Заметки по этнографии саха 2 дня назад 203

Саха сиригэр археологическай хаһыыларга көстүбүт тимир быһахтары ырытан көрүү

 Быһах  быһыытын-таһаатын саха тылынан ырытан суруйарга  тутулуттан саҕалыахха (1-кы уруһуй).

Быһах өнчөхтөөх уонна биилээх тимирэ (клинок) − сүрүн тутул. Неустроев-Мандар Уус, Б.Ф. уонна Егоров-Баайаҕыын Н.И. быһах өнчөхтөөх, биилээх тимирин кылгатан “иэдэс” диэн суруйаллар: «Саха быһаҕын тимирин уҥа иэдэһэ – хаптаҕай, көнө, онтон хаҥас иэдэһэ быыкаайытык томтоҕор соҕус эбэтэр көнө … Сорох быһах тимирин уҥа иэдэһэ холбоҕор, хаҥас иэдэһэ томтоҕор буолар» [Егоров, 2015, 102 сир.].

          Өнчөх (спинка, обух) – биилээх сэп кэтэх, халын өттө (СБУТ, 7-с туом, 436 сир.).

          Бии (лезвие) – быһар, хайытар сэп-сэбиргэл сытыыланар өттө (СБУТ, 2-с туом, 288 сир.).

          Туура (хвостовик, черен) – туттар сэп укка олорор синньэтиилээх төрдө (СБУТ, 11-с туом, 223, 224 сир.).

          Тирэх (упор) – быһах уга иҥнэригэр аналлаах (бии уонна өнчөх бүтэр, туура саҕаланар сиринэн таптайан оҥоһуллар);

          Уһук – туох эмэ сытыы туохха эмэ батары киириэн сөптөөх төбөтө (СБУТ, 12-с туом, 302 сир.).

Археологтар Саха сиригэр б.э.и.  VIII уонна б.э V  үйэлэри − эрдээҕи тимир үйэлэринэн билинэллэр [История Якутии, 2020, с. 93−106].       

1975 с. Вахунайка үрэх, Чуона өрүскэ түһэр, кытылыгар эрдэтээҕи тимир үйэлэр саҕанааҕы дьон олоҕун археологическай хаһан чинчиийии үлэтигэр биир тимир быһах көстүбүт (2-с уруһуй), [Архипов. 1994, с. 13−14]. Быһах өнчөхтөөх уонна биилээх тимирэ (клинок) кылгас туураны кытта 10,6 см уһуннаах, иэдэһин кэтитэ 1,5 см, өнчөҕө көнө, бии өттүнэн ук иҥнэр туруору тирэхтээх, бии көнө, уһугунан кэдэгэр [Архипов, 1994, с. 13−15].

1967 с. Дьүктэй үрэх, Алдан өрүскэ түһэр кытылыгар, хайа хаспах иннин үөһээ араҥатын археологическай хаһыыга түөрт тимир быһах булуллубут. И.б.д. Н.Д. Архипов барыларын эрдэтээҕи тимир үйэлэр кэмнээҕилэринэн билинэр [Архипов, 1994, с. 23].

 И.б.х И.В. Константинов Дьүктэй хайа хаспаҕын тэллэҕэр көстүбүт түөрт быһахтартан иккини, Амыр эҥэринээҕи мохэ уонна польцевскай культуралары кытта ханыылыы көрөн, эрдэтээҕи тимир үйэлэр бүтүүлэринэн кэминэн быһаарар: “Учитывая все приведенные данные, дюктайский комплекс культуры раннего железного века можно датировать в пределах рубежа н.э. до XI −XII  вв. н. э.” [Константинов, 1978, с. 25, 58].

Дьүктэй икки быһаҕын (3-с, 4-с уруһуй), оҥоһуу ньымалара былыргыларынан, хойукку эрдэтээҕи тимир үйэлэр саҕанааҕы кэмҥэ киллэриэххэ сөп.

И.В. Константинов 6-с уруһуйга көстөр быһах туһунан суруйбут: “Короткий черешок образован глубокой выемкой со стороны лезвия и слабым, едва заметным перехватом со стороны спинки. Спинка прямая, лезвие слабовыпуклое, но довольно резко переходит в клювообразно загнутое в сторону спинки острие. Общая длина ножа 7,2 см, ширина лезвия 0,7−1 см” [Константинов, 1978, с. 22].

6-с уруһуйга көстөр быһах Вахунайка эрдэтээҕи тимир үйэ быһаҕар ханыылыы курдук: быһычча быһыытынан уонна туура кылгаһынан, ол эрээри уратылаах: тирэх бии өттүнэн уонна өнчөҕө уһук диэки сыыйа умсары таптайыылаахтар.

4-с уруһуйга көстөр тимир быһаҕы и.б.д. С.А. Федосеева Соҕуруу Сибиир чаҥ (боруонса) үйэтээҕилэргэ ханыылыы көрөр: “Поразительно напоминает ножи бронзового века Южной Сибири” [Федосеева, 1951]. Сөп тэҥнээн көрүү эрээри, Саха сиригэр чаҥ үйэтээҕи дьон олоҕор көстүбүтэ [Мочанов и др., 1983] уонна салгыы эрдэтээҕи тимир үйэлэргэ оҥоһуллан туттуллар эбит: «Нож имеет односторонне заточенное лезвие, переходящее плавным изгибом в короткий и широкий черешок. Спинка ножа прямая. Со спинки переход к черешку отмечен глубоким овальным плечиком. Основание черешка прямое. Длина ножа 14,3 см, ширина лезвия в средней части 1.5 см, ширина лезвия у основания 2 см, ширина черешка 1,5 см» [Константинов, 1978, с. 22].

Онтон икки быһах (5-с, 6-с уруһуйдар) эрдэтээҕи орто үйэлэр кэмнэригэр сыһыаннаах: б.э. саҕаланыытыттан  VIII−XI үйэлэр [Константинов, 1978, с. 58; Архипов, Степанов, 2020, с. 103].

5-с уруһуйга көстөр быһах туһунан И.В. Константинов суруйбут: “Короткий черешок образован выемчатым уступом со стороны лезвия и плавным сужением со стороны спинки. Заточка ножа, очевидно, была односторонней. Общая длина ножа 13,2 см, длина клинка, ширина клинка в средней части 1.5 см, у основания – 1,6 см, ширина черешка 0,6−1 см” [1978, с. 22].

6-с уруһуйга көстөр быһах барыларыттан улахан: “Нож представлен довольно крупным размером“ [Архипов. 1994, с. 23], салгыы бэлиэтээн суруйуу суох, онтон И.В. Константинов 1978 сыллааҕы билим үлэтигэр уруһуйунан эрэ көрдөрбүт. Кини VI табылыыссаҕакөрдөрбүт уста  кээмэйинэн (по масштабной линейке) кэмнээтэххэ, өнчөхтөөх уонна биилээх тимир уһуна 11−12 см, туура 5 см. Быһах өнчөҕө көнө, биитэ мөтөҕөр, туура өнчөҕүнэн көнө, онтон бии өттүнэн умсары таптайыылаах.

1987−1994 сс. Өлүөхүмэҕэ Улахан Сөгөлөннөөх үрэх Токко өрүскэ түһэр кытылыгар араас кэмнэри көрдөрөр былыргы дьон олоҕо археологическай хаһыыларынан чинчийиллибитэ. Билим эйгэтигэр үөһэттэн III−IV сир культурнай араҥалар (дьон олорбут бэлиэлэрэ) VI−VIII үйэлэргэ сыһыаннааҕын быһаарбыттар [Алексеев, 1996; Архипов, Степанов, 2020, с. 97]. 7-с уруһуйга көстөр быһаҕы, 1.61. уруһуйга бэриллибит уста кээмэйинэн, кэмнээтэххэ, өнчөхтөөх уонна биилээх тимирин (клинок) уһуна 21 см (биир харыс) муҥутуур кэтитэ 3 см, туура өнчөҕүнэн үргүлдьү, бии өттүнэн көнө тирэхтээх, уһук өнчөх өттүнэн көнө, биинэн кэдэҕэр.

Эрдэтээҕи орто үйэлэр кэминээҕи үс быһах сүрүн бэлиэлэрин, ырытан суруйбуппутугар олоҕуран, бэлиэтиэххэ:

• туура уруккутунан кылгас;
• быһах үс  көрүҥэ көстөр;
• өнчөхтөөх, биилээх тимир (клинок), чаҥ үйэтээҕэр,  уһун;
• быһахтар биир уонна икки тирэхтээхтэр.

Аны и.б.х. А.И. Гоголев 1980-с сылларга Амма улууһугар Сырдык Сулуска булбут быһахтарын (XV−XVI үйэтээҕилэри) ырытан көрүөххэ.

8-с уруһуйга көстөр быһаҕы, XVI-с табылыыссаҕа ыйыллыбыт уста кээмэйинэн кэмнээтэххэ, өнчөхтөөх уонна биилээх тимирин уһуна (клинок) 7,5 см, туура 6 см, тимир кэтитэ туура аттынан 1,5 см, өнчөҕө бөхчөҕөр, онтон туура өнчөҕүнэн көнө, бии өттүнэн тирэхтээх.

9-с уруһуйга көстөр быһаҕы, XVI-с табылыыссаҕа көрдөрүллэр уста кээмэйинэн кэмнээтэххэ, өнчөхтөөх уонна биилээх тимирин уһуна 12,5 см, муҥутуур кэтитэ туура аттынан 2−2.5 см, өҥчөх уһугунан суптугур, бии көнө, туура уһуна 5 см уонна икки тирэхтээх.

10-с уруһуйга көстөр быһаҕы, XXII табылыыссаҕа ыйыллыбыт уста кээмэйинэн кэмнээтэххэ, өнчөхтөөх уонна биилээх тимирин уһуна 9,5 см, туура 6 см, туура өнчөҕүнэн умса таптайыылаах, бии өттүнэн тирэхтээх.

10-с уруһуйга көстөр быһаҕы, XXII-с табылыыссаҕа  көрдөрүллэр уста  кээмэйинэн кэмнээтэххэ, өнчөхтөөх уонна биилээх тимирин уһуна 11 см, туура 5,5 см, уонна икки тирэхтээх (двухупорный).

Кулун-атах культуратын (XIV−XVI үйэлэр) саҕанааҕы быһахтар тустарынан бэлиэтиэххэ:

• өҥчөхтөөх биилээх тимирдэрэ (клинок) кылгас быһычча быһахтар;
• туура, эрдэтээҕи тимир үйэтээҕилэри кытта тэҥнээтэххэ, арыый уһун;
• икки тирэхтээх быһахтар баһыйаллар.

Ырытан суруйбут быһыччылары А.И. Гоголев, чугастааҕы археологическай культуралартан, курыканнар быһахтарыгар ханылыы көрөр: “Отличительной особенностью этих ножей, так же как позднеякутских XVIII−XIX вв., является заточка лезвия с правой стороны. Такая заточка лезвия ножей является характерной  и для курыканских“ [Асеев, 1980, табл. V; X; XIX. 1. 2.; XXII; Гоголев, 1990, с. 45]. Тэҥнээн быһаарыы сөп эрээри, курыканнар Саха сиригэр кэлиэхтэрин иннинэ эрдэтээҕи тимир үйэлэр саҕана быһычча быһах туттулларын (5-с уруһуй), уонна Дьүктэй олохтоохторо, эрдэтээҕи орто үйэлэр саҕана, быһаҕы биир өттүнэн сытыылыылларын санатабын. (7-с, 8-с уруһуйдар).

Салгыы XVII−XVIII үйэтээҕи быһахтары ырытан көрүөххэ. Археолог, этнограф И.В. Константинов 1965 с. Киин оройуоннарга 59 көмүүнү хаспыт: “В количественном отношении они распадаются по районам так: Алексеевский район − 25, Чурапчинский − 24, Мегино-Кангаласский − 10” [1971, с. 25−26.]. Кини киһи көмүүлэригэр булуллубут быһахтар тустарынан суруйар: “Нож присутствует почти во всех погребениях, включая женские и детские. Встречающиеся в погребениях ножи обычно небольшого размера … Обычная для всех форма клинка − прямая притупленнач спинка, двухсторонняя заточка, плавно суживающееся к острию лезвие. Черешок образуется плечиками с обеих сторон” [Там же, с. 105].

И.В. Константинов “Нож присуствует во всех погребениях” диэн суруйбута археологическай чахчыларга сөп түбэспэт. “Материальная культура якутов XVIII века“ (1971) кинигэтигэр 59 чинчийиллибит көмүүттэн аҕыс быһаҕы буллум: №1, №7, №10, №12, №13, №29, №45, №47. Баҕар, «Саха сиригэр көстүбүт көмүүлэргэ олоҕуран быһаарбыта буолуо” диэн, и.б.д. Р.И. Бравина 2008 с. 201 хаһыллыбыт көмүүлэри түмэн 1-кы каталокка киллэрбититтэн отут түөрт (34) быһаҕы буллум (таблица 2). Ыйыллыбыт табылыысса көрдөрөрүнэн, хойукку орто үйэлэргэ, киһи көмүүтүн аайы быһах ууруллубат.

Таблица 1

(Попов В.В., 2025)

Якутские ножи, найденные в грунтовых погребениях позднего средневековья (XVI–XVIII вв.)

Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлин археология фондатыгар хойукку орто үйэлэргэ сыһыаннаах үс быһах харалла сытар. Биир быһаҕы А.П.Окладников Элиэнэтээҕи историческай-археологическай экспедиция үлэтин кэнниттэх Саха кыраайы үөрэтэр түмэлгэ туттарбыт. Хомойуох иһин, отчуотугар (1942−1943 гг.) уонна билим таһымнаах кинигэлэригэр быһах хаартыската эбэтэр уруһуйа көстүбэт [Окладников, 1945; 1946а].

1-кы хаартыскаҕа көстөр быһах быһыытынан-таһаатынан, ордук бөхчөгөр өнчөҕүнэн, XVII−XVIII үйэлэргэ сыһыаннаах.

Иккис быһаҕы (2-с хаартыска) 1986 с. Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлин үлэһитэ Ф.Ф. Васильев туттарбыт, Уус-Алдаҥҥа “Быйды” диэн сиргэ археологическай хаһыы кэнниттэн. Быһах туһунан ырытан суруйуу суох.

Үһүс быһах (3-с хаартыска) 2014 с. Дьокуускайтан  35 биэрэстэ тэйиччи Нам диэки айанныыр былыргы суолтан чугас, буор ылар сиргэ (карьерга), булуллубут.

ХИФУ археология уонна этнография түмэлигэр  археологическай хаһыыларга булуллубут 14 тимир быһах фондаҕа харалла сыталлар, олортон түөрт А.И. Гоголев материала (кулун-атах культуратын саҕанааҕылар), атыттар үксүн XVII−XVIII үйэтээҕилэр быһыылаах.

СФАЭЭ үлэтин кэмигэр, Үөһээ Дьааҥы (2011 с.) уонна Өймөкөөн (2014 с.) улуустарга, археологическай хаһыыга булуллубут быһахтары Н.С. Кирьянов ырытан суруйбутун 2-с табылыыссанан көрдөрөбүн.

Таблица 2

(Попов, 2025)

Якутские ножи, найденные в грунтовых погребениях Верхоянского и Оймяконского районов (по описаниям Кирьянова)

№	Район, наслег, местность, год	Пол	Место располож-я ножа	Описание (частичное)	Длина клинка (см)	Длина рукояти (см)	Век
1	2	3	4	5	6	7	9
1	Верхоянский район, Арылахский наслег, м. Атыыр Мэйиитэ, 2010 г.	м	у правого бедра	клинок цельнокованый, одноупорный, спинка прямая	15	11	XVIII
2	Верхоянский район, Арылахский наслег, м. Ыарыылаах, 2010 г.	ж	в отсеке у левой ноги	клинок цельнокованый, одноупорный, спинка прямая. Металл коррозирован	15	11	XVIII
3	Верхоянский район, Борулахский наслег, м. Кюереллех I, 2011 г.	м	у правого бедра	клинок лезвия с насадом, одноупорный, цельнокованый с прямым обушком	12,5	11	XVII
4	Верхоянский район, Дулгалахский наслег, м. Алыы, 2011 г.	м	в области правой голени	лезвие ножа  практически не сохранилось	12,1	11,1	XVIII− XIX
5	Верхоянский район, Дулгалахский наслег, м. Тысагастаах, 2011 г.	ж	в области бедра	облик не определен из-за коррозии металла, размеры невозможно установить	–	–	XVIII
6	Верхоянский район, Дулгалахский наслег, м. Бюгюйэх III, 2011 г.	м	у правого бедра	клинок цельнокованый, одноупорный, спинка прямая, сильно подвергся коррозии	14	11	XIX
7	Верхоянский район, Дулгалахский наслег, м. Бахтаах III, 2011 г.	м	под поясом	нож разрушен коррозией, облик не установлен	16	–	XVIII
8	Верхоянский район, Дулгалахский наслег, м. Кердюгэн, 2011 г.	м	на правой стороне костяка	лезвие расслоилось, рукоять из капа березы, ножны из обработанной кожи	16,8	10,2	XVIII
9	Верхоянский район, Дулгалахский наслег, м. Кюреллях II, 2011 г.	м	в отсеке	одноупорный, цельнокованый с прямым обушком, острие намеренно загнуто	13	10	XVIII
10	Оймяконский район, Борогонский наслег, м. Эбюгэ I, 2014 г.	ж	под левой рукой	клинок цельнокованый. одноупорный,  с прямой спинкой, рукоять деревянная	26	10	XVIII
11	Оймяконский район, Борогонский наслег, м. Эбюгэ II, 2014 г.	м	найден в области левого бедра	нож с рукоятью полностью разрушен	–	–	XVII
12	Оймяконский район, Терютский наслег, м. Омук Унуога, 2014 г.	ж	найден в области правого колена	нож с деревянной рукоятью полностью разрушился при извлечении	15.6	10	конец XVIII нач. XIX
13	Оймяконский район, м. Кускэгир, 2014 г.	м	между правым локтем и бедром	облик невозможно определить	–	11	XIX

Барыта 14 быһах көстүбүт: Дьааҥыга − 11,  Өймөкөҥҥө − 3. 3-с табылыыссаҕа Үөһээ Дьааҥыга булуллубут биир быһаҕы киллэрбэтим, дьэбин сиэн, туруга бэлиэтэммэтэҕин иһин. Булуллубут быһахтар тустарынан Н.С. Кирьянов түмүк оҥорор: “В большинстве своем они представлены классической формой – с одноупорным цельнокованым лезвием, прямым черешком и рукояткой из дерева, без дополнительного декорирования. Средняя длина ножей с рукояткой составляет от 20 до 25 см, длина клинка от 11 до 15 см, рукояти 10–11 см, диаметр рукоятки 3–4 см“ [Кирьянов, 2019, с. 170].

Н.С. Кирьянов быһахтар биир бэлиэлэрин суруйбута эрэли үөскэппэт: “В большинстве они с одноупорным лезвием”. 6-с хаартыскаҕа  биэс быһахтан үс икки тирэхтээхтэрэ (двухупорные) киһи хараҕар хатанар. Арааһа, биир уонна икки тирэхтэх быһахтар араа-бараа туттулла сылдьыбыттар.

XVIII үйэҕэ сорох быһах өнчөхтөөх уонна биилээх тимирэ (клинок) быһыытынан-таһаатынан батыйаҕа ханыылыы. И.б.х И.В. Константинов батыйаны сахалар туттар сэптэринэн билинэр: “Видимо был прав, утверждая. что пальма являлась изобретением самих якутов. Пальма − большой нож, насаженный на древко по принципу черенкового копья” [Гоголев, 1990, с. 105].

Хойукку орто үйэтээҕи көмүүлэргэ төһө элбэх быһах көстөрүн чинчийэ сылдьан биир кэрэхсэбиллээх бэлиэтээһини буллум (3-с табылыысса).

Таблица 3

(Попов, 2025)

Якутские пальмы батыйа, найденные в грунтовых погребениях позднего средневековья (XVI–XVIII вв.)

№	№ погребения, улус (район), наслег, год раскопки	Пол	Батыйа и нож (местополож-е)	Кол-во	Век
1	2	3	4	5	6
1	№ 9. Хангаласский улус, Октемский наслег, 1933 г.	м	в могильной яме под гробом пальма-батыйа, пустые ножны	батыйа -1	XVIII
2	№ 13. Хангаласский улус, м. Тюкэй Мыраана, 1933 г.	м	слева от костяка батыйа, нож с костяной рукояткой	батыйа -1 Нож – 1	XVIII
3	№ 14. В том улусе и местности, в 6 м к ЮЗ, 1933 г.	м	слева от костяка батыйа	батыйа -1	XVIII
4	№ 18. Хангаласский улус, Мальжагарский наслег, о. Тиит Арыы, м. Эбэ, 1933 г.	м	в мог. яме рядом с гробницей батыйа	батыйа -1	XVIII
5	№ 22. Мегино-Кангаласский улус, Морукский наслег, м. Киис Тиэрбит, 1937 г.	м	с слевой стороны от костяка батыйа	батыйа -1	XVIII
6	№ 24. Там же, могила 3, 1937 г.	м	–	батыйа- 1	XVIII
7	№ 25. В том же улусе, м. Идэлги Тумула, 1937 г.	м	–	батыйа -1	XVIII
8	№ 48. Амгинский улус. Бетюнский наслег, могила родоначальника Леглю Бёгё, 1950 г.	м	–	батыйа –1	XVII
9	№ 51. Усть-Алданский улус, Батагайский наслег, м. Тунах Сайылык, 1950 г.	м	поверх костяка пальма	батыйа –1	XVII
10	№ 62. Таттинский улус, Игидейский наслег, м. Дэбдиргэлээх, 1965 г.	м	на правой стороне от погребенного лежит пальма	батыйа –1	XVIII
11	№ 63. Таттинский улус, Жохсогонский наслег, м. Наттаара, могила 1, 1965 г.	м	на крышке гроба пальма	батыйа –1	XVIII
12	№ 67.  В тож же улусе, наслеге, м. Аармыйа Сонуога, 1965 г.	м	пальма слева от костяка	батыйа –1	XVIII
13	№ 71. Таттинский улус, Октябрьский наслег, в 3 км от с. Черкех, 1965 г.	м	справа от костяка пальма	батыйа – 1	XVIII
14	№ 72. В том же улусе, наслеге, м. Ынахсыт, 1965 г.	м	–	батыйа –1	XVIII
15	№ 77. Чурапчинский улус, Ожулунский наслег, м. Харандаайы, 1965 г.	м	на костяке 2 пальмы разных размеров	батыйа –2	XVIII
16	№ 80. В том же улусе, наслеге, м. Дьагарма, 1965 г.	м	на костяке палма	батыйа –1	XVIII
17	№ 81. В том же улусе, наслеге, м. Ходуса Эбэ, 1965 г.	м	справа от костяка пальма с зачехленным клинком	батыйа –1	XVIII
18	№ 88. В том же улусе, наслеге, м. Куому,  1965 г.	м	около груди пальма	Батыйа –	XVII
19	№93. В том же улусе, наслеге, м. Тумусахтаах, 1965 г.	м	под правой рукой костяка пальма острием к ногам	батыйа –1	XVIII
20	№ 99. Мегино-Кангаласский улус, м. Ампаардаах, могила 1, 1965 г.	м	справа от костяка пальма	батыйа –1	XVIII
21	№ 108. В том же улусе, Чыамайикинский наслег, южн. терраса оз. Даркылаах, могила 1, 1965 г.	м	слева колоды пальма	батыйа –1	XVIII
22	№ 112. Сунтарский улус, Вилючанский наслег, м. Маччага Булгунньага, 1971 г.	м	справа от гроба пальма	батыйа –1	XVIII
23	№ 114. Сунтарский наслег, Шеинский наслег, м. Бютэй Булгунньага, 1971 г.	м	слева от костяка пальма	батыйа –1	XVIII
24	№ 117. Хангаласский улус, 1-й Мальжагарский наслег, м. Манчаарылаах, могила 1, 1974−1978 гг.	м	в гробу пальма в ровдужном чехле	батыйа – 1	XVIII
25	№ 119. Там же, могила 2	м	слева от колоды пальма	батыйа –1	XVIII
26	№ 120. В 2,5 км от м. Манчаарылаах, могила 1	м	справа от костяка	батыйа –1	XVIII
27	№ 113. Чурапчинский улус, Кытанахский наслег, м. Алаас Эбэ, 1976 г.	м	справа от костяка	батыйа –1	XVIII
28	№ 147. Чурапчинский улус, Кытанахский наслег, м. Тонгус Эбэ, 1972−1974 гг.	м	–	батыйа –1	нач. XIX
29	№ 148. Там же, могила 2, 1970-е гг.	м	справа от костяка	батыйа –1	XVIII
30	№ 160. Сунтарский улус, Хаданский наслег, м. Кубалаах, могила 2, 1979−1981 гг.	м	справа от костяка	батыйа –1	XVIII
31	№ 167. Хангаласский улус, Немюгинский наслег, м. Ат Дабаан, могила 3, 1986 г.	м	слева от костяка	батыйа –1	XVIII
32	№ 189. Таттинский улус, Таттинский наслег, м. Нэлэгэр, 2004 г.	м	к поясу прикреплена пальма в чехле из лосиной кожи, у левого бедра нож	батыйа –1 нож – 1	1440–1660 гг.
33	№ 191. Чурапчинский улус, Болтогинский наслег, м. Охтубут, могила 2, коллетивное погребение, 2004 г.	м	справа от костяка	батыйа –1	XVIII
34	№ 196. В том же улусе, наслеге, м. Мунгур Юрэх, 2004 г.	м	слева от костяка	батыйа –1	XVII
35	№ 198. Таттинский улус, Баягинский наслег, м. Улахан Алаас, 2005 г.	м	у правого бедра нож в берестяных ножнах	батыйа –1 нож – 1	1420– 1470 гг.

Р.И. Бравина 2008 с. 201 археологическай хаһыынан чинчийиллибит көмүүлэри түмэн оҥорбут бастакы каталогуттан 35 батыйаны буллум (4-с табылыыса), ол оннугар быһах көстүбэт, үс киһи  көмүүтүгэр (№13, 32, 35) эбии ууруллубут.

2-с уонна 4-с табылыысса (быһах уонна батыйа) ахсааннарынан, сылыктаан быһаардахха, сахалар ортолоругар XVII−XVIII үйэлэргэ тимир быһахха харыстабыллаах ураты сыһыан көстөр уонна сорох быһах бии быһыытынан-таһаатынан батыйа иэдэһигэр ханыылыы.

 Сорох саха эр киһитэ ыйытарын иһин өссө биир бэлиэтээһин. Археологическай хаһыыларҕа олоҕуран быһаардахха, былыр сахалар кыыннаах быһаҕы кур уҥа, хаҥас өттүгэр баайаллара эбэтэр өлүк аттыгар уураллара араас эрээри уҥа хайысха баһыйара биллиэх курдук.

Түмүк кэриэтэ, XVII−XVIII үйэтээҕи, киһи көмүүлэригэр көстүбүт, тимир быһахтар сүрүн бэлиэлэрин бэлиэтиэххэ:

• быһычча быһах көстүбэт кэриэтэ;

• өнчөҕө бөхчөгөрдөөх быһах ахсаана сэдэх;

• кылгас тууралаах быһах көстүбэт;

• эрдэтээҕи тимир үйэлэртэн саҕалаан өҥчөҕө көнө онтон бии көнө эрээри уһугунан кэдэгэр быһах салгыы оҥоһуллар;

• өнчөҕө көнө, биитэ мөтөҕөр быһах сэдэхтик көстөр;

• туура саҕаланыыта икки тирэхтээх (двухупорные) быһахтар ахсааннара баһыйар;

•  үксэ бии биир өттүнэн сытыыланар быһах көстөр: уҥа [Гоголев, 1990, с.4 ] уонна хаҥас [Серошевский, 1993, с.382], ол эрээри икки өттүнэн сытыыланар быһах эмиэ туттуллар [Константинов, 1971, с. 105];

• и.б.д. А.И. Гоголев, и.б.х. И.В. Константинов, и.б.х. Н.С. Кирьянов уо.д.а. бэлиэтииллэринэн археологическай хаһыыларга көстүбүт быһахтарга үөс биллибэт. Баҕар, чычаас үөһү, дьэбин быһа сиэн көрдөрбөтө буолуо.

XVII−XVIII үйэлэргэ үөстээх быһах көстүбэт эрээри, баҕар, саҥа археологическай хаһыыларга көстүө. XVIII үйэҕэ көстөр батыйалар үөстэрэ батас киэнин курдук (өнчөҕүнэн батаһыннары уһун). И.В. Константинов, А.И. Гоголев “сорох быһах батыйа өнчөхтөөх биилээх тимириттэн сиэттэрэн оҥоһуллар” диэн сабаҕалааһыннара оруннааҕын санатабын. Арааһа, батас уонна батыйа үөһэ сыыйа быһахха оҥоһуллар быһыылаах.

Саха быһаҕын төрдүн-ууһун чинчийээччилэр [Петри, 1923, с. 11; Дьяконова, 1960, с. 160, 165; Константинов, 1971, с. 106; Гоголев, 1990, с. 45] орто үйэлэргэ Байкал кытыытынааҕы (курыканнар) уонна соҕуруу Сибиир түүр уустар быһахтарыгар ханыылыы буоларын бэлиэтииллэр эрээри Амыр өрүс эҥэр олохтоохтор сабыдыаллара эмиэ көстөр.

XVII−XVIII үйэтээҕи саха быһаҕа, атын норуоттар быһахтарыттан сүрүн уратыта − Саха сирин тимирдээх таастарын талан уулларан ылыллыбыт болгуону аналыгар сөп түбэһиннэрэн быһыылаан-таһаалаан таптайыы уонна удьуорунан бэриллэр, ылыныллар араас хатарыы ньымаларынан оҥоһуллубута.

Саха быһаҕа аналыттан араас көрүҥнээх, олортон биири ордороллор, айан, үлэ кыһалҕаларыгар сөп түбэһиннэрэн (многофункциональный нож).

XVIII–XIX үйэлэргэ араас таһаҕаһы атынан таһыы кэмигэр саха быһаҕын иэдэһин кэтитэ (ширина клинка), былыргы быһахтары кытта тэҥнээтэххэ, уһун синньигэс, биитэ уһугунан кэдэгэр.

Билиҥҥи кэмҥэ саха быһаҕа киэн сиринэн сураҕырда. Россияйаҕа, эбэтэр тас дойдуларга ыытыллар илиинэн оҥоһуллар быһахтар күрэхтэригэр кыттар саха тимир уустара оҥоһуктарын төрдүн-ууһун билиэхтээхтэр уонна сатаан ситимнээн, итэҕэтиилээхтик кэпсиэхтээхтэр. Холобур, ютубка «Как нас разводят. Бизнес для лохов?» (Как нас раводят. Настощяий якуский нож, какой он?) устан көрдөрүүнү көрөөрүн. Биир саха эдэр тимир ууһа төрүт быһах туһунан кэпсээнин саҕалыыр: «Давным давно, когда якуты жили в балагане, пользовались ножом … ». «Балаган» диэн тыл нуучча тылынан саҥарар дьон эйгэтигэр “суолтата суох”, “олоҕо суох кэпсээн” уо.д.а. төттөрү өйдөбүллээх буоларын саха үксэ билиэ эбит. Инньэ гынан, ыйыллыбыт эдэр киһи саха быһаҕын туһунан быһаарыыта саҕаланыаҕыттан (балаҕантан) нуучча тылынан истээччилэр болҕомтолорун тэйитэн кэбиһэр, сэнэбиллээх сыһыантан мөккүөрү көҕүтэр.