Заметки по этнографии Саха 2 недели назад 110

Кэрэхтээх куочай (балык мас)

Билигин даҕаны саха былыргыттан түөлбэлээн (уутуйан) олорор сиригэр үүнэн турар эбэтэр охто сытар куочайдаах тиит (харыйа) маһы көрүөххэ сөп.

Э.К. Пекарскай тылдьыкка куочайы уонна кэрэҕи маннык быһаарбыт: “Куочай − палка в сажень длиною, отделанная в виде стрелы и надетая высоко над землею на сучок между рассохами какой-либо старой лиственницы, на которой шаманы вешают шкуру жертвенного животного“ [ПЭК, стб. 1237]; “Кэрэх − языческая кровавая жертва скотом, приносимая шаманом для умилостивления гнева злых божеств” [ПЭК, стб. 1045].

            Кини нууччалыы өйдөөн, «куочай кэрэх» диэн тыллары төттөрү туруоран суруйбута билим таһымнаах кинигэлэргэ туспа тиэрмин курдук киирэн тарҕаммыт [Бравина, 2008, с. 53].

            Сахалар үүнэн турар эбэтэр эмэҕирэн охто сытар куочайдаах маһы «кэрэх мас», «кэрэхтээх куочай», «кэрэхтээх балык мас» уо. д. а. ааттыыллар. «Кэрэх − итэҕэл быһыытынан, улахан абааһы бурууһаатаҕына, дьалбарыйарга анаан толук биэрии» (СТБУТ, 2005, 560 сир.). Оттон куочай −  мас сарбыллыбыт лабаатыгар кэтэрдиллэр кэрэх тириитин ыйыыр оноҕос курдук быһыылаах мас» (СТБУТ, 2008, 511 сир.).

            Кылгас ырытан көрүүнү түмүктүөххэ, Э.К. Пекарскай бэйэтин өйдөбүлүнэн «куочай кэрэх» диэн суруйбут, оттон сахалар үгэстэринэн − кэрэхтээх куочай (балык мас).

            Өссө нуучча тылынан суруллубут билим кинигэлэргэ «шаман вешает шкуру жертвенного животного» диэн суруйаллар. Ойуун куочайга (балык маска) толук тириитин ыйаабат (не вешает), «тыыннаах» сүөһү турарын курдук көрдөрөөрү мииннэри быраҕар (накидывает).

            Ыйыллыбыт холобурдарынан нуучча уонна саха өйдөбүлэ араастаах буоларын санатабын.

            Ойуун кэрэх туруорарын туһунан сиһилии С.И. Боло уонна А.А. Саввин хомуйбут матырыйаалларыттан (Архив ЯНЦ, ф. 4, оп. 12, ед. хр. 26, 28, 29 уо.д.а.) билиэххэ сөп.

            Киһи өллөҕүнэ, дьаҥ-дьаһах буулаатаҕына уо.д.а. олох кыһалҕалара моһуйдахтарына, ойуун Үөһээ уонна Аллараа дойду абааһыларыгар ааттаһан-көрдөһөн, төлөбүр, манньа быһыытынан араас дьүһүннээх сүөһүнү толук биэрэр  [Боло, 1994,  199−200 сир.]. Холобур, “хотугу өлүүгэ” эбириэн өҥнөөх сэттэтигэр диэри саастаах ынах эбэтэр оҕус сүөһүнү кэрэх тутталлар [Бравина, 1996, 22 сир.]. Оҕо өлүүтүн тохтоторго ойуун ыарыы төрдүгэр (хотуларга) арыт ыты (атыыр уонна тыһы ыттары) толук биэрэр.

А.А. Саввин “Тыыннаах киһини туттуу” диэн Сунтаар улууһугар истэн суруйбут үһүйээнигэр былыр мааны киһи ыалдьыбытыгар ойуун абааһыга киһини толук биэрбитэ кэпсэнэр: “Былыр биир булчут киһи сылгы араҥаһын үрдүнэн сэттэлээх кыыс оҕону тииккэ кэлгийбиттэригэр түбэһэ түһэн быыһаабыт” (ССНК архыыба), [Бравина,1996, 24 сир.].

            И.б.д. Н.А. Алексеев этнографическай матырыйаалларынан, ойуун Айыыларга, иччилэргэ эмиэ толук биэрэр эбит: “Они, по верованиям якутов, для людей из другого рода или племени являлись нейтральными или враждебными” [Алексеев, 1984, с. 30].  

            Толук биэриилээх сиэр-туом толоруутугар ойуун бастаан куочайы (балык маһы) ыйыырга сөптөөх, үүнэн турар маһы (тиит, харыйа) талан булар. Мутукка кэтэрдиллибит куочай (балык мас) өр кэмҥэ “ыйар” хайысхата уларыйбатын иһин  үксүн икки лабаалаах (ачаахтаах) маһы ордорор.

Ойуун күрүө мас (сиэрдийэ) икки өттүн суоран, халыҥ эбэтэр чараас хаптаһын оҥорор. Ол кэннэ хаптаһынтан ыйар мас (стрелка) эбэтэр оноҕос курдук быһыылаан-таһаалаан куочайы оҥорор, мас кэтэрдээри куочай (хаптаһын) ортотунан дьөлөҕөс оҥорор. Куочай анала − ойуун Үөһээ эбэтэр Аллараа дойду абааһыларыгар толук биэрбит хайысханы ыйар: «Палка должна изображать «дорогу, по которой шаман и жертвенное животное отправляются на небо» [ПЭК, стб.1237].

            Куочай бэлэм буолтун кэннэ кэрэххэ туттуллар сүөһүнү икки илин-кэлин атахтарын быалаан баран тиэрэ тардан түһэрэллэр, түөһүн туһунан быһаҕынан хайа анньан, сүрүн үөһү быһа тардан өлөрөллөр (Архив ЯНЦ, ф. 4, оп. 12, ед. хр. 39, л. 109). Эттииллэригэр быһаҕынан сатаҕа быһыы ньыманы тутталлар (Саввин, д. 19, л. 40), ол аата сүһүөхтэринэн араараллар. Абааһыларга анаан оҥоһуллубут биир атахтаах төгүрүк мас сибиэҕэ (остуол биир көрүҥэ) кэрэх сүрэҕин, быарын, тыҥатын уураллар, ол кэннэ араартаан 7−9 мас үтэһэлэргэ (сураҕаларга) үөлэн, кутаа (түһэли) тула анньыалаан кэбиһэллэр. Сиэр-туом бүтэ илигинэ, кыттааччылар бэрт тиэтэлинэн кэрэх этин дьиэлэригэр таһаллар.

            Ойуун сиэр-туом бүтүүтэ толук бэриллибит сүөһү тириитин куочайга мииннэри быраҕар, эбэтэр төбөтүн эрэ мутукка батары анньар. Этнография сорох  матырыйаалларыгар кэрэх тириитин, туйаҕын, баһын араарбакка, бииргэ сүлэн ылан куочайга иилэ быраҕаллара эмиэ бэлиэтэнэр (Архив ЯНЦ, ф. 4, оп. 12, ед. хр. 70, л. 20) ( 1-кы уруһуй).

Кэрэх бэлиэтин ыйыыр сиэр-туом бүппүтүн кэннэ дьиэҕэ кэлбит дьон, оҕолортон, дьахталлартан ураты, кэрэх этинэн аһыыллар. Ордубут ас-тобох уокка бэриллэр.

            Эдэр эрдэххэ, биирдэ эмитэ, үрдүккэ ыттан тахсарга сөбө суох маска кэрэхтээх куочайы көрдөхпүтүнэ, мөккүһэр этибит: “Итиччэ үрдүк маска (тииккэ) ойуун, ыттан тахсан, хайдах кэрэх тириитин иилэ быраҕар эбэтэр сүөһү төбөтүн мутукка батары анньар?” – диэн. Этнограф А.А. Попов хомуйбут хойукку матырыйаалларыгар ойуун талан ылбыт маһыгар куочайы мутукка кэтэрдээри үктэли (кирилиэһи) туһанара кэпсэнэр: “Шаман по лестнице забирается на дерево и там устанавливает шкуру лошади” [Попов, 2008, с. 321]. Өссө былыр, үчүгэй тирэхтээх ыттан тахсар мас оҥоһуллубат эрдэҕинэ, сиэргэ-туомҥа кыттар дьонтон кимнээх эрэ үүнэн ситэ илик маһы (тиити, харыйаны) быаны иилэ быраҕан кэдэрги тардыбыттарын кэннэ ойуун толук биэрии бэлиэлэрин ыйыыра буолуо, ол кэннэ маһы төлө ыытан кэбиһэллэр. Былыр ыты толук биэрэллэригэр үүнэн турар титириги быанан өҕүлүннэри тардан баран ыйыыллар уонна маһы тэптэрэн кэбиһэллэр, ол курдук. Киһи көмүүтүн аттыгар кэрэхтээх куочай (балык мас) хайысхата хотугулуу-арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна үксүн арҕаа туһаайыылаах. Ыарыыны-дьаҥы кыйдыырга анаммыт кэрэх куочайа – хоту хайысхалаах. Аартык иччилэригэр анаммыт кэрэх айан суолун сыһыннара туһаайыылаах буолар. Намтан Дьокуускай диэки айанныыр аартыкка (ГАИ поһун ааспыт кэннэ) куочайдаах тиит мас билиҥҥэ диэри бүтүн турар.

Куочай (балык) маһа суох кэрэхтээх тиит баар буолар эбит.  Амма улууһугар «Кэрэхтээх» диэн сир баар. Номоххо кэпсэнэринэн, былыр бөтүҥнэр Наахара сириттэн көһөн кэлбит дьоҥҥо хотторбуттар. Кыайтарбыт бөтүҥнэр көһөн баралларыгар “кыргыһыыга өлбүт элэмэс атыырдарын тириитин хастаан, салаалаах тииккэ ыйаан, кэрэх туруоран, бэрик-туһах биэрэн, кыайтарбыт бэлиэлэрин хаалларан баран, хоту диэки (Молуода, Сыҥаһа, Арыылаах) сыҕарыйбыттар” [Боло, 1994, 198−199 сир.].

            2005 с., СФАЭЭ үлэтин кэмигэр, Баайаҕаттан (Таатта улууһа) Туора Күөл диэки биэс-алта биэрэстэлээх сиргэ биир тумулга бөдөҥ тииттэр үүнэн туралларын көрөн дьиктиргээтибит: «Тоҕо тутуу үлэтигэр туттубатылар?» диэн. Тумулга тахсан кэрийэн, сэттэ дуу, тоҕус дуу кэрэхтээх куочайдары булбуппут. Ол кэмҥэ кассета иһигэр угуллар пленкалаах фотоаппаратынан түһэрбитим эрээри үчүгэй көстүүлээх хаартыскалар суохтар. Тииттэр, кэрэх бэлиэлээх (куочайдаах) буолан, билиҥҥэ диэри ойуун сиэрин-туомун кэрэһиттэрэ буолан тураллар. Мастар араас саастаахтар, онон быһаардахха,  баҕар, эдэр ойуун уһуйуллар сирэ буолуо: “По материалам Г.В. Ксенофонтова, указанный обряд совершал шаман, который сильнее, чем посвящаемый, с принесением в жертву скотины” [Ксенофонтов, 1928, с. 15, 24].

            2010 сыл Дьааҥы улууһун Боруулаах нэһилиэгэр археология чуҥнуур үлэтин ыыта сылдьан, биир тиит мас куочай кэтэрдиллибит мутугар куоҕас курдук, мастан оҥоһуллубут, көтөр олордуллубутун хаартыскаҕа түһэрбитим. Фольклор сорох матырыйаалларыгар куоҕас – ойуун көтөрө: “Шаман «опускался» в океан смерти в образе гагары …” диэн баар [Алексеев, 1984, с. 185].

   2014 с. Өймөкөөн улууһугар от үрэх кытылыгар (Биэрэк Үрдэ диэн сайылыктан 5−6 биэрэстэ арҕаа) куочайдаах мас охто сытарын булбутум. Сиргэ охто сытар тиит мас куочайын үрдүнэн мутукка, хаптаһынтан оҥоһуллубут суор быһыылаах-таһаалаах, көтөр кэтэрдиллибитин хаартыскаҕа түһэрбитим. Саха итэҕэлинэн, Үөһээ дойду абааһыта Улуу Тойон суордар аҕаларынан билиниллэр эбит: “Злое божество Верхнего мира  Улуу тойон, “признавался отцом воронов” [Серошевский,  1896, с. 628, 655].

Билигин даҕаны, сорох саха түөлбэлээн олорор сирдэригэр (Чөрүмчэ – Үөһээ Дьааҥы, Өлөөкө Күөл – Орто Халыма уо.д.а.)  киһи өллөҕүнэ, хоолдьуга сылгыны өлөрөллөр, этинэн көмүү тэрээһинигэр кыттыбыт дьону аһаталлар. Ол кэннэ төбөтүн, тириитин, туйахтарын өлбүт киһини харайар сир (кылабыыһа) аттыгар тииккэ ыйыыллар.

Хаартыскаҕа көстөр саха XIX–XX үйэтээҕи үгэһэ кэрэх буолбатах:

• киһи өллөҕүнэ, сылгыны өлөрөн, көмүү тэрээһинигэр кыттыбыт дьону аһатар саха былыргыттан туттар үгэһэ. Сылгы этэ сахаҕа күндү ас;
•  сылгы баһын уонна тириитин маска ыйыыр үгэс эмиэ былыргыттан тутуһуллар: “Якут никогда не оставит валяться на земле череп или позвонки лошади, а обязательно подымет их и повесит на кол или сук дерева” [Серошевский, 1994, с. 253].

Оттон дьон аартык, дойду, уу (эбэ) уо.д.а. иччилэр санааларын табаары, манньытаары үүнэн турар маска (тиит, харыйа) эбэтэр сиргэ (ууга) бэлэх-туһах биэрэллэрэ – ойуун толук биэриититтэн ураты сиэр-туом. 

Түмүк кэриэтэ, билигин саха түөлбэлээн олорор сиригэр онно-манна көстөр кэрэхтээх куочай (балык мас) – ойуун толук бэлиэлээх сиэр-туом толорбут кэрэһитэ (туоһута, чахчыта). Билиэн баҕалаахтарга, А.А. Саввин уонна С. И. Боло хомуйбут матырыйаалларыгар удаҕан сүөһүнэн толук биэрэрэ бэлиэтэммэт.

Быдылыкы