Заметки по этнографии Саха 4 часа назад 25

Сыалдьа (сыалыйа), кыабака уонна кыабака симэҕэ

Бу төбө аакка ааҕааччы сыалдьа (сыалыйа), кыабака уонна кыабака симэҕэ аналларын уонна уратыларын өйдүөхтээх.

Сыалдьа туһунан Э.К. Пекарскай тылдьыкка суруйбут: «Короткие кожаные или из материи штаны, прикрывающие только живот и срамные части; натазники, штанишки» [ПЭК, 2008, стб. 2423]. Оттон саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыкка: «имитиллибит тирииттэн тигиллибит кылгас ыстаан» (СТБУТ, 2012, 346 сир.) диэн быһаарыллыбыт.

Сорох билим үлэһиттэр сыалдьаны европа (нуучча) ис таҥаһыгар ханыылыы сатыыллар: “Панталоны… являлись нательной одеждой якутов” [Гаврильева, 1998, с. 47]. “Панталоны” диэн саха тылдьытыгар “дьахтар кылгас ыстаана” уонна “эр киһи бүрүүкэ курдук таҥаһа” диэн тылбаастаммыт (Русско-якутский словарь, 1968).

Мин санаабар, ыйыллыбыт тылдьыттарга “кылгас ыстаан” (короткие штаны) эбэтэр “панталоны” сыалдьаттан атын таҥастар. Сыалдьа киһи кыабакатын сабар таҕас, оттон кылгас ыстаан (панталоны) киһи тобугар диэри эбэтэр аннынан уһуннаах.

Дьиҥэ, сыалдьа (сыалыйа) уонна кылгас ыстаан (панталоны) уратыларын (1-кы табылыысса) киһи көрөн даҕаны быһаарыан сөп.

1-кы табылыысса

(Попов, 2025)

Сыалдьа (сыалыйа) киһи кыабакатын сабарын быһаардыбыт, оттон “кыабака” диэн тугуй? Э.К. Пекарскай тылдьытыгар суруллубут: «Часть тела между пупком и промежностью» [ПЭК, 2008, стб. 1351], оттон сахалыы тылбааһа: «Киһи да, харамай да иһин түгэҕинэн өрөҕөтө» (СТБУТ, 2008, 141 сир.). Кыабака, таҥас буолбатах, киһи кииниттэн ахтатыгар диэри өттө (часть тела).

            Археологическай хаһыыларга көстүбүт сыалдьалары (сыалыйалары) үс көрүҥҥэ араарыахха сөп:

• көннөрү киэргэлэ суох кыһыҥҥы, сайыҥҥы, күһүҥҥү сыалдьа (1-кы хаартыска);

• оҕуруо киэргэллээх сыалдьа хойукку орто үйэтээҕи баай (сэниэ) дьахтар уонна эр киһи көмүүлэригэр көстөр, бас-көс бэлиэ быһыытынан (2-с хаартыска);

• кыабака симэхтээх сыалдьа.

            Арааһа, сорох саха, сыалдьаны (сыалыйаны) аналыттан сиэттэрэн, киһи кыабакатын саба бүөлүүрүн иһин, «кыабака» дииллэр быһыылаах. Оттон кыабака симэҕэ дьахталларга сыһыаннаах: “Үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэн тиһэн оҥоһуллубут, кыыс кылгас тирии сыалдатын илин  өттүнэн хас да кэкккэнэн сиргэ намылыйа түһэр иилэҕэс киэргэл быа (сыап)” (СТБУТ, 2008. 141, 142 сир.). Сүрүн анала − дьахтар оҕо үөскүүр-ууһуур этин-сиинин куһаҕан санааттан, тыынтан, дьайыыттан харыстыыр, көмүскүүр аналлаах киэргэл.

            Саха дьоно үксэ XIX үйэттэн билиҥҥи кэмҥэ диэри кыабака симэҕэ, кэргэн тахсаары сылдьар, кыыс таҥаһын сорҕото курдук билинэллэр: “В старину, по рассказам знатоков прошлого, когда девушка-невестка из богатой семьи во время свадьбы впервые появлялась в доме своего мужа, она обязательно должна была зазвенеть на пороге побрякушками своих “кыабака  симэгэ”. Эта церемония как бы свидетельствовала о нравственной чистоте и целеустремленности невесты” [Новгородов, 1955, с. 149]. Атын быһаарыы эмиэ баар: «… служебной ролью цепочек являлось охранение девичьей невинности» (3-с хаартыска), [Носов, 1955, с. 122].

Билиҥҥи археологическай чахчыларынан, кыабака симэҕэ XVII−XVIII үйэлэргэ сэниэ (баай) төрүттээх кыргыттар уонна хаста эмит төрөөбүт аҕа саастаах далбар хотуттар  көмүүлэригэр көстөр: “Кыабака симэгэ были обнаружены в погребениях как молодых девушек. так и пожилых женщин … Распространенное мнение, что украшение должно присуствовать в костюмном комплексе девушки в статусе невесты, не находит устойчивого подтверждения в археологических материалах” (4-с хаартыска), [Прокопьева, 2021, с. 33].

1965 сыллааха этнограф И.В. Константинов археологическай хаһыыга көстүбүт Омуоруйа баай кэргэнин кыабака симэҕин суруйбут: “Женский натазник из погребения 28 сшит из светлой лошадиной шкуры … своеобразной деталью натазников являются длинные подвески из ажурных медных блях. Внизу подвески кончаются парными колокольчиками” [1971, с. 70].

                        Түмүккэ өссө төгүл төбө аакка быһаарыыбытын чиҥэтиэххэ:

• кыабака − киһи кииниттэн ахтатыгар диэри эт-сиин сорҕото (часть тела);
• сахалар киһи кыабакатын саба бүөлүүр таҥастара − сыалдьа (сыалыйа), уһуна киһи кииниттэн ахтатыгар диэри;
• XVII−XVIII үйэлэргэ баай дьахталлар уонна эр дьон сыалдьалара тиһиллибит оҕуруо уонна атын киэргэллээх буолар (признаки социального отличия);
• былыр дьахталлар сыалдьаларын “кыабака”, оттон кэтит тириигэ тиһиллибит оҕуруолардаах куртан намылыйа (субуруйа) түһэр тиэрбэс киэргэллэри “кыабака симэҕэ” диэн араараллар;
• XVII−XVIII үйэлэргэ кыабака симэҕэ баай дьахталларга, сааһыттан тутулуга суох баар эбит, тэҥ харысхал аналлаах киэргэл быһыытынан;
• XIX үйэттэн XX үйэ саҕаланыытыгар диэри кыабака симэҕэ сүктэр кыыс (кийиит) таҥаһын сорҕото курдук үгэс тарҕаммыт онтон сиэттэрэн араас өйдөбүллэр үөскээн тэнийэ сылдьыбыттар.

Биир эмэ ураты сыалдьа, сыалыйа көстүбүтэ, билим таһымнаах кинигэҕэ суруллуо, ол эрээри сүрүн өйдөбүлү элбэх ахсааҥҥа олоҕуран быһаарар ордук. Ханна баҕарар туохха эмэ ураты (единичное особенное) баар буолар, онно олоҕуран сүрүн өйдөбүлү тиэрэ эргитэр табыллыбат.