2 месяца назад 212
XIV–XVI үйэлэргэ сылгылаах, хороҕор муос сүөһүлээх дьон от үрэхтэринэн олорбуттар (археологическай хаһыы чахчыларынан)
Хойукку орто үйэлэргэ Элиэнэ (Өлүөнэ) өрүс орто тардыытынан сылгы уонна ынах сүөһүлээх дьон олохторо (дьарыктара) XVIII–XIX үйэтээҕэр ураты буоларын билиэх тустаахпыт. Онтон өрүс хочолоругар дьон таас үйэлэртэн быһа үрдүк, сааскы халаан уута ылбат, сирдэргэ олорбуттарын, ким даҕаны мөккүспэтэ буолуо.
2020 с. Саха сирин историятын бастакы туомугар суруйбуттар: «Как правило, поселения кулун-атахцев были привязаны к аласам, что вполне объяснимо, так как алас – это обширные сенокосные и пастбищные луга …» [2020, т.I, с. 224]. Археологическай хаһыылар көрдөрүүлэринэн, кулун атах култууратын дьоно, от үрэхтэринэн олорбуттар.
1976–1986 сс. и.б.х. А. И. Гоголев салалтатынан СГУ археологическай этнографическай экспедицията Саха сирин Киин оройуоннарыгар былыр сылгы үөрдээх, ынах сүөһүлээх дьон олохторун хаһыы оҥорон чинчийбитэ. Бастакы булуллубут сир аатынан «кулун атах култуурата» диэн билим эйгэтигэр тарҕаммыта [Гоголев, 1983, с. 73–78].
Билиҥҥи кэмҥэ, и.б.д. Анатолий Игнатьевич Гоголев кэнниттэн, ким даҕаны, Саха сиригэр сылгылаах уонна хороҕор муос сүөһүлээх былыргы дьон олохторун, археологическай хаһыыларынан, чинчийэ илигин санатабын, ол иһин саха дьоно үксэ билбэт.
А.И. Гоголев “Археологические памятники Якутии позднего средневековья XIV–XVIII” кинигэтиттэн кулун атах култууратын саҕанааҕы дьон кыһын ханнык сиринэн олорбуттарын быһаарыаххайын.
Чинчийэн билэ сатыыр ыйыллыбыт култуураҕа, кыһыҥҥы дьиэ оннулара буолан, сылгы уонна ынах уҥуохтара баһыйаллар (сүрүн хаһаас астара). Идэһэ аһын хаһан бэлэмнииллэрин саха үксэ билэр ини.
Онтон сайыҥҥы, күһүҥҥү дьиэ оннугар сылгы уонна хороҕор муостаах уҥуоҕа, археологическай хаһыыларга, көстүө суоҕа, айылҕа биэрэр аһынан муҥурданан олорбуттарын иһин. XIX үйэтээҕи саха олоҕунан, дьарыгынан өссө былыргыны быһаарыман.
Кыһыҥҥы дьылы кулун атах култууратын саҕанааҕы сылгылаах уонна ынах сүөһүлээх дьон Киин улуустар от үрэхтэр үрдүк кытылларыгар олохсуйан туорууллар эбит. Ааҕааччы, мөккүһүөн кэриэтэ, таблицаны болҕойон көр.
Таблица 1
(Попов, 2026)
Рельеф памятников кулун-атахской культуры
Поселения конца XIV–XV в. (кулун-атахский этап)
| № | Район, наслег, местность | Описание рельефа |
| 1 | 2 | 3 |
| 1 | Мегино-Кангаласский район, м. Матта (1976–1985). 6 жилищ | Северная терраса небольшой елани, вдоль границы соснового бора выявлены остатки шести старинных жилищ (с.10) |
| 2 | Усть-Алданский район, Курбусахский наслег м. Уганья. 3 жилища | Остатки трех жилищ располагались на самом краю 7-метровой террасы речки (с.18) |
Таблица 2
(Попов, 2026)
Поселения конца XV–XVI в.
(сырдыкский этап кулун-атахской культуры)
| № | Район, наслег, местность | Описание рельефа |
| 1 | 2 | 3 |
| 1 | Амгинский район, Бологурский наслег, м. Сырдык Сулус (1979, 1980, 1981, 1984 г.). Всего 8 жилищ | На пойменной террасе р. Амга в 100 м от берега реки (с.24) |
| 2 | Мегино-Кангаласский район, м. Балыктаах | Три жилища расположены недалеко от озера Лонху (с.35) |
| 3 | Усть-Алданский район, м. Тумул. Поселение из трех жилищ | Оно располагалось на северной стороне озера у границы соснового леса (с. 35). |
СГУ археологическай-этнографическай экспедицията 1976–1986 сс. 23 кулун-атах култууратын саҕанааҕы кыһыҥҥы дьиэ оннуларын хаспыттар. Таблица көрдөрөрүнэн, 17 кыһыҥҥы дьиэ от үрэхтэр үрдүк кытылларыгар көстүбүттэр. Үс дьиэ Мэҥэ Хаҥалас Лонху күөл аттыгар хаһыллыбыт. Спутник көрдөрөр картатынан быһаардахха, от үрэх уутуттан үөскүүр күөл эбит. Үс былыргы дьиэлэри Уус Алдан оройуонугар, Бороҕонтон 57 биэрэстэ соҕуруулуу арҕаа, от үрэх уутуттан үөскүүр күөл үрдүк кытылыгар хаһыынан чинчийбиттэр. Спутник картатынан от үрэҕи батыһыннары көрүн. А.И. Гоголев: «На северной стороне озера у границы соснового бора» диэн суруйбут, итинэн даҕаны сылыктаан быһаардахха, дьон олорор сирэ, үрэх кытыла эбит. Алааска бэс чагда үүммэт.
Тоҕо кулун-атах култууратын саҕанааҕы сылгы сүөһүлээх дьон кыһыҥҥы дьиэлэрэ от үрэх үрдүк кытылларыгар көстөллөрүй?
Былыр саха сүрүн баайа – сылгы үөрдэрэ [Серошевский, 1993, с. 251]. Сылгы саас, сайын уонна күһүн игэмтэлээх оттоох сирдэри (тыа саҕата, хатыҥ чараҥ, алаас уо.д.а ) кэрийэн аһаан, кылгас кэм иһинэн уойар, халыҥ хаһыланар. Уойбут сылгы кыһыны этэҥҥэ туоруур. Былыр, кыһын саҕаланыыта, атыыр үөрүн от үрэхтэргэ үүрэр. XIX үйэ сахалара “өбүгэлэрбит сылгы үөрүн батыһа сылдьан олороллоро” диэн ахтыыларын В.Л. Серошевскай “Якуты” кинигэтигэр булан ааҕын. Дьиҥэр, бу кылгас ахтыы дириҥ ис хоһоонноох, атын туоһулары холбоотоххо. Кэлин сыыйа сылгы үөрүн киһи дьаһайар буолар: “В старину якуты не работали, сена не косили, а все бродили с места на место, отыскивая корм для табунов” [Там же, с. 258]. Билигин, сүүһүнэн сыллар тухары, киһиэхэ убаммыт сылгы үөрүн кытта буккуйуман.
Алаас, эбэтэр киэҥ нэлэмэн хочо сирдэргэ кыһын тыалтан хаар үөһээ дьапталҕата кытаатар. Сылгы үөрэ хаһан аһыырыгар эрэйдээх: сэниэлэрэ эстэр, туйахтара хайыта бараллар. От үрэхтэр оһоҕос курдук субуллар сирдэригэр тыал хаары кыайан киэҥ сиринэн тибийбэт, эбиитин хахха ойуур эмиэ туһалыыр. Өссө от үрэхтэринэн дулҕалаах сирдэр элбэхтэр. Сылгы, хаары тэбийбэккэ, оту сииригэр табыгастаах. От үрэх ото игэмтэтэ кыра. Сылгы тымныы кыһыны мунньуммут сыатынан (хаһатынан) тулуйан туоруур, онтон мөлтөх игэмтэлээх үрэх отун сиэн куртах уонна маҥалай муотарага (пищеварительный канал) үлэтин тохтоппот. А.А. Саввин хомуйбут үһүйээннэригэр кэпсэнэр, былыр саха баайдара, сылгы үөрдэрэ элбээтэхтэринэ, сэттэ уонна тоҕус муус маҥан сылгылары талан от үрэхтэри кэритэн (алаастарынан буолбатах) муҥнараллар, махтанан айылҕаҕа төнүннэрээри [Данилова, 2022, с. 160 –161].
Эдэр эрдэххэ, 1976 сыл Чурапчы илин баһыгар эргэ кулууп дьиэҕэ (билигин көтүрүллүбүт) археологтары кытта көрсүһүүгэ аҕа саастаах Постников Дмитрий Сергеевич (саха тылын учуутала) ыйыппыта: “Түөйэ үрэҕи кэрийбиккит дуо?” диэн. Сылдьа иликпитин истэн: «Былыргы саха олоҕун өтөрүнэн булуо суоххут» диэн сэмэлээн эппитэ өйбөр хатана сылдьар. Онтон ыла археологическай чуҥнуур үлэни от үрэхтэринэн, ытык уонна былыргы дьон олохторугар табыгастаах сирдэринэн ыытааччыбын. XV–XVI үйэтээҕи киһи көмүүлэрэ от үрэх үрдүк кытылларыгар көстүбүттэрэ (1-кы хаартыска). XVII үйэҕэ сахалар ыйыллыбыт быһыылаах-таһаалаах сири киһи өлүгүн харайалларыгар ордороллор. Холобур, XVII үйэ иккис аҥаарыгар Болтоҥо аҕа ууһун төрүттээбит Ньырҕаайы Болтонин өлүгэ Муҥур үрэх биир тумулугар хараллыбыт (2-с хаартыска).
Кэлэр кэмҥэ, археологическай хаһыыларга сылгы уонна ынах сүөһүлээх дьон XIV–XVI үйэлэргэ кыһын алааска кыстыыллара сэдэхтик булуллуон сөп, ол гынан баран, сүрүн өйдөбүлү, элбэх ахсааҥҥа олоҕуран быһаарыахтаахпыт.
XVII үйэ айанньыттара, чинчийээччилэрэ сахаларга кэбиһиилээх от кыһыҥҥы дьиэ аттыгар баарын бэлиэтии көрөн суруйбаттар. Кэлин, саха кыһыҥҥы олоҕо, алаас диэки сыҕарыйбыта кэмиттэн тутулуктаах. Нуучча дьоно Саха сиригэр кэлиэхтэриттэн (XVII үйэ ортотуттан) ынах этигэр уонна үүт аһылыкка (ордук арыыга) баҕа улаатар (спрос). Сыыйа-баайа ынах сүөһүнү элбэтээри кыһыҥҥы дьиэҕэ хотону силбэһэ тутуу саҕаланар уонна от оттоон хаһааналлар. Көһө сылдьар олохторуттан (истиэп дойдутун кытта тэҥнээмэ) сыыйа тэйэн кыһыҥҥы, сайыҥҥы, күһүҥҥү олохтоноллор.
Инньэ гынан, аҥардас алааһы өрө тутан кэпсээччилэргэ уонна проект суруйааччыларга туоһулаан быһаарабын, XIV–XVI үйэлэргэ сылгы үөрдээх уонна ынах сүөһүлээх сахалар түөлбэлэнэн олорбут сирдэрин эмиэ билиэхтээхпит. Билигин даҕаны, от үрэх үрдүк кытылыгар олохсуйбут сахалар кыра эрдэхтэриттэн сөтүөлээбит, оонньообут, оттообут, ууланан олорбут сирдэрин хайҕаабакка, таптаабакка, кимнээх эрэ сыҥалыыр баҕаларынан, аҥардас алааһы чорботуо суохтаахтар. От үрэх, тыа, алаас, хочо, өрүс, хайа уонна туундара сахалара, бастатан туран, түөлбэлээн олорор сирдэригэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахтар.
