2 недели назад 1361
Төрөөбүт дойдубут аата: Саха Сирэ дуу, Саха сирэ дуу?
“Саха КВН” оонньууну муодаҕа кубулутан, билиҥҥинэн эттэххэ, тренд оҥорон, саха тылын ыччакка тарҕатыыга, сахалыы иитиини түстүүр “Эркээйи” бырагырааманы сөргүтүүгэ, уолаттарга сахалыы өйү-санааны саҕар “Басхан” күрэҕи киэҥ эйгэҕэ таһаарыыга улахан өҥөлөөх, итиэннэ сурукка-бичиккэ, тылга-өскө олус ирдэбиллээх Геннадий ОХЛОПКОВ эрийэ сырытта. Кинигэ бэлэмнии сылдьаллар эбит. Онно мөккүһэннэр ыйытар: “Саха Сирэ дуу? Саха сирэ дуу?” – диэн.
Дьэ, кырдьык, хайдах суруллуохтааҕый? Ырытан көрүөххэ эрэ.
Анал аат (киһи, көтөр-сүүрэр, сир-дойду киэнэ) барыта улахантан суруллуохтааҕын бары бэркэ билэбит: Орто Халыма, Маҕаачыйа, Ытык Күөл, Сиэн Өкөр, Ый Кыыһа, Улахан Чыыстай…
Оннооҕор туох уһуллуччутун, уратытын бэлиэтиир тыла, аатын кытта сыстан, арахсыспат биир үөскэм анал аакка кубулуйдаҕына, ону эмиэ иккиэннэрин улахантан суруйабыт. Ол сөп: Манньыаттаах Уола, Короленко Хайата, Бэс Күөлэ, Кээрэкээн Ойуун, Мандар Уус, Ырыа Миисэ.
Ол эрээри төрөөбүт дойдубут аатын аҥаарын, ситимнэһэр сорҕотун кыраттан суруйа сылдьарбыт, хайдах эрэ, дьиибэ баҕайы: Саха сирэ диэн. Тоҕо?
Төрүөтэ официальнай ааппытыгар сытар эбит дии санаатым. Олоҕурбут халыыбынан, бастаан тустаах эрэгийиэн киэҥ Арассыыйаҕа ханнык аатынан биллэрэ, онтон омук бэйэтин сирин-уотун бэйэтэ хайдах ааттыыра эбэтэр историческай аата суруллар: Республика Северная Осетия – Алания, Ханты-Мансийский автономный округ – Югра…
Ити киэбинэн биһиэнэ Республика Якутия – Саха Сирэ диэн буолуохтаах эбит. Оччотугар Саха Сирэ диэн биир сомоҕо анал аат буоларын бары өйдүө, ылыныа уонна биир мөккүөрэ суох улахантан суруйуо этибит.
Оттон билигин, били, урут хаһаактар «Якольская землица» диэн бэлиэтээбиттэрин курдук, баччааҥҥа диэри Саха сирэ дии сылдьабыт. Анал аат курдук буолбакка, географическай ыйынньык тэҥэ: “сахалар олорор сирдэрэ” диэн быһаарыы курдук.
Нуучча тылыгар дойду аата -ск, -ия, -стан курдук суффикстар көмөлөрүнэн үөскүүр: Иркутская область, Бурятия, Татарстан. Оттон биһиэхэ оннук табыллыбат, булгуччу СИРЭ диэн тыллаах эрэ Якутия диэн ааты толору биэрэр кыахтаахпыт.
“Сөп дии, Республика Саха диэн, Республика Коми баар дии, эмиэ омуктарын аатынан”, – диэххит. Кинилэр официальнай ааттарыгар хара маҥнайгыттан аҥаардас Коми эрэ диэни киллэрэннэр, норуоттарын аата дойду аатыгар бигэтик кубулуйбут. Ол иһин «Я в Коми родился, я в Коми живу» диэн суруйа, кэпсэтэ сырыттахтара. Оттон биһиги: “Мин Сахаҕа төрөөбүтүм, мин Сахаҕа олоробун”, – диэн сатаан эппэппит. Оннук?
Өскөтүн Коми курдук, Якутията эҥинэ суох, аҥаардас Республика Саха диэнинэн эрэ барбыта эбитэ буоллар, Арассыыйа дьонун өйүгэр-санаатыгар, тылыгар-өһүгэр оннук иҥэн-сөҥөн, бэйэбит да Саха диэни толору анал аат курдук ылынан, “Сахаҕа олоробун” дии сылдьар буолбут буолуо этибит.
Оттон биһиги Якутиятын бырахпатахпыт, скобкалаан хаалларбыппыт, онон төһө да Саха диэнин инники күөҥҥэ таһаарбыппыт үрдүнэн, син биир бары Якутия диэнинэн билэллэр уонна билинэллэр. Ол иһин ситэри Республика Якутия – Саха Сирэ диэн тиренэн суруллубута, итиэннэ Якутия диэн анал аат Саха Сирэ диэн толору тылбааһа ыйыллыбыта эбитэ буоллар, быдан сөптөөх буолуо эбит. Ыйыталларыгар да: “Вы из Сахи?” – диэ суохтара этэ. Наһаа үчүгэйдик, этэргэ дылы, күп-күөҕүнэн көрөн туран: “Вы из Саха Сирэ?” – диэн токкоолоһуо этилэр.
Ону наар, тоҕо эрэ, Саха уобалаһа, Саха кыраайа диэҥҥэ тэҥнээн көрөн, “Саха сирэ диэн сөп ” диэн бигэргэтэллэр. Оттон ол Якутская диэн даҕааһын аат дии, оттон Якутия – аат тыл. Итинтэн да көстөр: Саха Сирэ диэн Якутия, Саха сирэ – Якутская земля.
Онон тапталлаах төрөөбүт дойдубут анал аатын иккиэннэрин улахан буукубуттан суруйар оруннаах дии саныыбын. Сөпсөһөҕүт?
Анисия Иевлева.
