Көлүөнэ солбуга – басханнар

“Басхан”: көлүөнэ солбугун бэлэмниир дьоһун бырайыак” диэн кинигэ биһирэмигэр сырыттым. Бэчээт дьиэтин пресс-киинигэр кулун тутар 31 күнүгэр буолла.

Тэрээһиҥҥэ тыл эппит дьон этиилэриттэн күлүүс буолар 5 сүрүн тылы бэлиэтии истэн, онно тирэҕирэн сырдатыам.

Бастакы тыл: Үөһээ Бүлүү

2013 сыллаахха оччотооҕу Ил Дархан Егор Борисов өрөспүүбүлүкэҕэ оҕо биир сомоҕо хамсааһынын тэрийэргэ сорук туруорбута. Тылга эрэ этиллибити баар гынар уустук сорудаҕы “Саха КВН” оонньууну иилии-саҕалыы сылдьар эдэркээн киһиэхэ, сүүрбэтин эрэ ааспыт уолга, ылан сүктэрэн кэбиспиттэрэ. Уонна сыыстарбатахтара: Геннадий Охлопков кылгас кэм иһигэр, 78 тыһыынча үөрэнээччини “Дьулуур” хамсааһыҥҥа киллэрэн, өрөспүүбүлүкэҕэ күүстээх үлэ тэнийбитэ. Ол ньиргиэрэ Арассыыйаҕа кытта иһиллэн, 2015 сыллаахха бэрэсидьиэн В.В. Путин, сахалары холобур оҥостон, итинник хабааннаах “Российское движение школьников” диэни дойду таһымыгар тэрийэргэ эппитэ. Ол кэлин “Движение первых” диэн буолбута.

Дьэ, онон 2013 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ иитии эйгэтигэр, эбии үөрэхтээһиҥҥэ улахан сэргэхсийии тахсыбыта. Улуус-улуус аайы “Дьулуур” сүнньүнэн араас тэрээһиннэр ыытыллан барбыттара.

Үөһээ Бүлүү “Тускул” оҕо киинэ ити сыл аан бастакытын “Басхан” диэн дьыалабыай оонньууну улуус иһигэр тэрийэн ыыппыта.

Бу күрэхтэһии уол оҕо норуотун туругурдарга туруулаһар лиидэр, төрөөбүт дойдутун сайыннарарга кыһаллар патриот, төрүт култууратыгар, тылыгар, үгэһигэр, сиэригэр уонна итэҕэлигэр тирэҕирэн салайар саха саарына буола улаатарыгар далаһа уурар, кынат анньар, көҕүлүүр күүс буолар.

Ол иһин тута киэҥ сэҥээриини уонна улуус баһылыгын өйөбүлүн ылан, аны Бүлүү бөлөх улуустарын икки ардыларыгар ыытыллар буолбута. Онтон 2021 сылтан ыла букатын да өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ кубулуйбута. Онон билигин финалга улуустарыгар кыайбыттар эрэ кытта кэлэллэр.

-Үчүгэй бырайыак дойду аатын ааттатар. “Басхан” үөһээ бүлүүлэр имиджевэй бэлиитикэлэрин биир тутаах оҥкула буолла. Аны саҕалаабытыҥ табылыннаҕына, ону кытта тэрийэр дьон аата, тэрилтэтэ инники күөҥҥэ эмиэ тахсар. Ол кур дук, “Басхан” ааптара Евдокия Семенова, Харбалаах нэһилиэгин И.Н. Барахов аатынан Судаарыстыбаннас түмэлин научнай үлэһитэ, итиэннэ бу бырайыак олугун уурсубут, хара маҥнайгыттан үүннээн-сүрүннээн илдьэ сылдьар Саргылана Ильина, “Тускул” оҕо киинин “Сомоҕо” уопсастыбаннай хамсааһынын мэтэдьииһэ, үөһэттэн этиини күүппэккэ, бэйэ толкуйдаабыт идиэйэтин сайыннарыы көдьүүстээҕин бу “Басхан” холобурунан көрдөрдүлэр, итэҕэттилэр. Дьиҥ патриоттуу санааны маннык түөлбэ иһиттэн тахсыбыт көҕүлээһиннэр саҕаллар, – диэн бэлиэтээтэ Геннадий Охлопков, СӨ оҕолорун уопсастыбаннай холбоһуктарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

Кырдьыга да, саха саргытын салайсыбыт Исидор Барахов төрөөбүт Харбалааҕыттан бу оонньуу саҕаламмыта ураты суолталаах. Манна даҕатан эттэххэ, “Басхан” өрөспүүбүлүкэтээҕи VI дьыалабыай оонньуу муус устар 9-10 күннэригэр Харбалаахха бэйэтигэр буолар уонна бөдөҥ судаарыстыбаннай диэйэтэл Степан Васильев төрөөбүтэ 130 сылыгар ананар.

“Ол гынан баран, эһиил суол баарынан тэрийээриҥ. Быйыл өрүспүт эрдэ ууланна, онон биһигиттэн кыайан кыттыбаттара хомолтолоох”, – диэн эттилэр Томпо улууһуттан Саһыл оскуолатын уһуйааччылара Сардаана Сидорова уонна Сырдык Айалхаана Баай.

Иккис тыл: солбук

Кинигэ аатыгар да бу тыл баар – “Басхан”: көлүөнэ солбугун бэлэмниир дьоһун бырайыак” диэн.

-Билигин аан дойду үрдүнэн аныгы ыччат, ол эбэтэр зумердар, альфалар көлүөнэлэрэ, бэйэҕэ табыгастах усулуобуйаҕа аа-дьуо чуумпутук сылдьары ордороллорун, карьераҕа, былааска соччо таласпаттарын бэлиэтииллэр. Дьон-норуот иннигэр эппиэтинэһи сүгүөхтэрин, тэрийэн-түмэн, салайан-дьаһайан түбүгүрүөхтэрин баҕарбаттарын этэллэр. Ол иһин салайар үлэҕэ солбук боппуруоһа ханна да уустук буолан эрэр. Онтон сылтаан бэлэмэ да, таһыма да суох дьону аныыр түгэннэрэ баар суол. Маныаха өтө көрбүттүү, бу кыһалҕа ааҥнаан кэлиэҕин сэрэйбиттии, уол оҕо норуотун дьылҕатын быһаарар ытык аналлааҕын оҕо сааһыттан өйдүү-билэ улаатарыгар, ити ытык иэһин эбээһинэс курдук ылынан, кыратыттан дьоһуннаах-оттомноох, ырааҕы-киэҥи анаарар өйдөөх-санаалаах, дойдутугар бэриниилээх, сахалыы сиэрдээх, аныгылыы көрүүлээх салайааччы буоларыгар туһаайар “Басхан” оонньууну оруобуна кэмигэр толкуйдааннар, бастакы хараҥаччылара номнуо өрөспүүбүлүкэ туһугар айа-тута, үлэлии-хамсыы сылдьалларын бу кинигэттэн ааҕан үөрдүм, – диэтэ Анисия Иевлева, бу күрэх “Мөккүөр” (дебаты) түһүмэҕин икки сыл салайан ыыппыт суруналыыс.

Аны туран, солбук диэҥҥэ сыһыаран эттэххэ, “басхан” диэн тыл “лиидэр” диэн тылы солбуйар өйдөбүллээх. Үөрүүлээҕэ диэн, тиэрмин хамыыһыйата ону официальнайдык бигэргэппит. Бу тылы Евдокия Семенова аан ситим тылдьытыттан булбут. Ол иннинэ бастакы сылыгар куонкурус “Эр элик” диэн аатынан ыытылла сылдьыбыт эбит.

Үһүс тыл: национальнай элита

Устуорук учуонай, кинигэ рецензенэ Айтал Яковлев бу “Басхан” оонньуу национальнай элитаны иитиигэ туһуланарын бэлиэтээтэ.

-Ол эрээри аҥаардас тылга, ким сатаан саҥарарыгар эрэ охтубакка, сатабылы тургутар түһүмэҕи эмиэ киллэриэххэ баара. Холобура, булт, балыктааһын, уһаныы. Биитэр аты миинии, эбэтэр табаны сүүрдүү. Онто суох билигин куолулууру эрэ сатыыр дьон элбээтэ. Ким кырдьыгы этэрэ дуу, туһалааҕы оҥороро дуу буолбакка, ким улаханнык бастакынан хаһыытыыр, ол хайп таһаарар, ону эрэ сонун оҥостор буоллубут. Онон эһиги дьыалабыай оонньуу дьоно дьыалатыгар үчүгэй буоларга кыһаллыҥ, – диэн санаатын үллэһиннэ.

“Мэҥэ Хаҥалас кэскилэ” оҕо хамсааһын патриотическай иитиигэ салайааччыта Марианна Монастырева кинилэргэ эмиэ национальнай элита үүнэн тахсарыгар сабыдыаллыыр дьыалабыай оонньуулаахтарын сырдатта.

-Улууспут бастакы баһылыга В.В. Скрябин кэриэһигэр ыытыллар “Мин – баһылыкпын” диэн күрэх. Чүүйэ оскуолата көҕүлээн тэрийэр. “Басхаҥҥа” алтыс сылбытын кыттабыт. Чахчыта, маннык күөн күрэстэр уол оҕо, эр киһи оруолун уопсастыбаҕа үрдэтэллэр.

Кэбээйи Баҕадьатыттан кэлбит Ньургустаана Уваровская, Варвара Васильева бу күрэх кинилэр оскуолаларыгар сонун сүүрээн буолан киирбитин кэпсээтилэр.

Аан бастаан суолу арыйбыт уоллара Виталий Баишев, билигин университекка да актыбыыс ааттааҕа буолан, бу күннэргэ Владивостокка хамандыырдар түмсүүлэригэр үөрэнэ сылдьар эбит.

Оттон Тыымпыттан сылдьар Минора Еремеева Бүлүү улууһугар “Басхан” оонньууну Тоҕус Е.А. Степанова аатынан оскуолата ыытарын сэһэгээтэ:

– Бүлүү куоратыттан 100-тэн тахса килэмиэтир ыраах буоламмыт, биһиэхэ кэлэр уустук, ол иһин оройуоннааҕы бибилэтиэкэҕэ бэйэбит тиийэн тэрийэбит. Иннокентий Боронов диэн үөрэнээччибит икки сыл субуруччу кыттан, былырыын өрөспүүбүлүкэҕэ иккистээбитэ. Быйыл улууска дьүүллүүр сүбэҕэ олордо, уолбут олох атын таһым буолбут, улахан дьоннуун тэҥҥэ быһаарсарын ааһан, өссө кэпсэтиини таһаарар, интэриэһинэй ыйытыылары биэрэр. Көрөн астынныбыт. Онон “Басхан” уол оҕо сайдыытыгар олус туһалаах оонньуу буолар.

Төрдүс тыл: бэйэҕэ эргиллии

“Эркээйи эргиирэ” бырагыраама ааптардарыттан биирдэстэрэ, бөлүһүөк учуонай Валентина Степанова бу күрэхтэһиини аан бастаан, бэйэтэ этэринэн, умсулҕан абылаҥар ылларан көрбүт.

– Ол эрээри сүрүн тургутуулар кэннилэриттэн бэйэҕэ эргиллии түһүмэҕэ тэриллэрэ буоллар. Ол эбэтэр кыттааччыга анал ыйытыылары биэрэн, бэйэтин иһиллэнэн, санаатын сааһыланан, ырытан-анааран, сыаналаан, тус бэйэтэ туох эрэ түмүккэ, толкуйга кэлиэхтээх. Бу үөрүйэҕи иҥэрдэҕинэ, кини кэлин олоҕун оҥосторугар, бэйэтин салайынарыгар чэпчэки буолуо этэ.

“Басхан” оонньуу 2015 сыллааҕы кыайыылааҕа, билигин Урбаан, атыы-эргиэн уонна туризм министиэристибэтин пресс-сэкирэтээрэ Ян Сидоров Валентина Егоровна этиитин сэҥээрдэ:

-Сөпкө этэр, түмүккэ рефлексия баара буоллар. “Туох саҥаны “Басхаҥҥа” кыттан биллим?”, “Миэхэ бу оонньуу туох өйдөбүлү биэрдэ?”, “Тугу мантан иҥэринним?” о.д.а. ыйытыылары туруоран, бу оонньуу киниэхэ дьайыытын өйдүөн, быһаарыан наада.

Бэһис тыл: кинигэ

“Басхан” оонньуу 5 түһүмэҕинэн барар: “Удьуор утума” – кыттааччылар төрүччүлэрин билиһиннэрэллэр; “Дойду салайааччылара – мин тус көрүүбэр” – Арассыыйа уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах судаарыстыбаннай диэйэтэли билиэтинэн талан ылан кэпсииллэр; “Өркөн өй” – билиини бэрэбиэркэлиир ыйытыыларга хоруйдууллар; “Мөккүөр” – дебаты, иллээрэ сыл оҥоһуу өй алдьатыылааҕар дуу, абыраллааҕар дуу бэртээхэй мөккүөр буолбута, ону бу сигэнэн ааҕыаххытын сөп https://blogi.nlrs.ru/93902/119039 ; “Айыы умсулҕан” – бэриллибит тиэмэҕэ уонна болдьоммут бириэмэҕэ хоһоон айаллар.

Ол хоһоонноро номнуо бүтүн хомуурунньук буолар гына мунньуллубут. Оттон “Өркөн өй” боппуруостарынан эмиэ туспа кинигэ тахсыан сөп буолбут.

Геннадий Охлопков “Басхан” оонньууну оскуолалар тэрийэллэригэр анаан брошюра бэлэмнээн тарҕатар тоҕоостооҕун эттэ.

Аны туран, “Басхаҥҥа” кыттыбыт уолаттар туох ситиһиилээх дьон буолбуттарын кэпсиир фотоальбом оҥоһуллуон да сөп эбит.

Чахчыта да, бу тэрээһиҥҥэ урукку сылларга кыайбыт уолаттар кэлбиттэр этэ. Бары да киһи киэн туттар чаҕылхай ыччата эбиттэр: документальнай киинэлэри, аныгылыы презентациялары оҥорор “Кама Хана” устуудьуйа дириэктэрэ Юрий Борисов, историк, политолог, суруналыыс Ян Сидоров, ХИФУ юридическай факультетын преподавателэ, криминалистика лабораториятын сэбиэдиссэйэ Стас Андреев, ХИФУ устудьуона, “Саха” НКИХ биэриитин ыытааччы, “Зема” ыччат түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ, “Олоҥхо-баттл” телевизионнай күрэх кыайыылааҕа Никита Аянитов уо.д.а.