7 дней назад 369
Аныгы оҕо умсугуйа ааҕар сахалыы айымньыта баар дуо?
“Ийэ тыл” II форумун чэрчитинэн “Оҕо сахалыы ааҕыытын аныгы ньыманан тэрийии” түһүлгэни “Ааҕар Саха Сирэ” түмсүү тэрийэн ыытта.
Тэрээһин Национальнай бибилэтиэкэ былаһааккытыгар стратегическай сессия киэбинэн барда, суруналыыс Анисия Иевлева салайан ыытта. Барыта 62 киһи (олор истэригэр суруйааччылар, бэчээт, ТВ, араадьыйа суруналыыстара, издательство дириэктэрдэрэ, худуоһунньуктар, ХИФУ, ДьХУ, АГУИККИ устудьуоннара, бибилэтиэкэрдэр, режиссердар, артыыстар, учууталлар бааллар), 7 хамаанданан арахсан, аныгы оҕону хайдах гынан аахтарар ньымалары толкуйдаан, бырайыак оҥорон көмүскээтилэр.
Бастатан туран, оҕо сахалыы тоҕо аахпат буолбутун төрүөтүн быһаардылар. Бары этэр биричиинэлэрэ биир соҕус, онон түмэн тиэртэххэ, бу курдук:
- Сөптөөх айымньы суох. Ону бу секцияҕа экспертээбит литературовед учуонай, гуманитарнай чинчийии үлэһитэ Саргылана Карманова эмиэ бигэргэттэ: “Оҕо остуоруйа эйгэтиттэн таҕыста да, сахалыы ааҕар тиэкиһэ суох буолан хаалар. Онон суруйааччыларга, социальнай сакаас быһыытынан, 10-18 саастаах аныгы оҕо сэҥээрэн ааҕар сахалыы айымньытын суруйтарарга үлэлэһиэхпитин наада”, – диэн.
Оттон “Лоокуут уонна Ньургуһун”, “Бэйбэрикээн эмээхсин” киинэлэр режиссера Константин Тимофеев: “Этиҥ эрэ миэхэ, Гарри Поттер курдук сахалыы кинигэтэ, ону мин ойуулук дуу, киинэ да оҥорон таһаарыам этэ. Суруйааччы бөҕө баар дии, ол эрээри оннук таһымнаах айымньы тоҕо суруллубатый? Биитэр бэйэм билбэппин дуу?” – диэн ыйытта. Онуоха ким да “бу” диэн хоруйдаабата. Ол аата, кырдьык, суох буоллаҕа дии…
- Дьиэ кэргэҥҥэ ааҕыы култуурата сүттэ. Оҕо ийэтэ, аҕата кинигэ тутан олорорун көрбөккө улаатар буолла. Ол оннугар төлөпүөн диэн “күндү мал” баарын аҕыйах ыйыттан өйдүүр-билэр буолар. Дьоно ону илиилэригэр ыллахтарына – уоскуйаллар, сүтэрдэхтэринэ – айманаллар, соцситимҥэ хатанан олордохторуна – дуоһуйаллар. Төрөппүт туох баар эмоцията, ылар информацията барыта социальнай ситимтэн буолбутун кэннэ, оҕо эмиэ ону үтүктэр буоллаҕа эбээт.
- Бириэмэтэ тиийбэт. Тыа сиригэр билигин оҕо ахсаана аччаан турар, онон туох барыларын кытыннара сатыыллар. Тоҕо диэтэххэ, кистэл буолбатах, төһөнөн элбэх кыттыбыты туоһулуур сэртипикээт – соччонон учуутал ситиһиилээх үлэлээх, хамнаһыгар бириэмийэлээх. Онон төрөппүттэр: “Ааҕалларыгар сололоро да суох, күнү быһа оскуолаҕа”, – дэстилэр. Баҕар, буолуо… Ол эрээри төлөпүөҥҥэ олоруохтааҕар, иллэҥэ суоҕа, дьарыга элбэҕэ эмиэ да ордук курдук.
- Сыаната ыарахан. Хамнастарын аҥаара ипотекаҕа барар ыал кинигэни ый аайы ылара уустук. Кинигэҥ, бээ, ортотунан 400-600 солк. дии? Кирэдьиитин куоттарбакка төлүүрүн ааҕа-мунньа сылдьар киһи ону “роскошь” курдук ылынара баар суол.
- Билиҥҥи үөрэх тиһигэ оҕоттон тугу ирдиирий? Бэриллибит эппиэттэн биири талары уонна 120 тыллаах өйтөн суруйууну. Онно киэҥ билии, элбэҕи ааҕар улахан оруолу оонньообот. Биир халыыбынан толоруллары алгоритм курдук өйгөр хатыаххын эрэ наада. ЕГЭ итинниккэ тиэртэ. Урукку выпускниктар, барытын ситимнээн, холобурдаан, ырытан-анааран, 3-5 страницаны өйтөн суруйаллара. Ол, биллэн турар, элбэҕи аахпыттан тахсар буоллаҕа дии.
- Ааҕыы суолтатын өйдөөбөттөр. “Айар” кинигэ кыһатын дириэктэрэ Август Егоров: “Миэхэ ким эмэ тоҕо, хаһан, тугу, хайдах ааҕыахтаахпытын туһунан инструкция курдук босуобуйаны бэлэмнээн аҕалара эбитэ буоллар, ону босхо да таһаарыахпыт уонна тарҕатыахпыт этэ”, – диэтэ.
Кини үс көрүҥ култуура баарын быһаарда: уус-уран (тыл-өс, кэпсэтии-сэһэргэһии), сурук-бичик (кинигэ, хаһыат, сурунаал) уонна экран (тэлэбиидэнньэ, интэриниэт). “Олортон киһи сайдыытыгар саамай көдьүүстээхтэрэ – сурук-бичик. Ол иһин Кытай ааҕыыга улахан болҕомтотун уурар. Онно күн аайы ортотунан 1,5 чаас ааҕаллар, оттон Арассыыйаҕа – уонча мүнүүтэ. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар 80 тыһ. тыл баар буоллаҕына, биһиги күннээҕи олохпутугар 1-2 тыһ. тылын туһанабыт. Сэһэн ааҕарбыт эбитэ буоллар, 35 тыһ. тылы билиэ этибит. Төрөөбүт тылын билэр киһи өбүгэлэрин кытта ситимэ күүстээх. Ол аата көмүскэллээх, харысхаллаах”, – диэн, бэйэтэ этэринэн, күөртээн, көҕүлээн биэрдэ.
- Тугу ааҕарын билбэт. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, билиҥҥи оҕо наһаа бэлэмҥэ үөрэнэн, ол ааҕарын буолуох, үгүстэрэ бу олоххо туох сыаллааҕын-соруктааҕын да билбэт эбит. Онон киниэхэ сабыдыаллыыр улахан дьоно (төрөппүтэ, учуутала, тренерэ, кумира) чопчу ханнык кинигэни ааҕарын сүбэлиэх тустаахтар.
- Сурутуу мөлтөөтө. “Өрөспүүбүлүкэбитигэр бүтүн оҕо бэчээтин кыһата баар. “Кэскил” таһаарыыларын, ону сэргэ “Кыым”, “Ил Түмэн”, “Саха Сирэ” хаһыаттары, “Чолбон”, “Күрүлгэн” сурунааллары уруокка туһаныахтарын наада. Холобура, учуутал: “Бу нүөмэргэ сылаас тохтобуллар тустарынан суруллубут. Ону ааҕыҥ, кэлэргэ кэпсэтиэхпит”, – диэн сорудахтыыра эбитэ буоллар, оҕо ааҕар, ырытар, саҥарар дьоҕура сайдыа этэ. Ол эбэтэр хаһыатынан үлэ тэриллиэхтээх. Уонна эрэдээксийэлэр матырыйаалларын оскуолатааҕы бырагырааманан сирдэтэн бэлэмнииллэрэ табыгастаах. Холобура, Алампаны үөрэтэр кэмҥэ Алампа туһунан ыстатыйаны бэчээттииллэр. Оччоҕо ордук көдьүүстээх буолуо этэ”, – диэн санаатын үллэһиннэ литератураны чинчийээччи Саргылана Карманова.
ХИФУ иһинэн Аартыка тылын үөрэтэр-чинчийэр лаборатория үлэһитэ Мария Кириллина “Ааҕар Саха Сирэ” түмсүү улуустарынан, нэһилиэктэринэн, кылаастарынан тарҕанан, бүтүн улахан хамсааһын буоларын ситиһэр сорук турарын билиһиннэрдэ. Онно бу стратсессия кыттыылаахтарын барыларын кыттыһалларыгар ыҥырда. “Ааҕыы ситимэ олохтонноҕуна, тыл эйгэтэ тэнийиэ этэ”, – диэтэ.
Хамаандалар, дьэ, туох бырайыактары толкуйдаабыттарый?
“Отоннор”: “Суруйааччылар худуоһунньуктары кытта холбоһон, айымньыларынан комикс, оҥоһуу өй көмөтүнэн роликтары оҥорон тарҕатыахтарын наада. Судаарыстыба ааҕыыны көҕүлүүр дьону өйөөн, биһирэм төлөбүрү олохтуура буоллар, сахалыы ааҕыыга интэриэс күүһүрүө этэ. Сурунааллар, хаһыаттар угуйар аахсыйалаах буолаллара ордук. Холобура, оҕо нүөмэр аайыттан, тугу эрэ хомуйсан мунньан, кэллиэксийэ оҥорор, биитэр кафеҕа, киинэҕэ сылдьарга чэпчэтии ылар. Оччоҕо суруттарыа этилэр”.
“Бары бииргэ” хамаанда “Успуортан – ааҕыыга” диэн бырайыагын бары сэргээтибит. Кырдьыга да, билиҥҥи ыччат тас көстүүтүгэр, быһыытыгар-таһаатыгар улахан болҕомтону уурар, эти-хааны эрчийэр блогердары, ситиһиилээх спортсменнары сэҥээрэр.
“Ол иһин ааҕыыны спортсменнарынан аҕытаассыйалатар ордук. Холобура, Дыгын оонньуутугар биир түһүмэх уус-уран ааҕыы буолуон сөп. Эбэтэр кыттар боотурбут сөбүлүүр сахалыы кинигэтин билиһиннэрэрин, кылгас ролик оҥорон, тэлэбиидэнньэнэн угуйук курдук көрдөрүөххэ, социальнай ситиминэн тарҕатыахха сөп. Улуу тренер Дмитрий Коркин нуучча тылын учуутала буолан, эрчийэр бөҕөстөрө уус-уран кинигэни ааҕалларын ирдиирэ. Онон спортсменнарга “Коркин ааҕар кулуубун” тэрийиэххэ. Өрөспүүбүлүкэ чиэһин көмүскүүр дьоҥҥо ол олус туһалаах буолуо этэ. Оскуола спортивнай секцияларыгар ааҕар күн олохтонуон наада, саатар, ыйга биирдэ. Эти-хааны уонна өйү-санааны тэҥҥэ сайыннардахха эрэ, кыайыы кэлэрин кэнэҕэски чөмпүйүөн өйдүү улаатыахтаах. Араадьыйаҕа “Спортсменнар ааҕаллар” рубриканы арыйар бэрт буолуо этэ. Сыл бүтүүтүгэр саамай элбэҕи аахпыт спортсмены “Бал чемпионов” ыҥыран наҕараадалыыллар”, – диэн идиэйэлэрин кэпсээтилэр.
“Айар аартыктар” бырайыактара төрөппүккэ туһуланар. “Дьиэ кэргэнинэн аудио-кэпсээннэри устан, социальнай ситиминэн тарҕаттахтарына, атын дьон истэриттэн үөрэн, оҕолор ааҕыыга интэриэстэрэ улаатыа. Испэктээктэргэ сылдьар үөрүйэх олоҕуруон наада”, – диэтилэр.
“Ыаллыылар” эмиэ кинилэр курдук: “Ааҕыы – дьиэ кэргэн эппиэтинэһэ. Ыйга биирдэ биир кинигэни, солбуйса сылдьан, доргуччу аахтахтарына, сыл түмүгэр 12 кинигэ ааҕыллыбыт буолар”, – диэтилэр.
“Умсулҕаннар” оҕо сааһынан уларыйыытын дьыл кэмигэр дьүөрэлээн, бөлүһүөктүү толкуйдаабыттар.
“Алтаҕар диэри сайын. Ити кэмҥэ төрөппүт сабыдыала улахан. Ол иһин эдэр төрөппүттэргэ оҕоҕо остуоруйа ааҕар суолтатын туһунан өйдөтөр лиэксийэ, бэсиэдэ ыытыллыахтаах. Онтон күһүн буолар – оҕо оскуолаҕа барар. 7-10 сааһыгар учуутала киниэхэ улахан аптарытыаттаах. Кини интэриэһи тардыбата да, оҕо ааҕыыны күһэлэҥ дьарык курдук ылынарыгар тиийэр, сыыйа тэйэр. Онон алын кылаас учууталыттан улахан тутулуктаах, оттон төрөппүт, мөҕө-мөҕө аахтарар буолбакка, баҕатын уһугуннара сатыыр ньымалары толкуйдуохтаах. 11-14 саас – кыһын. Хаар ууллан хааларын курдук, бу кэмҥэ кэбирэх уйулҕалаахтар уонна ыраас санаалаахтар. Бэйэлэрин көрдүүллэр – онно хоруй булар кинигэни сүбэлиир ордук. Ол эрээри сахалыы онно тоҕоостоох айымньы суоҕун тэҥэ, ол иһин ити кэмҥэ нууччалыыга көһөллөр. Ол кэннэ сандал саас кэлэр – 15-18 саас. Уһуктуу дьикти сааһыгар таптал, доҕордоһуу, киһи анала, идэни талыы туһунан кэпсээннэри аахтаран баран, тэҥҥэ ырытар, санаа атастаһар ордук”.
“Тобул” хамаанда “Ааҕар дьиэ кэргэн – төрөөбүт тыл биһигэ” диэн бырайыактарыгар ааҕыы биһик ырыатыттан саҕаланарын кэпсээтилэр. “Онон эдэр ийэлэргэ биһик ырыаларын аудио-хомуурунньугун төрүүр дьиэттэн тахсалларыгар бэлэхтиэххэ наада. Онтон эбээ, эһээ ылсан үлэлэһэр кэрдиис кэмнэрэ үүнэр: оҕону сайын дэриэбинэҕэ эбээ-эһээ “лааҕырыгар” сырытыннарар ордук, онно оҕо сахалыы элбэх тылы билэр буолар”. Кырдьык, тыл суолтатын өйдүүр эрэ оҕо сахалыы умсугуйан ааҕар кыахтаах.
“Ситистэр” оскуолаҕа уруоктар икки ардыларынааҕы уоскулаҥҥа биллэр дьон сахалыы кэпсээннэри ааҕалларын араадьыйанан иһитиннэрэр, итиэннэ оҕо хараҕа көрөр сиригэр өс хоһооннорун, сомоҕо домохтору, бэргэн этиилэри суруйталаан ыйыыр тоҕоостооҕун эттилэр.
Дьэ, ити этиилэринэн резолюция ылылынна.
Муниципальнай тэриллиилэргэ:
1) Сахалыы ааҕыы эйгэтин тэрийэр сыаллаах улуустарынан, нэһилиэктэринэн “Ааҕар Саха Сирэ” ситими олохтооһун;
2) Оҕо ааҕыытын дьиэ кэргэни түмэр, сомоҕолуур, оҕону иитэр ньыма быһыытынан өйдөөн, дьиэҕэ ааҕыы үгэһин олохсутуу;
3) Нэһилиэктэргэ айымньыны ырытыһар “Ааҕыы абылаҥа” кулууптары тэрийии;
4) Сахалыы хаһыакка, сурунаалга сурутуу хампаанньатын тэрийии;
5) Оскуолаҕа, тэрилтэлэргэ, уулуссаҕа сахалыы сурук-бичик эйгэтин кэҥэтии (“языковой ландшафт”).
6) Түөлбэ, улуус номохторун оҕоҕо-ыччакка билиһиннэрии.
Үөрэх эйгэтигэр, оҕо ааҕар киинигэр:
- Оскуола бырагырааматыгар дьүөрэлээн, саха тыла, саха литературата, история, география, тулалыыр эйгэ уруоктарыгар сахалыы хаһыаты, сурунаалы туһаныы;
2) Оҕо саҥатын, кэпсиир дьоҕурун сайыннарар туһугар оскуолаҕа кэпсэтэр былаһааккалары, сэһэн түһүлгэлэрин тэрийии;
3) Орто саастаах оҕолорго сонун киэптээх оонньуу-күрэхтэри тэрийэн ыытыы (квиз, сахалыы КВН, стендап, буктрейлер оҥоруу күрэһэ).
4) Уус-уран айымньыны билиһиннэрэргэ оҥоһуу өй кыаҕын туһаныы, оҕо аныгы технологияны туттар сатабылын сайыннарыы.
“Айар” кинигэ кыһатыгар:
1) Оҕо сааһынан, кылаастарынан бөлөхтөөн, үөрэх бырагырааматыгар киирбэтэх бастыҥ айымньылар хомуурунньуктарын тематическай былаан иһинэн бэчээттээһин;
2) Саха Сирин историятын үөрэтиигэ, көмө матырыйаал быһыытынан, оҕолорго анаан биллиилээх дьон (Г.Башарин, М.Жирков, Г.Ксенофонтов, Г.Чиряев, А.Мординов, о.д.а.) туһунан тэттик кинигэлэри бэлэмнээн таһаарыы.
Култуура эйгэтигэр:
1) Орто саастаах оҕоҕо аналлаах саха литературатын бастыҥ айымньыларынан, олоҥхо сюжетынан сценарий, комикс, манго күрэҕин биллэрии, күрэх түмүгүнэн киинэ, ойуулук оҥоһулларын ситиһии;
2) Суруйааччы сойуустарыгар, кинигэ кыһаларыгар: орто саастаах оҕоҕо аналлаах айымньы сурулларын көҕүлээһин;
3) Суруйааччы статуһун үрдэтэр сыалтан айар күрэхтэри, түһүлгэлэри тэрийии.
Успуорт эйгэтигэр:
- “Бары бииргэ” хамаанда оҥорбут “Успуортан – ааҕыыга” оҥкулун олоххо киллэрии (Бу бөлөххө “Кэскил” оҕо бэчээтин кыһа дириэктэрэ О.И. Семенова, өрөспүүбүлүкэҕэ оҕо хамсааһынын салайбыт Г. Охлопков, Н.Д. Неустроев аатынан “Смарт” бибилэтиэкэ үлэһитэ М.В. Беленкова, ХИФУ айар устудьуона Э.Садовников, “Чолбон” сурунаал үлэһитэ Т.С. Павлова уонна учууталлар С.И. Игнатьева, Ү.Д. Николаева (РЛИ), А.С. Иванова (Бүлүү улууһун 1-кы Күүлэт кыттыһан үлэлээтилэр).
Ааҕар норуот кэхтибэт, ааҕар дойду сайдар. Онон бүрүүкээбит балаһыанньаны тупсарарга, сахалыы эйгэни ааҕыы көмөтүнэн кэҥэтэргэ, киэҥ билиилээх ыччат үүнэн тахсарыгар бары күүспүтүн түмүөҕүҥ, сахалыы ааҕыы тула сомоҕолоһуоҕуҥ, аныгы оҕо умсугуйа ааҕар айымньылара баар буолалларын туһугар кыһаллыаҕыҥ, “Ааҕар Саха Сирэ” түмсүү ситимин тэнитиэҕиҥ.
