4 недели назад 96
Саха XV–XVIII үйэтээҕи ат ыҥыырын уратылара
Археологическай хаһыылар түмүктэринэн ГЧИ пуондатыгар, Саха уонна ХИФУ түмэллэригэр кыахтаах уонна баҕалаах киһи чөлүгэр түһэриэн сөп сүүрбэччэ XVI–XVIII үйэтээҕи ат ыҥыырдара түмүллэн харалла сыталлар. Хомойуох иһин, биир даҕаны мас ууһа саха акка олорор төрүт ыҥыырын чөлүгэр түһэрэ илик. XIX үйэтээҕи ыҥыырдары үтүгүннэрэн оҥороллор.
2019 сыллаахха П.П. Романов аатынан художественнай училище преподавателлэрэ А.Н. Неустроева уонна Л.Е. Федорова көҕүлээһиннэринэн, IV курс студеннара XVIII үйэтээҕи ат ыҥыырын чөлүгэр түһэрбиттэрэ.
1955 с. И.Д. Новгородов «Археологические раскопки музея» диэн ыстатыйатыгар саха ат ыҥыыра ураты көрүҥнээҕин суруйар: «Якутские седла, обнаруженные в могилах XVIII столетия, в отличие от седел последующего времени, делались небольшие, четырехугольные с медными украшениями на луках», [1955, с. 152].
Саха түмэлин фондата
Салгыы, 1971 с. археолог, этнограф, и.б.х. И.В. Константинов «Материальная культура якутов XVIII века (по материалам погребений)» диэн билим таһымнаах кинигэтигэр бигэргэтэр: «В якутских дохристианских погребениях отмечается наличие однотипных седел с прямоугольной передней лукой», [1971, с. 125].
Саха түмэлин фондата
И.б.д. А.И. Гоголев, 1970−1990-с сыллардааҕы археологическай хаһыылар түмүктэригэр олоҕуран, хойукку орто үйэтээҕи саха ат ыҥыыра ураты буоларын билинэр (илин бүргэтэ көнө муннуктуу), онтон төгүрүктүҥү быһыылаах илин бүргэ XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарҕаммыт диэн сабаҕалыыр: «Наши материалы подтверждают приведенное описание И.В. Константинова (табл. XXXVII, 3). По всей вероятности, на рубеже XVIII–XIX вв. форма передней луки якутских седел приобретает округлость» [1993, с. 108].
СФАЭЭ (2004–2019 сс.) уонна ГЧИ археология сиэктэрин археологическай хаһыыларыгар (2010 сылтан) күн бүгүҥҥэ диэри, хойукку орто үйэтээҕи эр киһи уонна дьахтар көмүүтүгэр, үөһээ өттө көнө муннуктуу илин бүргэлээх ат ыҥыыра булуллубуттара.
Бойуола, Мэҥэ Хаҥалас
Саха акка олорор ыҥыырын көнө муннуктуу илин бүргэтигэр (сирэйигэр) мэлдьи тимир хоҥсуоччулаах буолар. Атын норуоттар ат ыҥыырдарыттан иккис ураты. Хоҥсуоччу тимирэ төгүрүк, эбэтэр түөрт муннуктуу быһыылаах-таһаалаах, онтон төбөтө (навершие) төгүрүк, эбэтэр кэтит түөрт муннуктуу бөлчүөхтээх. Арааһа, хоҥсуоччу төбөтүгэр ат баһа, саха итэҕэлиттэн тэйбит маастардар “айан оҥоһуулара” быһыылаах, “звериный стиль” диэн скиф культууратын үтүктэн. Саха итэҕэлинэн, Дьөһөгөй оҕотун тэрилэ: үүн, сулар, ыҥыыр, иҥэһэлэр, кымньыы, кыһыах уо.д.а. − тэҥ харысхал аналлаахтар, эбии бэлиэтээн чорботор (ат төбөтүнэн) – сыыһа (аньыы).
Саха түмэлин фондата
Саха ат ыҥыыра, киһи олорор сиринэн, сахсыллыы күүһүн намтатар үс-түөрт чараас мас кэрчиктэртэрдээх (үс буоллаҕына, кэккэлэһиннэри эбэтэр иккилии мас кэрчиги утарыта). Ити эмиэ саха ыҥыырын биир уратыта.
Малачаайы, Уус Алдан, XVIII үйэ
Хойукку орто үйэлэргэ түүр уонна монгуол омуктар ыҥыырдарыгар иҥэһэлэр туһаайыылара үксүн ыҥыыр ортотунан. Тоҕо? Истиэп көнө ньуурун устун аты сүүрдэн иһэр киһи иҥэһэлэргэ тирэнэн өҥдөйөрүгэр табыгастаах, эбэтэр, кыргыһыы кэмигэр, эргиллэн оҕунан ытарга тирэхтээх.
Иҥэһэлэр ыҥыыр ортотунан
Онтон саха акка олорор ыҥыырыгар тирии курдаах иҥэһэлэр илин бүргэ аннынан туһаайыылаахтар Тоҕо? Саха сирин ньуура истиэптэн уратылаах, ол иһин уһун сахсыллыылаах айаҥҥа киһи тобуга уонна сиһин тоноҕосторо наһаа сылайбаттарын хааччыйаллар. Мин, эдэр эрдэххэ, экспедиция үлэтигэр атынан айаҥҥа ыҥыыр ортотунан иҥэһэлээх ыҥыырга олорон, уһун айан кэнниттэн, аттан түһэн баран, көнөтүк хаампакка эрэйдэнэрбин өйдүүбүн. Билигин даҕаны Саха сиригэр, ыҥыыр ортотунан иҥэһэлээх, ыҥыырга аты миинэн айанныыр дьон бигэргэтиэхтэрэ.
П.П. Романов аатынан художественнай училище, 2019 с.
Салайааччылар: А.Н. Неустроева., Л.Е. Федорова.
Студеннар: В. Васильев, П. Капитонов, А. Иванов,
Н. Алексеев, И. Паномарев
XX үйэ саҕаланыытынааҕы хаартыскаларга ыҥыыры болҕойон көрдөххө, саха акка олорор ыҥыырыгар иҥэһэлэр туһаайыылара уларыйбатах.
А.П. Курочкин хаартыската, 1902 с.
Кылгас түмүк, XV–XVIII үйэлэргэ саха акка олорор ыҥыыра 4 уратылаах.
И.б.д., академик А.П. Окладников саха ат ыҥыырын курыканнар ыҥыырдарыгар ханыылыы көрөр: “Говоря о древних корнях якутских седел небезынтересно отметить, что на рисунке, где изображен курыкан верхом на коне, видно седло с прямоугольной передней лукой и округлой задней” [Окладников, 1948, с. 308; 1955, с. 308, рис. 85]. Мин санаабар, саха ыҥыыра хуннар (I─V үйэтээҕи) ыҥыырдарыттан төрүттээх, ол иһин хойукку орто үйэлэрдээҕи түүр-монгуол омуктар ыҥыырдарыттан ураты.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын былыргы түүр тылынан билинэллэр, эрдэ түүр эйгэтиттэн (до образования тюркских каганатов) тэйэн, ойдом олорбуттарын иһин [Бетлинг, 1989; Малов, 1941, с. 63–67; Убрятова, 1960а, с. 6]. Арааһа, саха акка олорор ыҥыырын уратылара ыйыллыбыт быһаарыыны кытта ситимнээх курдук.
