Заметки по этнографии Саха 7 дней назад 89

Батас уонна батыйа

            XVII–XVIII үйэлэртэн күн-бүгүн Сибиир олохтоохторун биир биилээх мас уктаах охсор, анньар уонна быһар аналлаах тимир сэптэрин нуучча тылынан пальма (палма) диэн ааттыыллар, сурукка тиһэллэр. Ол иһин үгүс туора дьон сахалар батастара уонна батыйалара туох уратылаахтарын уонна аналлара атынын билбэттэр.  Оннооҕор Саха сирин археологтара, этнографтара билиҥҥи кэмҥэ диэри батас уонна батыйа бүттүүн уонна ураты бэлиэлэрин быһаара иликтэр: “При этом, как отмечают специалисты, разница между собственно батасом и якутской охотничьей пальмой − батыей незначительна и заключена, преимущественно, только в размерах (батас, по обыкновению массивное и длиннее), но до сих пор эти метрические характеристики все еще являются предметом дискуссий” [Кирьянов, 2019, с. 168].

            Батас уонна батыйа бүттүүн биир бэлиэлэрин уонна уратыларын киһи көрөн даҕаны билиэн сөп. (1-кы хаартыска).

1-кы табылыысса (Попов В.В., 2021 с.)

Аны батыйаҕа уонна батаска тэҥ оҥоһуулары бэлиэтиэххэ:

• туура (черешок) мас укка анньыллан киирбитин инчэҕэй тириинэн эбэтэр иҥиир ситиинэн хас эмитэ хос эрийэллэр;

• мас ук бүтүннүү туоһунан силимнэнэр: сииктэн харыстаан уонна мас үйэтин уһатаары;

• туура иннинэн (на пятке) эбэтэр өҥчөҕөр (на спинке) тимир ууһа оҥорбут бэлиэлэринэн: быһа охсон, аалан, ойо охсон, киллэһиптээн;

• сытыыланар өттө мэлдьи биир (үксүн уҥа өттө, биирдэ эмит − хаҥас).

             30–50 см уктаах батыйаны саха эр киһитэ күннээҕи олоҕун араас кыһалҕатыгар туттар: ыллык устун айаннаан иһэн мас лабааларын быһыта охсор; быһах, сүгэ, хотуур, анньыы оннугар туттар уонна көмүскэнэр түгэҥҥэ (многофункциональное орудие труда). Кыргыс кыһалҕата ыктаҕына, батыйа мас угун киһи тарбахтара тутар гына кылгаталлар. Номоххо кэпсэнэринэн: «Чаллаайы Уоһук нууччаны өлөрөрүгэр батыйатын угун сарбыйан туттубута үһү» [Боло, 1994, с. 281–282].

            Эбээннэр уонна эбэҥкилэр батыйаны, оттон сахалар – батаһы уһун уктуур үгэстэрин бука диэн өйдөөн кэбиһиҥ. Батыйа кыргыс сэбэ буолбатаҕын археологическай хаһыылар көрдөрөллөр. Хойукку орто үйэтээҕи эр киһи уонна улаатан эрэр уол көмүүтүгэр ох саа, оноҕостор уонна батыйа мэлдьи кэриэтэ көстөллөр [Браина, Попов, 2008, с. 106].

            Батас − кыргыс сэбэ, ол иһин Россия былааһа олохтонор кэмигэр (XVII  үйэ отутус сыллартан киһи көмүүтүгэр көстүбэт, оттон XVIII үйэҕэ Киин улуустартан тэйиччи сирдэргэ (2-с табылыысса.

Таблица 2 (В.В. Попов, 2021)

Хойукку орто үйэлэргэ батаһы дьиэ тас үлэтигэр эмиэ тутталлар. Саха түмэлигэр дурба (дуурба) батас харалла сытар (2-с хаартыска): ыйааһына 1 киилэ  689 грамм; уһуна 95 см; биилээх, өнчөхтөөх тимирэ (клинок) 71 см; туурата 21 см; үөһэ көстүбэт; өҥчөҕүн кэтитэ 1 см; биитин кэтитэ (сытыыланар өттө) 1–1,5 см. Мас кэрдиитигэр элбэхтэ туттуллан уһуга токуруйбут.

Таатта кыраайы үөрэтээччитэ Егор Дмитриевич Андросов «Саха хотуурун остуоруйата» диэн ыстатыйатыгар, номохторго олоҕуран, өйдөтөр: «Былыр, сүгэ өссө үөдүйэ илигинэ, салбах батаһынан өссө маһы кэрдэн мастаналлара үһү. Арыый кэлин XVIII үйэ диэки тупсаран. токурутан батас-хотуур оҥостон оттуур буолан баартар» [Егоров, 2022, с. 73].

            Биир эмитэ ааҕааччы таба көрөн ыйытыан сөп: «Сорох түмэллэргэ XIX үйэҕэ туттуллубут батастары көрдөрүүгэ туруораллар, ол аата былыргыттан тутта сырыттахтара?» диэн. XIX үйэттэн батас оҥоһуллуута эмиэ саҕаланар. Тоҕо? Булт кыһалҕатыттан. Буораҕынан эстэр саа киэҥник тарҕаныытын түмүгэр батастан куттал суох буолар. Саха бөдөҥ кыылы бултууругар батаһы ордорор. Холобур, уһун уктаах батаһынан күөлү, өрүһү харбаан туораан иһэр кыыллары (тайаҕы, эһэни, табаны, кулааһайы) тыынан (оҥочонон) ситэн тэйиччи соҕустан анньан өлөрөр ордук. Кылгас уктаах батыйанан, ууну харбаан иһэр кыылы бултуур кутталлаах, кыыл тыын былдьаһан мөҕүстэҕинэ, ууга түһэр эбэтэр араас эчэйиини ылар куттал үөскүүр: “Покольщик сейчас же отплывал в сторону, чтобы раненый олень не потопил лодку. Неверный,  удар … нередко приводил к тому, что лодка переворачивалась и охотник погибал” [Гурвич, 1977, с. 37]. Сахалар арҕаҕар сытар эһэни уһун уктаах батаһынан бултуулларын ордороллор. Үҥүүтээҕэр, тайыытааҕар батас өлөрөр күүһэ иэдэһин (клинок) уһунугар уонна быһыытыгар-таһаатыгар көстөр.

            Биир дьиктини бэлиэтиэххэ, и.б.х. (билигин и.б.д.) А.И. Гоголев 1970–1990-с сылларга Киин оройуоннарга XIV−XVI үйэтээҕи сылгы уонна хороҕор муос сүөһүлээх дьон олоҕун көрдөөн, булан чинчийбитэ. Археологическай хаһыыларга  тимир быһахтар, араас оноҕос  тимир төбөлөрө  көстөллөр, бэл боотур куйаҕын тимир тиэрбэһэ, онтон тимир сүгэ булулла илик [Гоголев, 1990, с. 189].  И.б.д. Р.И. Бравина 2008 сыллаахха 1-кы каталокка 201 саха былыргы көмүүлэри киллэрбититтэн 9 тимир сүгэни (XVII‒XVIII үйэтээҕилэри) буллум [Попов, Бравина, 2008, с. 215−285]. Номоххо, “Бэрт былыр сүгэ суоҕа үһү. Туой тимир батыйанан тиити, маһы кэрдэллэрэ үһү, онон маска, тииккэ баттатыы бэт элбэх буолара үһү”  диэн кэпсэнэрэ оруннаах курдук [Боло, 1994, с. 95]. Арааһа, тимир сүгэни 1630-с сыллартан кэлии дьон тарҕаппыттар бэлэх, атастаһыы, эргиэн түмүгэр  [История Якутии, 2021, с. 36].

           Батас уонна батыйа аналлара тус туһунан буоларын өссө биирдэ санатабын. XVIII үйэҕэ диэри сахалар тутум уктаах (кылгас тутаахтаах) батаһы, уонна батыйаны тимир сүгэ кэриэтэ тутта сылдьыбыттар.

            Билиҥҥи кэмҥэ, сорох тимир уустара үгэһи тутуспакка, ону-маны айан таһаараллар. Холобур, 3-с хаартысканы көр.

2020-с сылларга оҥоһуллубут батыйа: уһуна – 60 см, өнчөхтөөх уонна биилээх тимирэ – 32 см, ук – 28 см. Бу курдук оҥоһуу үгэстэрэ тутуһуллубатахтарын иһин оҥоһуктары түмэлгэ харайыыга ылар табыллыбат. Бастакынан, XVI–XIX үйэтээҕи батыйа биитэ мөтөҕөр буолар (дэҥ кэриэтэ эбэҥкилэр батыйаларын биитэ көнө, уһугунан кэдэгэр). Иккиһинэн, оҥоһуллубут батыйа икки үөстээх: өнчөҕүн аннынан уһун синньигэс (батас үөһүн үтүгүннэрии, уһуна – 25 см, кэтитэ – 0,5 см) уонна өнчөх, бии ортотунан уһун синньигэс (быһах үөһүн курдук, уһуна – 21 см, кэтитэ – 1,5 см). Ук оҥоһуутугар үгэстэри кэһии эмиэ бэлиэтэнэллэр.

            Биир сүрүн төрүөт, XXI үйэ отутус сылларыгар орто үйэтээҕи батастары, батыйалары чөлүгэр түһэрии халыыптара үөрэтиллэн, култуура салалтатын өттүттэн билиниллэн, ирдэбил быһыытынан олохтоно илик, ол иһин сорох тимир уустара аһара айымньылаах үлэлэрэ үгэстэри булкуйаллар.

Быдылыкы Баһылай

Саха түмэлэ