Заметки по этнографии Саха 1 день назад 78

Биир эркиннээх кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон тутуллубут төрүөттэрэ

Түмэл үлэһитэ экскурсия ыытар кэмигэр истээччилэр соһуччу арааһы ыйытааччылар. Биирдэ аҕа саастаах саха миигиттэн ыйытта: “Ханнык кэмтэн хотон кыһыҥҥы дьиэҕэ силбэһэ (биир эркиннээх) тутуллубутай?” диэн. Түмэлгэ көрө кэлээччилэр араас ыйытыыларыгар оруннаах, ылыннарыылаах быһаарыы биэрэ сатааччыбыт.   

            XVII−XVIII үйэлэргэ араас аналлаах экспедиция чинчийээччилэрэ сахалар кыһыҥҥы дьиэни уонна хотону силбэһэ туталларын бэлиэтии көрөн суруйбаттар. Археологическай хаһыыларга сигэннэххэ, 1976 сылтан саҕалаан 1990-с сылларга диэри билигин и.б.д. А.И. Гоголев киин улуустар сирдэригэр сыспай сиэллээх уонна хороҕор муос сүөһүлээх былыргы дьон олоҕун булан, хаһан чинчийбитэ. Бастакы чинчийиллибит сир аатынан “кулун-атах култуурата” диэн билим эйгэтигэр тарҕаммыта [Гоголев, 1990, 1992, 1993]. Дьиэлэр оннуларыгар хаһыллан булуллубут уҥуохтар, радиоуглерод үрэллиитин ырыҥалааһынынан (аналиһынан), XIV−XVI үйэлэргэ сыһыаннаахтар [Гоголев, 1990, с. 23−38].

            А.И. Гоголев археологическай хаһыыларын түмүктэригэр олоҕуран саҥа билии тарҕанар: “Жилища памятников кулун-атахской культуры напоминали якутские деревянные юрты-балаганы, состоящие из хлева для скота и непосредственно примыкавшей к ней жилой части юрты” [Энциклопедия Якутии, 2000, с. 120]. Дьиҥэ, биир эрэ XV−XVI үйэтээҕи хотонноох дьиэ археологическай хаһыыга буллуллубун элбэх ахсаанынан “жилища” диэн суруйар табыллыбат.

             Кини 1990 сыллааҕы “Археологические памятники Якутии позднего средневековья” диэн кинигэтигэр төһө биир эркиннээх кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон булуллубутун өссө биирдэ ырытан көрүөҕүҥ (Таблица 1 и 2).

Таблица 1

(Попов, 2025)

Таблица 2

(Попов, 2025)

Ыйыллыбыт кинигэ “Поселения XIV−XV вв. (кулун-атахский этап)” диэн төбө аакка, археологическай хаһыыларга көстүбэтэҕин иһин, 1-кы табылыыссаҕа хотон эбэтэр хотонноох дьиэ булуллубута бэлиэтэммэт [1990, с. 10−23]. Оттон “Поселения конца XV и XVI вв. (сырдыкский этап кулун-атахской культуры)” диэн төбө ааттаах 2-с табылыыссаҕа үһүс дьиэ омоонунан хотон булуллубут эрээри дьон дьиэтиттэн тэйиччи: “Жилище располагалось в 92 м к северо-востоку от первого. Площадь равна 39 кв.м. Место очага не обнаружено. Мощность культурного слоя колеблется в пределах 10−20 см. Местами, особенно в заполнении жилища, толщина слоя, насыщенного спрессованным навозом, доходит до 33 см“ [Гоголев, 1990, с. 28]. 

            Сырдык Сулус төрдүс дьиэ омоонун хаспыттарыгар, арааһа, хотонноох кыһыҥҥы дьиэ дьэ көстүбүт: “Четвертое жилище размещалось на площади 56 кв.м. Здесь заложен рапскоп на 80 кв.м. Округлый очаг диаметром 98 см помещался на левой половине строения. Слой првавого сектора, как и заполнение ямы рядом, целиком состоял из спрессованного навоза мощностью до 26 см. По краям основания зафиксированы восемь ямок от столбов. Под дерном во многих местах прослежены остатки обгоревших бревнышек и собраны кости крупного рогатого скота и лошадей” [1990, с. 29].

            А.И. Гоголев, Амма улууһугар Сырдык Сулус өтөххө төрдүс дьиэ омоонунан  кыстык дьиэ уонна хотон силбэһэ тутуллубутун быһаарбытыгар, араас мунахсыйыы үөскүүр:

• хотон уонна олорор дьиэ икки ардыгар быыс эркин бэлиэтэммэт;
• быыс эркин суох буоллаҕына, биир миэтэрэ төгүрүмтэлээх оһох (очаг диаметром 98 см) сылааһыттан уонна ынахтар ииктэрэ, саахтара таһаарар сыттарыттан (запах аммиака) дьиэлээхтэр тумнастыахтарын даҕаны сөп;
• археологическай хаһыыга хотон, дьиэ ааннара, баҕаналар уонна эркиннэр тобохторо уо д.а. сиһилии былаанынан көрдөрүллүбэт;
• чинчийээччи хотон уонна олорор дьиэ силбэһэ тутуллубутун быһаарарыгар “видимо” уонна “напоминали” [Гоголев, 1993, с. 94] диэн тыллары суруйбута эрэли үөскэппэт.

            Ырытан көрүүбүтүн түмүктээтэххэ, Амма оройуонугар Сырдык Сулуска биир эрэ XVI үйэҕэтээҕи хотонноох дьон олорор дьиэтэ силбэһэ (биир эркиннээх) тутуллубута археологическай хаһыыга көстүбүт.

            Сорох ааҕааччы А.И. Гоголев Амма улууһугар “Тумул” диэн былыргы өтөххө 2-с (хотон курдук) уонна 3-с (дьон олорбут) дьиэлэри бэлиэтээн суруйбутун силбэһэ тутуулар курдук өйдүөн сөп: “Тумулурское поселение состояло из трех домов с четырехугольным основанием и площадью 20-22 кв.м. При этом второй и третий дома стояли вплотную друг к другу” (8-с табылыысса), [Гоголев, 1993, с. 94]. “Вплотную” диэн чугас тутуллубуттарын быһаарыы: “Они стояли рядом и были отделены друг от друга полутораметровым расстоянием” [Гоголев, 1990, с. 36]. Сахалыы тылбаастаатахха, хотон дьон дьиэтин кытта (3-с дьиэ) ыкса сэргэстэһэ тутуллубут (рядом 1,5 м), тус туһунан эркиннээхтэр.

            Кэлэр кэмҥэ Киин улуустарга археологическай хаһыыларга хойукку орто үйэлэр кэминээҕи хотонноох кыһыҥҥы дьиэ өссө көстүө эрээри, билиҥҥи кэмҥэ А.И. Гоголев кэнниттэн күн бүгүҥҥэ диэри, оннооҕор былыргы дьиэ омоонноро, археологическай хаһыыларынан чинчийиллэ иликтэр.

            Хотон судургу тутуу буолан, сорох ынах сүөһүлээх сахаларга бэрт былыргыттан баара буолуо. Археологическай хаһыылар түмүктэринэн, кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон XV−XVI үйэлэргэ силбэһэ тутуллубута сэдэх курдук, XVII үйэ 30-с сыллартан сыыйа саҕаламмыт быһыылаах, олох-дьаһах  уларыйыытын түмүгэр.

            Былыр, нуучча тылынан кэпсэтэр дьон кэлиэхтэрин иннинэ, сахалар сүрүн кыһыҥҥы астара − сылгы уонна хороҕор муостаах сүөһү этэ. Саха сиригэр биэттэн уонна ынахтан элбэх үүт ылар кыаллыбат. Саха сылгыта уонна ынах сүөһүтэ − тыйыс айылҕа кыһарыйыытынан анаан үөскэтиллибит эт боруодалара, ол иһин XVII  үйэҕэ кэлии дьон сахаларга хотон уонна кыстыыр дьиэ силбэһэ тутулларын бэлиэтии көрөн суруйбаттар. Саха хороҕор муостаах сүөһүтэ тыйыс халлаан анныгар тайах, туртас, кулааһай, таба курдук кыстыыр кыахтаах. Билиҥҥи кэмҥэ Чириков арыытыгар (АХШ) саха сүөһүтэ, ким даҕаны көрүүтэ суох, тэнийэн үөскүү турара туоһу буолар.

1942−1943 сс. Элиэнэтээҕи историческай-археологическай экспедиция үлэтин кэмигэр А.П. Окладников Уус Алдан оройуонугар Арыы-Тииккэ, үһүйээн быһыытынан Суотту сахаларын төрүччүлэрэ Өнөкөй уонна уола Чыҥаада Бөҕө өтөхтөрүн археологическай чинчийиинэн хаһан, хотонноох кыһыҥҥы дьиэ көстүбүтүн бэлиэтиир: “Общий вид и план раскопанного жилища могут быть восстановлены без осбого труда. Дом состоял из двух частей: собственно жилища и хлева-хотона, имевшего деревянный настил” [Окладников, 1945, с. 25].

            Хаһыллыбыт хотонноох дьиэ кэмин быһаарарга өстүөкүлэ иһит көстүбүтэ суолталаах: “Вместе с фрагментами глиняных сосудов оказались обломки стеклянного изделия, по видимому, бокала или стакана. Находка показывет, что этех относится к моменту, когда на Средней Лене уже были русские” [Там же, с. 27]. Быһа холуйан, XVII үйэ бүтүүтэ XVIII үйэ саҕаланыыта.

  XVIII үйэҕэ Якоб Линденау “Описание народов Сибири (1741−1744 гг.)” үлэтигэр сахаларга хотон баарын бэлиэтээбит: “… Около входа слева имеется закуток − Koton для молочной коровы“ [Линденау, 1983, с. 24]. В.Л. Серошевскай XIX үйэҕэхоту сахалар хотону олорор дьиэттэн тэйиччи туталларын суруйбут: “Отдельно от жилых юрт строят хотоны только в Колымском улусе да кое-где в Якутском округе” [Серошевский,  1993,  с. 343].

            Ханнык баҕарар омук төрүт дьарыгын биллэрдик уларыйыыта политическай, экономическай уонна социальнай төрүөттэртэн саҕаланар.

            Саха сирэ Россия былааһыгар киириэҕиттэн  (XVII үйэ 30-сс.) кэлии дьон ахсаана элбээтэҕин аайы ынах этигэр уонна үүккэ-арыыга баҕа (спрос) улам улаатан испит: “Переориентация хозяйственной специализации в сторону увеличения количества рогатого скота … напрямую связана с теми изменениями этнокультурного и экономического порядка, которые привнесла в жизнь … российская колонизация” [Боякова, 2012, с. 143]. Сахалар ынах сүөһүлэрин ахсаана элбээбитин быһаарарга ити биир сүрүн төрүөт буолар.

             Иккис төрүөт дьаһаах төлөөһүнүн кытта ситимнээх. XVIII үйэ саҕаланыыта түүлээх булт мэлийэн, олохтоохтор дьаһааҕы төлүүр кыахтара эстибитин иһин, ыраахтааҕы былааһа харчынан төлөөһүнү ирдээбитэ: “Поэтому царское правительство разрешило сбор ясака не только соболиными и лисьими мехами, но и горностаем, белками, а также деньгами. В 1712 г. ясачными сборщиками было собрано 2672 руб.” [Романов, 1956, с. 35]. Бастатан туран, саха сэниэ уонна баай өттө, харчыны эргитэр баҕаттан, хотон балаҕаны кытта силбэһэ тутулларын көҕүлээбит буолуохтаахтар: ынах төрүөҕүн уонна үүт ылыытын элбэтээри. 

            Биллэн турар, социальнай төрүөттэри көтүтэр табыллыбат: XVIII үйэттэн сахалар ортолоругар быста дьадайыы салҕанан баайдарга үлэһит илии элбиир: кулуттар, хамначчыттар, кумалааннар уод.а. [Борисов, 2020,  с. 48−52].

            Биир эмит саха сылгы ахсаана аччаабыт төрүөтүнэн элбэх ат өлүүлээх таһаҕас таһыытын санатыа. Айан уонна Охотскай  аартыгынан таһаҕас таһыытыгар и.б.д. Г.П. Башарин ааҕыытынан, 1736−1785 уонна 1796−1830 сылларга 373 806 саха ата туттуллубут [Башарин, 1956, с. 231−236]. И.б.д. В.Ф. Иванов эмиэ бигэргэтэр: “Конный скот, особенно сильно пострадал  во второй трети XVIII в. в результате тяжелой извозной повинности, возложенной на якутское население. Ежегодно якуты должны были  поставлять тысячи лошадей для обслуживания Иркутского, Охотского и Анадырского трактов. С 1736 по 1746 г. якуты поставили 9998 лошадей, в 1757−1766 гг. − 50 733, в 1777−1785 гг. − 11 101. Большая часть лошадей не возвращалась” [Иванов, 1992, с. 168].

            XIX үйэҕэ ынах этигэр уонна үүт-арыы аһылыкка баҕалаах кэлии дьон ахсаана элбээн хотон уонна кыһыҥҥы дьон дьиэтэ холбоһо тутуллуута киэҥник тэнийбит: “Во второй половине XIX в. количество рогатого скота все больше преобладало над количеством лошадей. Процесс этот, начавшийся еще в XVIII в., в конце XIX в. связан с влиянием Ленских золотых промыслов, вызвавших большой спрос на мясомолочную продукцию“ [Петров, 2021, с. 140].

Онон, кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон биир эркиннээх силбэһэ тутуллуута экономическай уонна социальнай төрүөттэртэн биллэрдик XVIII,  киэҥник XIX үйэҕэ саҕаламмыт.

            Хотону кыһыҥҥы дьиэттэн тэйитии (араарыы) XIX үйэ бүтүүтэ XX үйэ саҕаланыыта саха баайдарын ортотугар саҕаланар (культурнай сайдыы бэлиэтэ). Оттон ордук хабааннах үлэ сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1930−1940-с сылларга, ыытыллыбыт.