайы бааллар:

• ханнык баҕарар сэргэ туруоруутугар сиэр-туом ыытыллар (обряд);
• сэргэ айыыларга, иччилэргэ сүгүрүйэр бэлиэлээх (культовый знак);
• сэргэ тулалаан турар эйгэни араҥаччылыыр суолталаах (сакральное значение).

      Ол иһин бастаан бүттүүннэригэр (уопсай) сыһыаннаах быһаарыы кэнниттэн чахчы аналларынан араарыахха сөп (как общее, единичное, особенное):

• тэлгэһэ сэргэлэрэ (надворные);
• үүнүү-быйаҥ уонна төрүөх сиэр-туом сэргэлэрэ (плодородия);
• көмүү сэргэлэрэ;
•  араас аналлаах сэргэлэр (сэргэ различного назначения): кыргыс, аҕа-ийэ уустар, нэһилиэктэр, эбэтэр баайдар сирдэрин арааран көрдөрөр бэлиэ сэргэлэр уо.д.а.

            Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлигэр экскурсия кэмигэр көрдөрүүгэ сэргэ турар буоллаҕына, бастаан барыларыгар бүттүүн сыһыаннаах быһаарыы биэрэбин: «Сэргэ − деревянный обрядовый или знаковый столб народа саха определенного назначения с конструктивными, декоративными и символическими элементами, либо дерево со срубленной кроной с перечисленными атрибутами». Дьэ, ол кэнниттэн кэнниттэн аналларынан арааран кэпсиибин.

            Хойукку орто үйэлэргэ сахалар күннээҕи кэтэр таҥаһы, ат ыҥыырын, чороону, сэргэлэри уо.д.а. “эр киһи” уонна “дьахтар” киэнэ диэн араарбат үгэстээхтэр. Сахалар ортолоругар гендернай араарыы, XIX−XX үйэлэртэн олох уонна үгэс уларыйыытын түмүгэр тарҕаммыт. Этнограф В.Ф. Яковлев 1980-с сылларга XX үйэ саҕаланыыта Ленинскай оройуоҥҥа, “Тыыраһа” диэн сиргэ элбэх оҕолоох ийэ дьиэтин таһыгар тыһы сэргэни (Айыыһыт сөбүлээн тохтуур бэлиэтин) туруорбуттарын хаартыскаҕа түһэрбит (4-с хаартыска)  [Яковлев, 2025, сыһыарыы].

1926 с. Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгэр Кураан диэн сыһыыга норуот маастардара Е.И. Ефремов уонна Ф.О. Осипов “эр киһи” сэргэтин онтон 1946 с. “дьахтар сэргэтин” оҥорон туруорбуттар (5-с хаартыска), [Саввин, 2013, с. 56].

1820-с сыллартан (христианскай итэҕэли ылыммым кэмтэн), биллэрдик XX үйэҕэ, саха төрүт итэҕэлиттэн тэйбит дьон, араас бэлиэ сэргэлэри туруораллар: сэриигэ барыы, арахсыы, ыал буолуу, үбүлүөйү туоһулуур уо.д.а. Киһи олоҕор сөп түбэһиннэрэн, үгэстэр эмиэ уларыйаллар, ол гынан баран, хойукку орто үйэтээҕи сэргэлэр аналларын, быһыыларын-таһааларын, бэлиэлэрин, оһуордарын билэ сатыахтаахпыт.

Түмүккэ, бастатан туран, саха сэргэтэ киэҥ хабааннааах өйдөбүллээх, араас аналлаах уонна киһини сэҥээрдэр оһуордаах-мандардаах буолан, атын омук сиэр-туом мас баҕаналарыттан уратылаах. Иккиһинэн, сэргэни ханнык даҕаны омук тылыгар тылбаастаабат ордук. Сорох омуктар кэккэ өйдөбүллэри, тыл ис хоһооно уларыйарын иһин, тылбаастаабаттар, бэйэтинэн хааллараллар, кэпсииллэр, суруйаллар.

Сэргэ саха итэҕэллээх, куттаах, дьарыктаах дьон биир сомоҕо буолан түөлбэлээн сэргэстэһэ олорор бэлиэлэрэ. Өссө сэргэ киһи, дьон, киһи аймах олоҕо айылҕаны, куйаары кытта ситимнээҕин санатар бэлиэ (Аар Кудук Мас, Аар Хатыҥ Мас, Аар Чэрчик Мас … кэриэтэ).

Быдылыкы БаҺылай

Саха түмэлэ