3 недели назад 114
XVII үйэтээҕи саха күннээҕи таҥаһын уратылара
Археологическай хаһыыларга XV үйэтээҕи киһи көмүүтүгэр таҥас-сап сытыйан мэлийэр. Саха былыргы таҥаһын туһунан сиһилии билии-көрүү, археологтар уонна этнографтар отчуоттарыгар олоҕуран, XVII үйэтээҕи киһи көмүүлэриттэн саҕаланар. Саха таҥаһа 1720-с сыллартан, христианство итэҕэлин киэҥник ылыныы саҕаланыаҕыттан уонна атыы-эргиэн дьайыыларын түмүгэр уларыйбыта, киһи хараҕар хатанар.
XVII−XVIII үйэтээҕи саха таҥнар таҥаһын туһунан Е.Д. Стрелов (1937 с.), М.М. Носов (1955, 1957) археологическай хаһыы материалларыгар олоҕуран суруйбуттара, онтон Р.С. Гаврильева (1998 с.) билим таһымнаах “Одежда народа саха конца XVII– середины XVIII века” кинигэтигэр араас билии-көрүү чахчыларыгар олоҕуран ситэрэн биэрбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ и.б.х С.И. Петрова салалтатынан “Уран иис” түмсүү иистэнньэн бөлөҕө, былыргы саха таҥаһын чөлүгэр түһэриинэн дьарыктаналлар уонна улуус норуот маастардара.
Саха XVII үйэтээҕи олоҕун көрдөрөр киинэлэргэ (“Дыгын Дархан” уо.д.а.) өбүгэлэрбит сыалдьа уонна сутуруо оннугар биир кэлимсэ ыстааны, онтон бас-көс дьон XIX үйэтээҕи баай симэхтээх, киһи тилэһэр диэри уһуннаах, таҥаһы кэтэн көстөллөрөисторическай чахчыга сөп түбэспэт.
Биир бастакынан былыргы саха таҥаһа XIX үйэтттэн уратытын И.Д. Новгородов уонна М.М. Носов бэлиэтээбиттэрэ: “Раскопками музея доказано, что у якутов XVII–XVIII столетий существовала своеобразная материальная культура, совершенно отличная от культуры последующего девятнадцатого столетия и почти полностью забытая к началу нынешнего века” [Новгородов, 1955, с. 145; Носов, 1957, с. 116–152]. Билиҥҥи археологическай хаһыылар XVI−XVII үйэтээҕи саха таҥаһа уратытын бигэргэтэллэр [Бравина, Попов, 2008, с. 99−142].
Археологическай хаһыылар түмүктэригэр уонна билим хабааннаах кинигэлэр быһаарыыларыгар олоҕуран XVII үйэтээҕи саха күннээҕи кэтэр таҥаһын уратыларын бэлиэтиэххэ:
- былыр имитиллибит сарыыны, ыыһаммыт тириинитаҥас тигиитигэр тутталлар, онтон сэниэ уонна баай дьон эбии күндү түүлээх кыыл тириитин;
- мааны төбө таҥас – муостаах (кыра кырыллыбыт туоһу эрийэн баран күндү түүлээх тириитинэн бүрүйэн тигиллэр) уонна киһи дьулайынан эбэтэр сүүһүнэн туһаайыылаах туоһахталаах күндү түүлээх бэргэһэ. Кэлиҥҥи археологическай хаһыыларга киһи төбөтүн бүтүннүү сабар иэннээх туоһахталар көһүннүлэр (1-кы хаартыска). Онтон көннөрү чомпой – күн аайы кэтиллэр бэргэһэ;
- киһи саннын уонна көхсүн сабар таҥас өрө турар эбэтэр быраҕыллар саҕата суох (тымныы кэмнэргэ түүлээх моойторугу эринэллэр);
- тас таҥас (верхняя одежда) киһи санныгар, көхсүтүгэр сыста соҕус, онтон сыыйа өттүктэн кэҥиир (салгыны хамсатар баҕаттан): “Верхняя одежда плотно прилегающая к торсу в верхней части и расширяющаяся книзу от пояса” [Носов, 1955, с. 91];
- уһуна киһи тобугар диэри, эбэтэр кыратык аһара: “Значительно более короткая, чем в XIX столетии” [Там же,с. 91];
- «Все рукава обнаруженной в погребениях одежды XVII иXVIII столетий, в отличие от одежды более позднего времени, прямые и не имеют ни складок, ни буфов» [Там же, с. 92];
- күннээҕи кэтэр халтан уонна истээх сон икки ойоҕосторугар уонна кэннигэр тыраҕастаах;
- XVII үйэтээҕи таҥас биир уратыта – бэлэпчи (хаппар): “Бэлэпчи состоял из двух трапециевидных кожаных полосок (ровдуга, черненая кожа, сукно и т.д.), соединенных ременной перемычкой. Набедренник привязывался к поясу натазника кожаными шнурками, пришитыми у верхних углов“ [Гаврильева, 1998, с. 51]. Былыр сахалар “сиэп” оҥостубат этилэр. Бэлэпчи (хаппар) киһи илиитэ түүлээх таҥаһы соролооһунуттан уонна араас кыра туттар сэптэри (хатат, кыа уо.д.а.) саба бүөлээн сииктэн харыстыыр;
- биир кэлимсэ ыстаан оннугар дьылга сөптөөх сыалдьаны (натазник) уонна сутуруону (ноговицы) кэтэллэр: “Обычно штаны состояли из двух отдельных частей. Верхняя, охватывающая бедра, имела вид трусов. Нижняя, составляющая гачи, подвязывалась к трусам” [Носов, 1955, с. 120]; “Натазники и ноговицы у якутов заменяли брюки, но кроились отдельно и представляли как бы два самостоятельных вида одежды” (1-кы уруһуй),[Константинов, 1971, с. 69].
Саха хойукку орто үйэлэргэ күннээҕи кэтэр таҥаһа үлэ кыһалҕаларыгар, тулалаан турар эйгэ, күн-дьыл уонна халлаан туругар сөп түбэһиннэрэн тигиллэр.
Тас таҥас дьиэ таһыгар үлэҕэ уонна сатыы сылдьар киһиэхэ табыгастаах, үөһээ ыйыллыбыт тыраҕастар салгыны хамсатар буолан киһи түргэнник тириппэт.
Ааҕааччы ыллык уонна айан суолу арааран билиэхтээх. Былыр сыарҕанан, тэлиэгэнэн айан суола суох эрдэҕинэ, хочолортон ураты сирдэргэ (чугас эргин) аты миинэн айаннаабыт киһи, эрэйи көрөн, сатыы сылдьарын ордорор. Халын сис тыа устун акка олорон баҕа хоту кыайан айаннаабаккын, син биир онон-манан (ыркый уонна лааҥкы ойуурдары) туораан, эргийэ айанныырга күһэллэҕин. Аны сотору-сотору от үрэхтэр быһыта түһэллэр, ол мэһэйдэрэ – куталаах сирдэр уонна киһи ахтатыгар диэри үрдүк дулҕалар. Эмиэ тумнан бараргар күһэллэҕин. Ити курдук, атынан айан кэмигэр, кыһалҕалар хатыланаллар. Ол иһин айан суола суох эрдэҕинэ, Бүлүү уонна Киин улуустар сахалара үксэ сатыы, быһалыы түһэн, айанныылларын ордороллоро. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, оҕонньоттор былыр дьон үксэ сатыы айанныылларын туһунан кэпсииллэрин истэр этим, сүрүн төрүөттэрин(халыҥ сис тыалар, үрдүк дулҕалаах, кута-маар от үрэхтэр мэһэйдииллэрин), кэлин өйдөөн, суруйдум. 2011 с. Үөһээ Дьааҥы Сордоҥноох биир олохтооҕо, хаайыыттан босхолонон баран, хас даҕаны килиэп, испиискэ, туус уонна күөҕү атыылаһан баран, Уус Алдан Дыгдалыттан Өлүөнэни туораан, сатыы Тукулаан уонна Сартаҥ үрэхтэри батыһан Дьааҥы өрүскэ айаннаан тиийбитин кэпсээбитэ.
Саха сирин үүнээйитэ истиэптэн ураты: сорох сиринэн от киһи тобугар диэри. Сарсыарда уонна киэһэ, от сииктээх эрдэҕинэ, эбэтэр ардах кэнниттэн хаамтахха киһи таҥаһа тобугунан илийэр, ол иһин XVI−XVIII үйэлэргэ саха бүтүн ыстаан оннугар кыабаканы уонна сутуруону кэтэрин ордорор (2-с уруһуй). Биир кэлимсэ ыстаан оннугар илийбит, элэйбит сутуруону куурдар, уларытар табыгастаах.
Эрдэтээҕи, эбэтэр хойукку орто үйэлэргэ кэлии түүр уонна монгуол тыллаах биис уустарга биир кэлимсэ ыстаан баара буолуо, ол эрээри, кэлин олохтоохтор таҥастарын: сыалдьаны уонна сутуруону кэтэри табыгастааҕынан билиммиттэр быһыылаах. Археологическай хаһыыларга, XVII–XVIII үйэтээҕи эр киһи көмүүтүгэр ыстаан көстө илик.
Өссө эбии быһаарыы, саха культуратын, историятын ырытарга, кэпсииргэ, хайаатар даҕаны, кэмнэринэн араарыахтаахпыт. Хойукку орто (XIV−XVIII) уонна XIX үйэтээҕи саха олоҕо-дьаһаҕа уратылаах, ол иһигэр таҥас-сап: “Примерно с рубежа XVIII−XIX вв., с приходом русских, появляются мануфактурные ткани … изменяются покрой и декор, появляются новые виды мужской и женской одежды (халадаай, кэһиэччик, ыстаан)” [Данилова, 2012, с. 214]. XIX үйэҕэ атыыга-эргиэҥҥэ араас таҥас-сап аҕалыллан тарҕанан, суол оҥоһуллан, аты көлүйэ үөрэнэн, нуучча атын тэрилигэр олорон айанныыр баайдар уонна сэниэ дьон таҥастара-саптара уларыйар.
Түмүк кэриэтэ быһаардахха, саха XVII үйэтээҕи таҥаһа сорох саха төрүччэлэрэ бэрт былыргыттан (таас үйэлэртэн) олохтоох буолалларын көрдөрөр биир туоһу. Онтон XVIII−XIX үйэлэргэ ураты сүрүн бэлиэлэрин сүтэрэн, түүр уонна Европа норуоттарын таҥаһыгар кубулуйан,“саха XIX үйэтээҕи национальнай таҥаһа” дэнэр.
