Заметки по этнографии Саха 1 месяц назад 139

Чороон: көрүҥэ, анала уонна хантан төрүттээҕин быһааран көрүү

Бикипиэдийэҕэ чороон туһунан суруйбуттар: “Чорон (якут. “чороон”) – национальный сосуд для хранения и питья кумыса” (ru.wikipedia); “Чорон – национальный сосуд для потребления кумыса” (ru. wikipedia.org).

Чорооҥҥо кымыһы харайыы – аньыы, кутуллубут кымыс иһиллиэхтээх, эбэтэр иччилэргэ уонна Айыыларга анаан ыһыллыахтаах. Чороон биир эрэ сүрүн анала таба суруллубут – кымыс иһэргэ туттуллара.

Аны саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыкка суруйбуттарын ааҕын: «Чороон – кымыс иһэргэ аналлаах саха иһитэ» (СТБУТ, 2017, 193, 194 сирэй). Бастакынан, чороон саха иһитэ буолара аатыттан биллэр. Иккиһинэн, иһит биир эрэ анала суруллубут. 

Бэрт сэдэхтик, сорох олоҥхоҕо алгысчыт ыһыахха кымыстаах чороону бүөрүттэн тутан Айыыларга махтанан уруй-айхал тылын этэрэ ахтыллар. Кини биир сүрүн туттар иһитэ – чороон. Былыр, көннөрү саха киһитэ, чороонтон сиргэ кымыһы таммалатан, эбэтэр кыратык ыһан баҕа санаатын, таска таһаарбакка, айыылартан уонна иччилэртэн ааттаһан-көрдөһөн баран кымыһы иһэр. Айах, кэриэн чороону, бас-көс дьон,кэритэн кымыс иһэллэриттэн уратылаах (от коллективного распития).

Билим таһымнаах кинигэлэргэ ыһыах сүрүн түгэнэ бэлиэтэнэр: “Кропление кумыса божествам и духам было центральным моментом праздника, и потому Ысыах получил свое название  от слова ыс – “кропить, обрызгивать” [Эргис, 1974, с. 102; Романова, 2012, с. 254], ол гынан баран, туох иһиттэн уонна тугу туһанан, эбэтэр хайдах, ыһаллара суруллубат.

Онтон дьиҥ саха өйдөбүлүнэн чороон, сиэр-туом толоруутугар уонна кымыс иһэргэ аналлаах, мас иһит (чорон − деревянный сосуд народа саха, который используется для выполнения обрядовых  церемоний и питья кумыса). Итэҕэл иһитэ буолан, атын мас иһиттэртэн чорбойор (сакральное значение сосуда больше, чем практическое применение).

Аны кылгастык чороон төрдүн-ууһун ырытан көрүөххэ. И.б.д., академик А.П. Окладников биир атахтаах чороон быһыытынан-таһаатынан скифтэр ас буһарар чаҥ иһиттэриттэн төрүттээҕин бэлиэтиир: “Вполне возможно, что якутские чороны возникли в результате своеобразного скрещивания местных форм круглодонных сосудов, покрытых зональным орнаментом из выпуклых валиков, и заимствованной формы скифского котла с его высоким коническим поддоном” [1955, с. 290]. Кини өтө көрүүтүнэн, чаҥ (боруонса) үйэлэр бүтүүлэрэ, эрдэтээҕи тимир үйэ саҕаланыыта биир атахтаах чороон оҥоһуллан туттуллубут курдук.

Искусство билим үлэһитэ И.А. Потапов биир ураты быһаарыылаах: «Можно сказать, что истоки якутского чорона на поддоне лежат, в одном случае, в обобщении форм «скифского» котла и древнейшей якутской деревянной, берестяной посуды, в другом» (1-кы уруһуй), [1972, с. 62−63].

И.б.д. А.Н. Алексеев биир атахтаах чороону ордук хуннар (сүүнэлэр) алтан уонна чаҥ иһиттэригэр ханыылыы көрөр: “Чорон на коническом поддоне близок к хуннским бронзовым или медным котлам, чем скифским. Как прототип, хуннский котел выглядит предпочтительнее своими соответствиями с чороном в орнаменте и наличием выраженного венчика” [2015, с. 57].

А.П. Окладников, И.А. Потапов, М.М. Носов, А.Н. Алексеев саҥа таас, чаҥ, эрдэтээҕи тимир үйэлэрдээҕи туой иһиттэр быһыылара-таһаалара уонна оһуордара (“тоноҕос”, “ураһа”, “илим хараҕа”, “тыҥырах” ойуулар) чорооҥҥо хатыланалларын бэлиэтииллэр [Алексеев, 1996, с. 53–54].

И.б.х. В.А. Кисель биир атахтаах чороону орто үйэтээҕи былыргы түүрдэр иһиттэригэр маарынната көрөр: “Якутские чороны являются копией средневековых кубков древнетюркской эпохи”(1-кы хаартыска), [2003, с. 71−73].

Биир атахтаах (тутаахтаах) чороон төрдүн-ууһун  чинчийээччилэр ити курдук сабаҕалаан быһаараллар.

Салгыы үс атахтаах чороон хантан төрүттээҕин ырытан көрүөҕүн. XX-с үйэҕэ билим таһымнаах суруйууларга үс атахтаах чороон хойут оҥоһуллан туттуллубутун курдук ыйаллар: “Что касается треногих чоронов … возникли позже. Среди памятников XVIII века они встречаются реже, чем чороны на поддоне. XVII век таких чоронов не знает“ [Потапов, 1972, с. 63]. Кырдьык, Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл үлэһиттэрэ 1930−1940-с сс. археологическай хаһыыларыгар үс атахтаах чороон көстүбэтэх. Онтон И.В. Константинов 1965 сыл Элиэнэ эҥэр экспедиция үлэтин кэмигэр көстүбүт үс атахтаах чорооннору билим таһымнаах кинигэтигэр XVIII үйэтээҕи саха олоҕор киллэрбит [1971, с. 98−100].

2005 с. Таатта улууһугар, Баайаҕаттан бэрт чугас, Улахан (Үчүгэй) Алаас буор булгунньаҕар, киһи көмүүтүн археологическай хаһыыга, холбо иһигэр үс кэлимсэ атахтаах чороону булбутум. Отчуокка хаһыллыбыт көмүүнү, тэҥнээн көрүү ньыманан, XVII үйэнэн быһаарбытым,онтон радиоуглерод үрэллиитин аналиһа 1420−1470 сс.хабар [Крюбези, Алексеев, 2007, с. 51; Бравина, Дьяконов, 2015, с. 28].Билиҥҥи археология чахчыларынан үс атахтаах чороон, биир атахтааҕар, эрдэ XV–XVI үйэлэртэн тарҕанан туттуллубут курдук (2-с хаартыска).

II Камчаткатааҕы экспедиция (1741−1745 сс.) кыттыылааҕа Я.И. Линденау сахаларга атаҕа суох чороон баарын суруйбут: “Чороны −  конусообразные деревянные сосуды без ножек” [Линденау, 1983, с. 30].  XIX үйэҕэ Р.К. Маак, Бүлүү уокуругун туһунан кинигэтигэр бэлиэтээбит: “… В ту пору бытовали чороны без ножек, так и с ножками” [Маак, 1887, с. 290]. 1970-с сылларга искусство билим үлэһитэ И.А. Потапов “Якутская народная резьба по дереву” кинигэтигэр былыр өссө уһуллар уонна кэтэрдиллэр атахтаах чороон баарын санаппыт: “Среди архаичных чоронов встречаются экземпляры со вставными ножками. В период архаики это, по-видимому, было обычным явлением“ [Потапов, 1972, с. 30].Кинигэҕэ чороон көрүҥэ уруһуйунан, эбэтэр хаартысканан көрдөрүллүбэтэх.

2005 с. Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр Тимир Баппыт диэн сиргэ былыргы киһи көмүүтүн археологическай хаһыыга уһуллар уонна кэтэрдиллэр үс атахтаах чороон аҥара көстүбүтэ (обряд разрушения цельности предмета): «… если в Улахан Алаас чорон сделан из цельного куска дерева, то в Тимир Баппыт ножки были сделаны отдельно и затем вставлены в пазы, что является более древней техникой изготовления чоронов» (3-с хаартыска), [Крюбези, Алексеев, 2012, с. 98]. Бастаан көмүүнү,тэҥнээн көрүү сабаҕалааһынынан, XVII үйэнэн быһаарбытым, онтон радиоуглерод үрэллиитин аналиһа 1440−1660 сс. көрдөрөр [Крюбези, 2007, с. 51; Бравина, Дьяконов, 2015, с. 28].

Аны биир дьикти сөп түбэһии, 1941 сыллаахха Тимир Баппыттан чугас Ухаанньыйа диэн сиргэ А.А. Саввин быраҕыллыбыт өтөх ампаарыгар түгэҕэ төгүрүк быһыылаах туой иһити булбут, иһигэр, туойтан оҥоһуллубут, үс атахтар угуллубуттар (Архив ЯНЦ СО РАН, ф. 4, оп. 12, д. 70, л. 342−343).

Ухаанньыйаҕа  булуллубут, туһунан үс атахтаах, туой иһит уонна Тимир Баппыкка көстүбүт чороон былыргыттан историческай ситимнээхтэр быһыылаах.

Өссө биир туоһу, и.б.х. (кэлин и.б.д.) А.И. Гоголев  Киин оройуоннарга 1970−1980-с сылларга былыргы өтөхтөрү хаһалларыгар туой көһүйэ эмтэркэйдэрин кытта туой атахтары булаллар (4-с хаартыска). Археологическай хаһыыларга көстүбүт туой атахтарга олоҕуран и.б.д. А.Н. Алексеев быһаарар: “Прототипом трехножного чорона  являются глиняные сосуды с ножками-подставками (привставными ножками)” [2015, с. 58]. Кини үс кэлимсэ атахтаах чороон олохтоох иһит буоларын ыйар.

И.б.х. В.А. Кисель (гл.хранитель Музея Антропологии и этнографии Санк-Петербурга) сабаҕалааһынынан үс кэлимсэ атахтаах чороон тастан аҕалыы иһиттэртэн төрүттээх: “Якутские чороны на трех ножках имеют прототипы в триподах Китая, Монголии и Забайкалья. При посредничестве курыкан, вероятных предков якутов, триподы могли внедриться в культуру якутов, которые модифицировали их в треногие чороны“ [2003, с. 71−74].

Археологическай хаһыылар чахчыларынан XV үйэттэнXVIII үйэ ортотугар диэри чороон үс көрүҥэ көстөр: үс кэлимсэ, үс уһуллар, кэтэрдиллэр уонна биир сомоҕо (на поддоне).Ыйыллар үйэлэргэ чорооннору гендернэй араарыы бэлиэтэммэт.

Түмүк кэриэтэ быһаардахха, биир уонна үс кэлимсэ атахтаах чорооннор сылгылаах кэлии уустар, итэҕэли кытта ситимнээх, иһиттэрэ быһыылаах. Онтон уһуллар уонна кэтэрдиллэр үс атахтаах чороон төрүкү олохтоохтор иһиттэрэ буолуон сөп. Өссө былыргы иһит буолара Саха сирин сорох сылгыта (Дьааҥы, Өймөкөөн) муус үйэлэртэн, күн бүгүҥҥэ диэри, сүппэтэҕин билим үлэһиттэрэ итэҕэтиилээхтик  быһаардахтарына.

Эдэр чинчийээччилэргэ сүбэ, биир атахтаах чорооннор, түмэл фондаларыгар үксүн таҥнары ууруллан харайыллаллар, түөрэккэйин иһин. Киинэҕэ устааччы, эбэтэр хаартыскаҕа түһэрээччи, чороону атаҕар туруоруохтаах. Итэҕэли кытта ситимнээх иһити таҥнары ууруу − аньыы (грех).