2 месяца назад 190
Саха этнографиятыгар быһаарыылар
Этнография − норуот (этнос) үөскээбит историятын, материальнай уонна духуобунай культуратын чинчийэн үөрэтэр билим. “Саха этнографиятыгар быһаарыылар” диэн интернет-сурунаалга тастан киирии тыллары: экспедиция, культура, конференция, государство, материал уо.д.а. сахатыта сатаабатым уонна саҥа терминнары туһанным: наука – билим, музей − түмэл.
Россияҕа билим таһымнаах сурукка-бичиккэ былыргы дьон олоҕун-дьаһаҕын (культуратын) археологическай кэмнэргэ араараллар: каменный век, бронзовый век, железный век, средний век [Алексеев, Бравина и др., 2020, с. 24‒93]. Ыйыллыбыт культуралар кэмнэрин элбэх ахсаанынан (үйэлэр, үйэтээҕилэр) суруйабын, хас эмит сүүһүнэн, тыһыынчанан сыллары хабалларын иһин.
Хомойуох иһин, күн бүгүҥҥэ диэри, билим таһымнаах саха этнографията бэйэ тылынан сурулла илик. Нуучча этнографиятын терминнэригэр, сөп түбэһиннэрэн, суруллар буолан сорох сахаҕа өйдөммөт тыллар кыбыллаллар: “Коновязные столбы сэргэ”; “Частичная кремация”; “Конина высоко ценилась среди якутов”; “Лошади играли главную роль как средство передвижения и тягловая сила” уо. д. а. Холобур, нуучча эйгэтигэр ат уонна сылгы тэҥ өйдөбүллээх, онтон саха араарар үгэстээх: сылгы (лошадь) − Дьөһөгөй Айыы бэлэҕэ, үөрдэһэн сылдьар көҥүл кыыл онтон ат (конь) – айааһыллан киһиэхэ бас бэриммит көлө сүөһү.
Былыр, саха Орто дойдуга олоҕо, төрүөҕүттэн өлүөр диэри (жизненный цикл), сылгыны кытта ситимнээх (культ лошади), онтон ат ‒ айан аргыһа, үлэ көлөтө, олох доҕоро (культ коня). Сылгы уонна ат көмүүлэрэ ураты сиэрдээхтэр-туомнаахтар. Билиҥҥэ диэри, бэйэ археологтара уонна этнографтара нуучча тылынан билим үлэлэригэр арааран суруйа иликтэр.
Сорох этнографтар саха хойукку орто үйэтээҕи киһи өлүгүн харайыы сиэригэр-туомугар “частичная кремация” диэн термины суруйаллар. Сахалар ортолоругар көмүү сиэрин-туомун толорута суох ыытыы (частично) − аньыы (грех). Дьиҥэр, саха иин иһигэр киһи өлүгүн уотунан сиэтэн ыраастыыр сиэрэ-туома (обряд очищения, обезвреживания огнем) суруллуохтаах.
Хас биир норуот олоҕун-дьаһаҕын, тулалаан турар эйгэни уо.д.а. толкуйдаан быһаарара уратылаах, ол иһин атын норуот өйдөбүллэринэн, быһаарыыларынан (менталитетынан) саха этнографиятын суруйар сатаммат. Холобур, этнографтар, нуучча тылынан, ыһыах туһунан суруйалларыгар, былыр аналын уонна суолтатын санаппакка эрэ бырааһынньык курдук өйдөбүлү үөскэтэллэр, тарҕаталлар. Этнографтар XVIII үйэ чинчийээччилэрэ элбэх киһилээх ыһыахтары суруйбуттарыгар олоҕуран суруйаллар, ол иһин толору өйдөбүлү үөскэппэт (көннөрү дьон ыһыахтарын туһунан). Өссө, православнай христианскай религия (атыттар эмиэ) айылҕаттан ситимнээн үөскээбит итэҕэллэр (сэнээн “языческай”, ол аата тылынан оонньоон үөскээбит) суолталарын намтатаары, тэйитээри сорох өрүттэрин бырааһынньыкка (көргө-нарга, дьону мунньан салайарга) кубулуталлар. Онтон үгүс историктар, археологтар, этнографтар уо.д.а. государство олохтообут уонна ирдиир билим халыыптарыгар олоҕуран учуонай буолалларын иһин, айымньылаах үлэлэрин сорох өрүттэрэ, көннөрү дьоҥҥо арыт өйдөммөт.
Ыһыах “ыс” диэн тылтан төрүттээх. Тугу ыһалларый? − кымыһы. Тоҕо? Үөһээ Айыыларга сүгүрүйэн ааттаһаллар-көрдөһөллөр, кэлэр кыһыҥҥы олоххо бэлэмнэнэн этэҥҥэ туораары уо.д.а. олох араас кыһалҕаларыттан сиэттэрэн. Былыр ыһыах Айыылары кытта ситимнээх сиэр-туом буолан сааскы күннэртэн, биэлэр төрөөннөр, кымыс оҥоһуллар кэмиттэн саҕаланар. Кыһыҥҥы күннэргэ (Айыылар сиртэн тэйбит, сырдык мөлтөөбүт, хараҥа баһыйбыт кэмигэр) ыһыах туохтуур.
Киһи, дьон, норуот олоҕун таһымыттан үгэстэр уларыйаллар. Билиҥҥи кэмҥэ саха итэҕэлин тутуһааччыларга ыһыах, ол аата сырдык Айыыларга анаммыт сиэрдэри-туомнары толоруу, бастакы суолталаах онтон төрүт итэҕэлтэн, тылтан тэйбиттэргэ, атын итэҕэллээхтэргэ уонна ыалдьыттарга ыһыах бырааһынньык кэриэтэ өйдөбүллээх. Хаһан баҕарар, тугу эмит биир өрүттээх уонна историческай кэмнэринэн араарбакка, быһаарыы (ыһыах − бырааһынньык), толору өйдөбүлү үөскэппэт.
Ханнык баҕарар тыл, хаһан эрэ, үөскүүр, туттуллар уонна саҥа кэмҥэ сыыйа-баайа суолтата намтыыр, дьоҥҥо өйдөммөт буолар, тиһэҕэр сүтэр, эбэтэр атын өйдөбүлүнэн солбуллар (Диалектика: закон отрицания отрицания; философская категория перехода с одного качества в другое). Холобур, сорох норуот маастардара, күн бүгүҥҥэ диэри, түөлбэ тыллары тутталлар: ыйааһын кыабаката, кымньыы кыабаката. Кыабака – киһи кииниттэн ахтатыгар диэри өттө, ол аата ыйааһыҥҥа, кымньыыга сыһыана суох. Былыр дьахтар кыабакатын харыстыыр аналлаах сыалдьаттан аллараа субуруйан түһэр иилэҕэс алтан, үрүҥ көмүс тиэрбэстэри “кыабака (кыабака симэҕэ)” дииллэрэ. Киһи, дьон олоҕун уонна тылын государство (былаас) ситимниир, сааһылыыр кыахтаах, ол иһин, билиҥҥи олоххо, былыргы түөлбэ тыллар (ыйааһын, кымньыы кыабаката) биир өйдөбүллээх солбуллуохтаахтар. Холобур, кымньыы уонна ыйааһын иилэҕэс тиэрбэстэрэ.
Хойукку орто үйэлэргэ сахалар ортолоругар күннээҕи кэтэр таҥаһы, сэргэни, чороону, акка олорор ыҥыыры уо.д.а. гендернэй (дьахтар уонна эр киһи) араарыы бэлиэтэммэт. Араас хайысхалаах уларыйыылар XVIII үйэ бүтүүтүттэн, ордук XIX үйэ ортотуттан христианскай итэҕэли бүттүүн ылыныыттан, эргиэн уо.д.а. саҥа олох сабыдыалларынан тарҕаммыттар. Орто үйэлэргэ сахаларга государство (биир кииннээх сомоҕолуур былаас) суох этэ, ол иһин былыргаттан таҥас сап тигиитигэр, мал-сал, тимир сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос, ордук итэҕэли кытта ситимнээх оҥоһуктары оҥорорго кээмэйи, быһыыны-таһааны, сөптөөх оһуордары тутуһар уо.д.а. ирдэбиллэр (стандарты) олохтоммотохторо. Колониальнай тутуллаах Россия былааһа орооспотоҕо. Ол иһин ыйыллыбыт үйэлэргэ мас уустар, баҕаларын, санааларын хоту арааһы “айан таһаарбыттара” (атыыр, тыһы сэргэ, чороон, ыҥыыр уо.д.а.), билиҥҥи олоххо салҕанар. Онтон олохтоох былаас XIV–XVIII үйэтээҕи чорооннору, сэргэлэри, акка олорор ыҥыыры уо.д.а. билинэн, сокуонунан араҥаччылыыр (көмүскүүр) үлэни саҕалыы илик. Холобур, мас уустар үрдүк чороону оҥороллор, кымыс куттахха киэһи кыайан өрө көтөхпөт. Билим таһымнаах кинигэлэргэ уонна тылдьыттарга мэлдьи чороон кымыс иһэргэ аналлаах иһит буоларын суруйаллар. Истээх, киһи өттүгэр диэри үрдүктээх чорооҥҥо кымыһы харайарга эрэ күһэллэҕин, ол аата аньыы (итэҕэлгэ сөп түбэспэт үлэ). Дьиҥэр, сокуонунан XV–XVII үйэтээҕи чорооннору харыстыах тустаахпыт (кээмэйдэрэ, быһыылара-таһаалара, оһуордара тутуһуллуохтаах), онтон сувенирнай иһит оҥоруутугар көҥүл бэриллиэхтээх.
Интернет-сурунаалга саха иһитин, таҥаһын, туттар тэрилин уо.д.а. историяларын ырытан суруйбатым. Билиҥҥэ диэри сиһилии ырытыллыбыт билим таһымнаах үлэ суох, ол иһин мөккүөрдээхтэр уонна биир киһи киэҥ хабааннаах үлэни кыайбата чахчы. Саха этнографиятын сорох өрүттэрин судургу, оруннаах, ситимнээх, ыллыктаах, сиэрдээх өйдөбүллэринэн (с позиции элементарного здравого смысла) быһаара сатаатым.
Биллэн турар, биир эмит билим үлэһитэ, биллиилээх учуонай аатыран, сорох этнография быһаарыыларын сэмэлиэҕэ уонна кини “учуонай буолбатах” диэн, түмүк оҥоруон сөп.
Онтон Г.В. Ксенофонтов, С.И. Боло, А.А. Саввин, И.Д. Новгородов уо.д.а. учуонай таһымы көмүскээн ситиспэтэхтэрин үрдүнэн, саха билим үлэһиттэрэ кинилэр хомуйбут материалларын туһанан ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйаллар, үбүлүөйдээх сылларыгар махтанан араас тэрээһиннэри ыыталлар.
Мин сүүрбэ сыл археологическай-этнографическай экспедицияҕа кыттан саҥа арыйыыларга уонна 2004 сылтан Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлигэр этнография сиэктэригэр салайбыт үлэбэр, араас таһымнаах конференцияларга, хаһыаттарга суруйбут ыстатыйаларбар олоҕуран саха хойукку орто үйэтээҕи этнографиятыгар быһаарыылары суруйабын.
Киһи уонна дьон олоҕо биир үйэ иһигэр экономическай, политическай, социальнай уо.д.а. төрүөттэртэн уларыйар. Ол иһин Россия государственнай тутулуттан сиэттэрэн олохтоох норуоттар этнографияларын, төрүт культураларын уо.д.а. сиһилии үөрэтии, эбэтэр билэ сатаабат (кыһаллыбат) буолуу эмиэ үөскээн ааһар кэмнэрдээх.
Сорох ааҕааччы “Саха этнографиятыгар быһаарыылар” төбө ааттар ис хоһооннорун, нуучча эйгэтигэр баһыйтарбыт буолан, өйдүө суоҕа. Үс сүүстэн тахса сыл алтыспыт нуучча культурата үгүс сахаҕа кытаанахтык иҥпит. Билиҥҥи кэмҥэ, сорох саха тыллара умнуллан эрэллэр: кыһыҥҥы дьиэ (балаган), оһох (камелек, көмүлүөк), орон (нары), халыҥ хаптаһын (былаахы, плаха), сүрдьүгэс, эбэтэр күрүө мас (сиэрдийэ, жерди), киһи маһа (хоруоп), баҕа (наада) уо.д.а.
XXI үйэҕэ саха “дьокуут” диэн тылтан өһүргэнэрэ биллэрдик улаатта: “Якуты – русское произношение самоназвания народа саха, транскрибированное грамотеями 1620 г. и удержавшаяся без изменений до наших дней” [Энциклопедия Якутии, 2000, т.1, с. 121]. Төрүөҕүттэн иҥэриллибит ааты билинэр киһини атын аатынан ыҥырдахха өһүргэнэрэ биллэр, ол кэритэ. Билиҥҥи сайдыылаах олоххо олорор үөрэхтээх, этническэй өйө-санаата уларыйбыт саха, бэйэ уонна омуктар икки ардыгар сыһыаҥҥа ирдэбилэ атын, ону билим үлэһиттэрэ билиниэх тустаахтар.
Россия колониальнай тутуллаах эрдэҕинэ төрүкү олохтоох норуоттар этнографиялара суруллубута, ол иһин эргэрбит тыллар (терминнэр): якуты, балаган, конина, тундровые эвенки, тундренные, затундренные юкагиры [Иохельсон, 2005, с. 75, 376, 383] уо.д.а. билиҥҥи дьон, норуот ылынар (билинэр) өйдөбүллэринэн солбуллуохтаахтар. Холобур, бэйэ билим үлэһиттэрэ мэлдьи кэриэтэ саха, эбэтэр саха (якуты) диэн тоҕо суруйбаттарый?. Географическай терминтэн сиэттэрэн – “Тундровые (тундренные) эвенки” оннугар “Эвенки, проживающие в зоне тундры” диэн, дьону өһүргэппэккэ, суруйуохха сөп.
Кэлэр кэмҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ (республикаҕа) сахалары уонна аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоохтору этнография, археология уонна тыл билимнэринэн чинчийэн үөрэтэр биир кииннээх тэрилтэ тэрилиннэр. 1990-с сылларга (М.Е. Николаев президент эрдэҕинэ) ыйыллыбыт киин тэриллиэн сөп этэ. Хомойуох иһин, биллэр археологтарбыт, этнографтарбыт, араас үрдүк дуоһунастаах үлэҕэ үлүһүйэн, көҕүлээн тэрийэр үлэни ыыппатахтара.
Саха сиригэр археологтар, этнографтар ахсааннара биэс, эбэтэр уон ахсаан иһинэн. Билигин сэттэ билим таһымнаах археолог ортотугар (аспираннар ааҕыллыбаттар) и.б.х. Виктор Михайлович Дьяконов уонна и.б.х. Николай Сергеевич Кирьянов үлэлиир саастаахтар. Саха, эбэҥки, эбээн, дьүкээгир этнографтарын ахсаана эмиэ аҕыйах. Дипломнарыгар этнограф (этнолог) идэлээхтэр, бары кэриэтэ федеральнай тэрилтэлэргэ (ГЧИ, ХИФУ) үлэлииллэр. Алын уонна үрдүкү олохтоох былаас ыйыллыбыт тэрилтэлэргэ быһаччы сорудах биэрэр кыаҕа суох, сөбүлэһиигэ илии баттааһына суох үлэлэри толорор биһирэммэт.
2012 с. ГЧИ этнография билим бөлөх үлэһиттэрэ нуучча тылынан “Якуты (Саха)” диэн кинигэни бэчээттэтэн таһаарбыттара. Кинигэ тас аатын уонна төбө бастар ис хоһооннорун аахтахха саха өйдөбүлүнэн-санаатынан (менталитетынан) ситэри суруллабатах. Ол иһин, кэлэр кэмнэргэ бэйэ тылынан суруллубут билим таһымнаах саха этнографията суруллара буоллар. Билигин кыаллыбат сорук. Россия политическай тутула уларыйдаҕына, археология уонна этнография билим халыыптарыттан босхоломмут дьиҥ сахалыы толкуйдаах, быһаарыылаах эдэр ыччат ылыстаҕына кыаллар баҕа санаа.
