Сахалыы сэһэргиибит 2 недели назад 1435

Ийэ тылбыт төлкөлөөх түһүлгэтэ түстэннэ

“Ийэ тыл” көҥүл түмсүү тэрийиитинэн Дьокуускай куоракка кулун тутар 17-18 күннэригэр “Ийэ тыл” II форума буолан ааста.

Бастакы күн 500-тэн тахса улахан киһи уонна 80 оҕо 9 түһүлгэнэн үлэлээтэ: 

1. “Уһуйааҥҥа оҕо сахалыы саҥатын сайыннарыы” (эпп. В.Н. Никитина, С.М. Захарова) . Оҕолору сахалыы саҥардар көдьүүстээх ньымалар, оҕо тылланыытыгар төрөппүт оруолун, иитээччилэр бэйэлэрэ ыраастык саҥаралларын эбии үөрэх көмөтүнэн ситиһии, дьиэ кэргэҥҥэ сахалыы иитии кыһалҕаларын, норуот педагогикатын туһаныы, о.д.а. туһунан кэпсэттилэр.

2.  “Оскуолаҕа ийэ тылы сайыннарар эйгэни тэрийии”  (эпп. Ф.В. Габышева, М.М. Борисова, А.Г. Дагданча). Бу тыын боппуруос буоларын 120 киһи сылдьыбыта да туоһулуур. Учууталлар саха тылын, литэрэтиирэтин  чааһа аҕыйаҕын, онуоха ханнык барыйааны талар табыгастааҕын, алын кылааска саха тылын уруога аччаабытынан, оҕо төрөөбүт тылынан ааҕар-суруйар үөрүйэҕин мүччү тутар куттал баар буолбутун, учуобунньуктар саҥардыллаллара ирдэнэрин, ааҕыы таһыма мөлтөөбүтүн, кинигэ долбуура суох, хаһыат суруйтарбат эдэр ыал элбээбитин, саха тылын тургутугун сорудахтарын ВПР курдук буолбакка, үөрэнээччи бэйэтэ толкуйдаан таһааран хоруйдуурун курдук оҥорор оруннааҕын, о.д.а. эттилэр.

3. “Оҕо сахалыы ааҕыытын аныгы ньыманан тэрийии” (эпп. С.Е. Карманова, М.А. Кириллина, А.М. Иевлева). Стратегическай сессия киэбинэн барда. Сэттэ хамаандаҕа арахсан үлэлээтилэр, ааҕыыны көҕүлүүр бырайыактары толкуйдаатылар. Дорҕоонноохтук ааҕыы күнүн олохтуур, дьиэ кэргэнинэн ыйга биирдии кэпсээни булгуччу ааҕар соругу туруорар, уоскулаҥҥа аудио-кэпсээннэри иһитиннэрэр, ааҕар уонна кэпсэтэр кулууптары тэрийэр, эти-хааны эрчийии муода буолбутунан, биллэр спортсменнар ааҕыыны көҕүлүүр роликтарын тарҕатыы, кынаттаах тыллары баннер оҥорон ыйыыр, сахалыы тылы уонна сахалыы толкуйу сайыннарар оонньуулары, күрэхтэри (квиз, КВН, стэндап) тэрийии, сахалыы комикс, аниме сурунаалларын таһаарыы, о.д.а. санаалар этилиннилэр.

4. ⁠”Култуура эйгэтигэр саха тылын харыстааһын, сайыннарыы” (эпп. Н.В. Михалева, И.А. Сивцева). Саха тылын саамай тарҕатар дьон – култуура үлэһиттэрэ. Кинилэртэн тыл туруга улахан тутулуктаах. Онон саха тэлэбиидэнньэтэ сорох сиргэ көстүбэтин, кинигэ сыаната ыараханын, оҕо ыһыахтарын, ыччат оһуохайдарын тэрийии, сахалыы угуйук элбиирин, о.д.а. – барытын таарыйан кэпсэттилэр. “Байыаннай дьайыыттан кэлбит эр дьоммутун чөлүгэр түһэрэр кииннэргэ эрэ сэлээннээбэккэ, култуура дьиэлэрэ өйөбүл буолуохтаахпыт. Манна былаан ылыллыахтаах”, – дэстилэр.

 5. ⁠”Сахалыы тыыннаах эйгэни тэрийии” (эпп. А.Н. Ноговицына, Ф.В. Шишигина). Саха тылын тарҕатыыга урбаанньыттар, спортсменнар, уустар, оҥорон таһаарааччылар, иистинньэҥнэр улахан оруоллаахтар. Кинилэри бу түһүлгэ түмтэ, элбэх этии киирдэ: “Ийэ тыл” түмсүүнү устудьуоннарга, оттон оҕолорго төрүт дьарыкка сыһыарар лааҕырдары тэрийии, оҕо ырыаларын хомуурунньугун бэчээттээн таһаарыы, сахалыы уһуйааннары элбэтии,”Үрүҥ Уолан”, “Кыыс Куо” чаастарын сөргүтэри туруорсуу, саха ыалын элбэтэр туһуттан суорумньу үлэтин күүһүрдүү, о.д.а.

6. “Оҕолор саха тылын хараанныыр үлэлэрэ” ( эпп. К.П. Романова, С.А. Заровняева) түһүлгэҕэ 80 оҕо тоҕуоруһа муһунна. Кинилэр бары саха тылын ыччакка көҕүлүүр “Күн” түмсүүгэ сылдьаллар, онон үлэлэрин сырдаттылар, былааннарын билиһиннэрдилэр.

8. “Дьокуускай куоракка тыл эйгэтэ: нууччалыы/сахалыы” (эпп. Нь.И. Угарова). Социолингвистиканы үөрэтэр эдэр учуонай Игорь Данилов сахалыы билэр дьон ахсаана сыллата аччаан иһэрин чинчийиитигэр олоҕуран кэпсээтэ. Оттон историк учуонай Айтал Яковлев “аспаал сахалара” диэн өйдөбүл суолтатын быһаарда.

Куорат нууччалыы эйгэтигэр саха тыла тэнийэрин туһугар туруулаһан үлэлиир Яна Угарова “Саха тыла-400” хамсааһына көдьүүстээх үлэни ыытар. Онон сотору кэминэн балаһыанньа үчүгэй өттүгэр уларыйыа диэн эрэнэбит.

8. “Төрөөбүт тылга олоҕуран, элбэх тылланыы” (эпп. Г.С. Попова, Ю.М. Макарова). Төрөөбүт тылын билэр оҕо үһүс, төрдүс тылын баһылыыра судургу буоларын чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, ону олох да көрдөрөр. Онон “Сахалыы билэн, ханна ыраатыай?” диэн өйдөбүл оруна суох диэххэ. Манна даҕатан эттэххэ, тыл билимин дуоктара С.К. Колодезников омук устудьуоннарын аҕыйах ый иһигэр сахалыы саҥардар ураты ньымалааҕа. Ону методичка оҥорон тарҕатар тоҕоостоох дии саныыбыт.

 9. “Оҕо саҥата кэһиллиитин төрөөбүт тыл көмөтүнэн көннөрүү” ( эпп. С.В. Артемьева, М.-Э.А. Спиридонова). Билиҥҥи кэмҥэ бу сытыытык турар кыһалҕа тула логопедтар, дефектологтар, төрөппүттэр санаа, уопут атастастылар. Үгүс төрөппүт, логопед сүбэтинэн, оҕолорун түргэнник саҥардаары, нууччалыы кэпсэтэргэ күһэллэллэрэ баар суол. Хата, билигин сахалыы дорҕооннору туруорар, оҕону төрөөбүт тылыттан матарбакка, сахалыы дьарыктыыр исписэлиистэр баар буолбуттарын бу форумтан билэн үөрдүбүт.

Иккис күн пленарнай мунньах Саха тыйаатырыгар буолла. Барыта 14 улуустан уонна Дьокуускай куораттан 313  дэлэгээт кытынна. Олор истэригэр тыл эмчитэ Михаил Алексеев-Дапсы, саха тылын сокуонунан харааннаһар, Арассыыйа таһымыгар туруулаһар киһибит, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков бааллар.

Мунньах бастакы аҥаарын “Ийэ тыл” түмсүү бэрэссэдээтэлэ Наталья Михалева-Сайа уонна солбуйааччыта Вилюяна Никитина салайан ыыттылар.

Сайа киирии тылыгар: “Өбүгэбит сир уонна тыл курдук икки улуу баайы биһиэхэ хаалларбыт. Сирбит иэнинэн аан дойдуга улахан административнай-территориальнай тэриллии буолар. Ол эрээри “бу сири биһиги эрэ баһылыыбыт” диэн этэр кыахпыт суох: кэскилигэр кыһанааччы хаһан баҕар көстүө. Оттон тылбыт бүүт-бүтүннүү бэйэбит бас билэр баайбыт: бэйэбит эрэ чэчирэтэр биитэр муҥур уһугар тиэрдэр кыахтаахпыт. Тоҕо диэтэххэ, биһигиттэн атын бу тылынан ким да туттубат, дьылҕатын атын ким да таарыйбат”, – диэн этэн, форум сыалын-соругун бэрт үчүгэйдик быһааран кэбистэ: уопсастыбанньыктар “Ийэ тыл” түмсүүлэрэ куоракка кииннэнэн, улуустарга, нэһилиэктэргэ тэриллиэхтээҕин, тэнийиэхтээҕин.

Мунньахха мустубут дьону “Ийэ тыл” түмсүүнү тэрийсибит дьон аатыттан Тарас Тарасов-Тускул эҕэрдэлээтэ. Аан маҥнай тэриллиитигэр Егор Жиркову кытта Багдарыын Сүлбэ, Дапсы, Петр Слепцов, Тамара Петрова, Хомус Уйбаан, Гаврил Филиппов уо.д.а. актыыбынайдык үлэлээбиттэрин аҕынна.

Пленарнай мунньахха Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников кыттыыны ылла:

-Бүгүҥҥү тэрээһин туоһулуур – биһиги гражданскай уопсастыбабыт сайдыытын. Чахчыта да, өрөспүүбүлүкэ тыл бэлиитикэтигэр ыытар  үлэтигэр уопсастыбанньыктар сүрүн тирэх, өйөбүл буолаллар. Эһиги өйүүр уонна көхтөөх буолаҥҥыт, үлэбит көдьүүстээх.

 Ил Дархан таһымыгар тэриллибит Тыл сүбэтин хамыыһыйата быйыл уларыйар. Бу иннинэ састаап сүрүннээн тыл үөрэхтээхтэриттэн, учуонайдартан талыллан таҥыллыбыт эбит буоллаҕына, аны миниистирдэр киирэн, тустаах салааларын иилиир-саҕалыыр, онно эппиэтинэһи сүгэр буолуохтара. “Ийэ тыл” түмсүүттэн икки-үс киһитэ киллэриҥ диэн ыҥырабын. Уонна тылы өйүүр миэрэлэргэ туох тиийбэтин, ситэтэ суоҕун биһиэхэ аһаҕастык этиҥ, уопсастыбаннай хонтуруолла ыытыҥ.

Быйыл Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр бибилэтиэкэлэргэ оҕону сахалыы аахтарар кииннэри арыйыы туһунан биллэрбиппит. Номнуо улуустарга тэриллэн эрэллэр. Үчүгэй үлэлээх кииннэри көҕүлүүргэ 5 мөл. солк. көрүлүннэ.

Манна даҕатан эттэххэ, тылы тарҕатыыга муниципальнай бырагыраама соруктарын толорор улууска сыл бүтүүтүгэр эмиэ харчынан өйөбүл баар буолуоҕа. Ити сыалга 7 мөл. солк. анаатыбыт.

Хас биирдии киһи төрөөбүт тылыгар “бу мин баайым” диэн харыстабыллаахтык сыһыаннастаҕына, дьиэ кэргэнигэр сахалыы эйгэни олохтуурга эппиэтинэс ылыннаҕына,  оччоҕо эрэ тылбыт чөл хаалыаҕа. Таҥаспытын, илиибитин ыраастык тутарбыт тэҥэ, тылбыт эмиэ ыраас буоларыгар кыһаллыаҕыҥ!

Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Афанасий Ноев бастакы бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев тыл сайдыытыгар сүҥкэн өҥөлөөҕүн, ол түстэммит үтүө саҕалааһын салҕанан баран иһэрин, ол курдук, Ил Түмэммит саха тылын өйүүрүнэн атын парламеннарга холобур буоларын, Ил Дархаммыт Айсен Николаев дьаһалынан судаарыстыбаннай тылы харыстыыр бырагыраама ылыллыбыта төрдүс сыла буолбутун бэлиэтээтэ. Тыл туһугар туруулаһар үс киһиэхэ Махтал суруктары туттарда: Үөһээ Бүлүүттэн Бурхалей Макаровка, Намтан Оксана Васильеваҕа, Хаҥаластан Людмила Гороховаҕа.

Үөрэх миниистирин солбуйааччы Ньургун Павлов судаарыстыбаннай тыллар бырагыраамаларын чэрчитинэн үөрэх эйгэтигэр туох үлэ бара турарын сырдатта. Саха тылыгар үөрэнээччилэргэ тургутук ыытыллар буолбут. Онно, дьэ, көстүөҕэ оҕолорбут сахалыы төһө билэллэрэ. Саха тылын учууталларын сийиэһигэр ылыллыбыт резолюция олоххо киирэрин хонтуруоллууллар, кэтииллэр эбит. Үөрэх тэрилтэлэригэр сахалыы эйгэни тэрийии саҕаламмыт – саха тылын кэбиниэттэрин хааччыйыы. “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр саха тылын, култууратын үөрэтии” кэнсиэпсийэ 2023-2030 сылларга сирдэтинэр сүрүн докумуоннара буоларын эттэ. Сахалыы тылынан ыытыллар “Барҕарыы” НПК, идэтийии таһымын үрдэтэр “Саха тылын бастыҥ учуутала” күөн күрэс киэҥ сэҥээриини ылбыттар.

СӨ наукаларын академиятын иһинэн Төрөөбүт тылы чинчийэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин салайааччыта Феодосия Габышева Арассыыйаҕа 155 араас омук олороруттан 76-та төрөөбүт тылын биридимиэт (уруок) быһыытынан үөрэтэрин, 10 эрэ омук төрөөбүт тылынан үөрэнэрин, федеральнай таһымҥа тэриллибит Тылы сайыннарар үнүстүүт Саха сирин филиала баар буолан тэриллибитин, алын кылаастарга оҕо төрөөбүт тылынан үөрэниэхтээҕин, онуоха 2023 с. Дьокуускайга буолан ааспыт кэмпириэнсийэҕэ этии киллэрэннэр, сайаапка түһэрэннэр, ааптарыскай бөлөх тэрийэннэр, I-IV кылаас учуобунньуктара номнуо оҥоһуллан бэлэм буолбуттарын, учуобунньугу оҥорууга үлэлэһэр учууталларга төлөбүрдээх айар уоппуска көрүллүөхтээҕин, федеральнай сокуоҥҥа элбэх этиини А.Н. Жирков көмөтүнэн киллэрбиттэрин, нейролингвистикаҕа ылсан эрэллэрин иһитиннэрдэ.

Дьокуускай куорат баһылыгын солбуйааччы Владимир Аржаков куорат тылы көҕүлүүр бырайыактарыттан биир бастыҥнара “Саха тыла-400” буоларын тоһоҕолоон эттэ. Кылгас кэм иһигэр элбэх үлэни ыыппыттар: тохтобулларга саха саарыннарын сырдатар куйаар-кодтаах информациялары суруйтарбыттар, тэрилтэлэр ааттара, ыйынньыктара икки тылынан сурулларын көҕүлээбиттэр, оптуобустарга Дьокуускай номохторун кэпсиир аудиогидтэр баар буолбуттар, о.д.а. Тылга Яндекстары кытта ситимнээх үлэ саҕаламмыт.

Ил Дархан иһинэн тыл боппуруостарыгар салалта салайааччыта Римма Жиркова өрөспүүбүлүкэҕэ тыл бэлиитикэтэ хайдах бара турарын сырдатарыгар биир уустук боппуруос тиэрминнэри сахалыы тылбаастыыр үлэ буоларын тоһоҕолоон эттэ.

2026 сыл кулун тутар 1 күнүттэн РФ сокуонунан уопсастыбаннай сиргэ ыйанар ыйынньык суруга-бичигэ барыта нууччалыы тылынан буолуохтаах. Оччотугар сахалыы ааттаах маҕаһыыннар, хампаанньалар хайдах буолаллар? Бу ыйытыыга хоруйу уопсастыбанньык Алла Ноговицына биэрдэ. Кини эрдэ сылла хамсанан, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирковы кытта көрсөн кэпсэтэн, федеральнай сокуоҥҥа оруннаах көннөрүүлэри киллэртэрбиттэр. Онтон атын билигин ууга-уокка түһэ сылдьар буолуох эбиппит.

Урбаанньыт, сахалыы иитиини көҕүлүүр блогер Ирина Матвеева эдэр ийэлэр “Күөрэгэй” түмсүүлэрэ саха тылын бэстибээллэрин, квиз-оонньуулары, улуустарынан сылдьан көрсүһүүлэри тэрийэн ыыталларын, кэккэлэрэ хаҥаан иһэрин кэпсээтэ. Эдэр дьонтон тахсыбыт бэртээхэй бырайыагы биһирээн, дохсуннук ытыс таһыннылар.

Бэйэтэ күн курдук мичилийэ сылдьар киһи Клара Романова салайар “Күн” түмсүүтүн оҕолоро: “Саха тылынан саҥарар муода буолла” , – диэн эппиттэрэ барыбытын долгутта.

Саха тылын учууталларын “Сайдыы” ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Анастасия Дагданча биир идэлээхтэрэ туруорсар этиилэрин тириэртэ. Онтон сороҕун холобурдаан эттэххэ: “Төрөөбүт тыл уруога үөрэх сүрүн (приоритетнай) биридимиэтэ буолуохтаах, төрүт култуура чаас быһыытынан төннүөхтээх, саха тылын учууталларыгар анаммыт портал иккистээн тыын ылан үлэлиирин күүтэбит, саха тылын, литэрэтиирэтин чааһа оскуолаларга наһаа араастаһыылаах, сылын аайы IX, XI кылаастар суруйар хонтуруолунай үлэлэрин урукку курдук эксээмэн диэн ааттаан, саха тылын статуһун үрдэтэргэ”.

Түһүлгэлэри салайбыт дэлэгээттэр резолюцияларын билиһиннэрдилэр. Ону барытын Вилюяна Никитина уонна Саргылана Карманова түмэн, сааһылаан, чочуйан, биир түмүк резолюцияны оҥоруохтаахтар.

Эбиэттэн киэһэ мунньаҕы “Олоҥхо” ассоциация бэрэсидьиэнэ Феврония Шишигина салайда. Улуустар бэрэстэбиитэллэрэ тыл эттилэр, улууска ыытыллар үлэлэрин кэпсээтилэр.

Бу форумҥа саамай элбэх киһилээх дэлэгээссийэ Мэҥэ Хаҥаластан кэлбит: 55 киһи сылдьыбыт (сал. Пахомова Наталья Гаврильевна, Майа сэл. баһылыгын соц. боппуруостарга солбуйааччы, “Ийэ тыл” түмсүү актыбыыската).

Иккискэ – Хаҥалас: 35 бэрэстэбиитэл кыттыбыт (сал. Горохова Людмила Моисеевна, саха тылын учуутала, Хаҥалас улууһун “Ийэ тыл” түмсүү кыттыылааҕа).

Амматтан – 30 киһи, мунньах бүтүөр диэри толору истэн олорбуттара хайҕаллаах (сал. Колосов Владимир Владимирович, Амма улууһун дьокутааттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ).

“Ийэ тыл” – бу көҕүлээһин бириинсибинэн үлэлиир көҥүл түмсүү. Саха тылын туһугар кыһаллар дьон, үлэлэриттэн быыс булан, бу форуму тэрийистилэр. Түгэнинэн туһанан, экраны босхо уларсыбыт Николай Сергеевич Обоюкиҥҥа махтанабыт.

Көҥүл микрофоҥҥа быраас Николай Григорьев саха тыла сайдарыгар норуот ахсаана элбиэхтээҕин, оҕо төрүүрэ аччаабыт төрүөтэ эр дьон доруобуйата мөлтөөбүтүн, онно битэмиин тиийбэтэ, ас хаачыстыбата мөлтөөбүтэ улаханнык дьайарын эттэ. Марта Николаева “Оһуокай” түмсүү саха тылын тарҕатыыга улахан хамсааһыны оҥорорун бэлиэтээтэ.

Уйбаан Шамаев “Ийэ тыл” Сүрүн сүбэтигн бигэргэтэр түһүмэҕи ыытта. Түмсүү бэрэссэдээтэлинэн салгыы Наталья Михалева-Сайа үлэлииригэр Сүрүн сүбэ биир санаанан сөбүлэһэрин биллэрдэ. Киин сүбэ актыыбын таллылар.

“Ийэ тыл” II форума Аксиния Степанова уонна Сибэкки Заровняева оһуокайдарынан түмүктэннэ.

Михаил Эверстов-Соргу түһэриилэрэ, устуута, таҥан оҥоруута. Суругунан сырдатта Анисия Иевлева .