Заметки по этнографии Саха 23 часа назад 12

Кыһыҥҥы дьиэ хаһааҥҥы кэмтэн «балаҕан» буолан хаалла?

1960-с сылларга Ем. Ярославскай аатынан Саха кыраайы үөрэтэр түмэлгэ “Деревянная юрта − зимнее жилище якутов” диэн бэрт үчүгэй көрдөрүүнү (экспозицияны) болҕойон көрөр этим.

            2004 сыллаахха Хотугу норуоттар историяларын уонна культураларын государственнай холбоһуктаах түмэлин директора Егор Спиридонович Шишигин миигин билим үлэһитинэн үлэҕэ ылбыта. Саҥа үлэһит экспозициялары кэрийэн көрбүппэр, саха кыһыҥҥы дьиэтэ “Балаган – зимнее жилище якутов”  диэн суруллар буолбут.

            Тоҕо уонна хаһааҥҥы кэмтэн саха кыһыҥҥы дьиэтэ “балаҕан” буолбутун күн бүгүҥҥэ диэри билэ сатыыбын.

 XVII үйэҕэ, бойобуода П. Головин сорудаҕынан (1642 с.) суруксуттар дьаһаах төлөөбөтөх Нам олохтоохторун ааҕан сурукка тиһэллэригэр, саха кыһыҥҥы дьиэтин, сатаан саҥарбат уонна суруйбат буолан, элбэхтэ истэ үөрэммит уонна билэр тылынан юрта диэн суруйаллар: “Юрта мужика неясашного Саксая … юрта Тюбека Амуева сына … Юрта Одука, Чюелаева сына …” [Борисов, 2019, с. 16–25].

            XVIII үйэ чинчийээччилэрэ Ф. Страленберг, И. Гмелин сахалар кыһыҥҥы дьиэлэрин эмиэ юрта диэн суруйаллар: “… бедный люд оставляет покойника в юрте и поджигает” [Линденау, 1983,  с. 40]. Якоб Линденау биирдэ эрэ кыһыҥҥы дьиэни немец тылынан “Описание народов Сибири (1741−1744 гг.)” үлэтигэр суруйбут: “Их зимнее жилище − Kusungnu Dshe …” [1983, с 24].

            Гуннар (сүүнэлэр б.э I‒IV үйэлэр) саҕаттан, түүр каганаттара үөскүөхтэрин иннинэ ойдом олорбут буолан, саха XVII үйэ бүтүүтүгэр диэри “балаган” диэн тылы билбэт буолуохтаах. Арааһа, XVIII үйэҕэ саха кыһыҥҥы дьиэтин «балаган» диэн ааттыыр үгэһи нуучча тылынан саҥарар дьон тарҕаппыттар быһыылаах, кинилэр дьиэлэрэ ураты оҥоһуулааҕын иһин, сэнэбиллээх сыһыантан уонна атын төрүөттэртэн. Григорий Андреевич Попов, Саха сирин биир бастакы билим үөрэхтээҕэ,  суруйарынан нуучча салайааччылара (начальники), оннооҕор саха кинээстэрин сэнээн кытаанахтык дьаһайалларын туһунан суруйар: ”Якутские власти по одному допускаются на прием к начальнику, если исправник доволен, то дает советы, если чем нибудь недоволен, − ругается и бранит, подвергает телесному наказанию. В то время все почти русские начальники были подобного нрава. Редко встречались и добрые начальники, но они долго не служили у якутов” [Попов, 2009, с. 101−102]. Нуучча дьиэтигэр олохтоох кэлэр-барар салайааччылар саха хотонноох дьиэтигэр хоммотторо чахчы. Биирдиилээн ураты холобуру (чахчыны) ханна баҕарар, туохха барытыгар булуохха сөп. Мин элбэх чахчыларга тирэҕирэн быһаарыылары суруйабын. Сүүс чахчыга биир ураты баарыгар олоҕуран сүрүн өйдөбүлү тиэрэ эргитэн кэбиһэр табыллыбат. Тоҥон ыксаабыт айанньыкка хотонноох дьиэ айаҥҥа көстүбүтэ күүтүүлээх үөрүү буолуон сөп эрээри, нуучча бас-көс дьонугар сыһыана суох. Хаһан, ханна, кимнээххэ хоноллорун эрдэттэн билэн айанныыллар.

            Оттон XIX үйэ бүтүүтэ Россия сайдыы саҥа таһымыгар тахсыбыт кэмигэр (высшая стадия развития капитализма), Саха сиригэр кэлии дьон элбээн кыһыҥҥы хотонноох дьиэни сэнии былаан, аанньа ахтыбакка, “балаган”диэн тарҕатыылара өссө тэнийбит буолуон сөп (1-кы хаартыска). Ыйыллыбыт кэмҥэ саха 90−95 % үөрэҕэ суох, аҕыйах ахсааннаах үөрэхтээхтэр, олох араас кыһалҕаларыгар ыктаран, нууччаларга “балаган” диэн тыл өйдөбүлүн, суолтатын быһаарбатахтара буолуо.

Биир эмэ ааҕааччы, баҕар, толкуйга түһүө: “Балаган, Балаганск (Иркутскай эргин) ааттаах сирдэр онно-манна бааллар” диэн. XIX, ордук XX үйэҕэ сирдэр ааттара, кэлии дьон баҕаларын хоту уларыйбыттара, билигин даҕаны салҕанан бара турар. Өссө «балаган» диэн тыл Россияҕа киэҥ сиринэн тарҕаммыт: Донецкай норуодунай өрөспүүбүлүкэ Красноармейскай оройуоҥҥа (с. Балаган), Тюмень уобалаһын үс оройуонугар (с. Балаган) уонна Магадан уобалаһын Ольхом оройуонугар (с. Балаганное).

  Сорох билим үлэһиттэрэ монгуол уонна түүр тыллаах уустарга «балахана» диэн тыл баарын санаталлар. Мин узбек, азербайджан, казах суруналыыстарын уонна билим үлэһиттэрин кытта анаан суруйсубутум. Биир даҕаны түүр тыллаах норуот уонна монгуоллар олорор дьиэлэрин “балаҕан” диэбэттэр.

     “Балаган” диэн тыл XIX уонна  XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа тарҕана сылдьыбыт: “В литературе, как дореволюционной, так советской, стационарное каркасное жилище в виде усеченной пирамиды называлось “юрта” или “юрта-балаган” [Зыков, 1986, с. 8].

     Сэбиэскэй былаас кэмигэр этнограф С.И. Вайнштейн саха кыһыҥҥы дьиэтэ тутуу матырыйаалынан, оҥоһуу ньымаларынан, тас сыбаҕынан истиэп көс олохтоохтор “юрталарыттан” уратытын ыйан «балаган» диэн тылы туттарга сүбэлээбитэ [Вайнштейн, 1986, с. 8] күн бүгүҥҥэ диэри ааттанар уонна суруллар тиэрмин.

      Дьиэ − уопсай аат: кыһын кыстыыр дьиэ, ураһа дьиэ, буор дьиэ (холомо), сарыы бүрүөлээх ураһа дьиэ, ампаар дьиэ, бабаарына дьиэ … Ол иһин “үргүө дьиэ”, “дьиэлээхтэр,  үтүө күнүнэн!”, “дьиэ кэргэн, ыал буол, дьиэ-уот тутун”, “бүтүн дьиэнэн кэллилэр”, дьиэ кыыллара, дьиэ сүөһүлэрэ …  дииллэр, балаҕан дэммэт.

Сорох билим үлэһиттэрэ “дьиэ” эбэҥки “дю” диэн тылыттан сылыктаан таһаараллар. Саарбахтыыбын. Эбэҥки, эбээн тыла саха тылыгар 3-5% уонна билим таһымнаах суруйууларга кинилэр сахалар кэннилэриттэн олохсуйбуттарын быһаараллар:  “… посылки о древнейшем проникновении тунгусоязычного этноса в Якутию покоятся на весьма зыбкой основе … археологического, антропологического и этнографического” [Алексеев, 1996, с. 43]. Сахалары эбэҥкилэр, эбээннэр баһыйбатахтара, нуучча култуурата баһыйбыта, ол иһин дьиэ балаҕаҥҥа кубулуйдаҕа. Түүр тыллаахтартан биһиги эрэ кыһын кыстыыр дьиэбитин балаҕан диибит, оһохпутун көмүлүөк (камин-камелек диэнтэн), орону, киирии тылы кыбытан, наара орон, сүрдьүгэс эбэтэр күрүө маһы “сиэрдийэ” (жерди), халыҥ хаптаһыны “былаахы” (плаха) диибит.

            “Балаган” диэн тылы араас (историческай, этнографическай уо.д.а.) тылдьыттарга көрдөххө, перс тыла, кэлин түүр эйгэтигэр киирэн киэҥник тарҕаммыт. Быстах кэмҥэ туттуллар тутууну ааттыыллар. Оттон нуучча тылынан саҥарааччылар сэнээбиттэрин, суолтата суоҕу балаган дииллэр: «Шум, гам, крики – вот первое, что представляется русскому человеку, когда он слышит это слово» [Большой словарь русских поговорок]. 2020 с. Артыыс Михаил Ефремов суутун саҕана биллиилээх артыыстар айманыылара хаһыакка, интэриниэккэ толору этэ: “Начинается балаган”; “Когда же закончится этот балаган?”.

            Түмүк кэриэтэ, XVIII−XIX үйэлэргэ сахалыы тылынан кэпсэтэр, ыраахтааҕы былааһын өйүүр хаһаахтар уонна улуутумсуйар бас-көс дьон сахалар хотонноох дьиэлэрин сэнээн тарҕаппыт тыллара быһыылаах.

            Инньэ гынан, саха буоларбыт иһин, аҥардастыы “балаҕан” диэн тылы кэлтэйдии саҥарыман, суруйуман атын төрүт тыллар баалларын умнуман: кыһыҥҥы дьиэ, кыстык дьиэ, туруорбах мас сыбах дьиэ  …

            Өссө биир быһаарыы, саха сыл кэрдиһинньигэр (халындаарга) балаҕан ыйын “кыстык ыйа” (кыстыкка киирии)  диир оруннаах.

Түмүккэ, баҕа санаа: саха этнографтара уонна түмэл үлэһиттэрэ нуучча тылынан “Зимнее жилище кыһыҥҥы дьиэ народа саха (якутов)” эбэтэр “Деревянное зимнее жилище саха кыһыҥҥы дьиэ” диэн өйдөөн, билинэн суруйаллара буоллар.