8 месяцев назад 393
Бастыҥ ааҕааччыбыт аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын чинчийэр
Атырдьах ыйын 9 күнүгэр аан дойдутааҕы таһымнаах икки бырааһынньык бэлиэтэнэр эбит: аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар уонна кинигэни таптааччылар күннэрэ.
Ити икки өйдөбүлү ситимниир түгэн бу саас буолбутун санаан кэллим: Национальнай бибилэтиэкэ сыл устата саамай элбэх кинигэни аахпыт дьону чиэстиир тэрээһинигэр “Бастыҥ ааҕааччы” аатын эдэрдэргэ аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын чинчийэр учуонай Игорь Данилов ылбыта.
Игоры мин оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан билэбин. Кини Мииринэй оройуонун 200-тэн эрэ тахса нэһилиэнньэлээх Садын диэн эбэҥки национальнай нэһилиэгиттэн төрүттээх. Оскуолаларыгар 40 иһинэн-таһынан үөрэнээччилээх буолан, Игорь кыратыттан предметнэй олимпиадаларга, НПК-ларга, фольклор күрэҕэр, ырыа-үҥкүү куонкурустарыгар, айар күрэстэргэ – барытыгар көхтөөхтүк кытта улааппыт.
2013 сыллаахха эдэр кэрэспэдьиэн быһыытынан “Кэскил” хаһыат эрэдээксийэтэ тэрийбит сүлүөтүгэр сылдьыбыта. Онно бөдөҥ-садаҥ көрүҥнээх, улахан киһилии лоп-бааччы саҥалаах, талба талааннаах, сайдам-сайаҕас майгылаах, билиэн-көрүөн баҕалаах уолу олус сэргээбиппит уонна, салгыы сайдар суолугар далаһа уураары, “Океан” лааҕырга сынньанар путевканан наҕараадалаабыппыт. Онтон эһиилигэр “Дьоҕур” сайыҥҥы оскуолатыгар ыҥырбыппыт. Ол түмүгүнэн кини Х-XI кылаастарга Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ үөрэммитэ, кыһыл көмүс мэтээллээх бүтэрбитэ.
Кини төрөөбүт тыл учуонайа буоларга сорунан, ханна да соҕуруу туттарса барбакка, маннааҕы университет саха салаатыгар киирэн, хара маҥнайгы күннэриттэн научнай үлэнэн дьарыктанан, норуоттар икки ардыларынааҕы кэмпириэнсийэлэргэ ситиһиилээхтик кыттан, “ХИФУ бастыҥ чинчийээччитэ” ааты ылан, үрдүкү куурустарга Аартыка лингвистическэй экологиятын лабораториятыгар үлэлээн, онтон магистратураҕа үөрэнэ сылдьан гуманитарнай институкка үлэһитинэн ылыллан, билигин номнуо социолингвистикаҕа көмүскэнээри бэлэмнэнэ сылдьар. Дьиҥэр, сааһынан букатын эдэр буоллаҕа эбээт.
-Мин чинчийэр тиэмэм “Символическая мощность языка” диэн. Билэрбит курдук, олоҕурбут икки өйдөбүл баар: “демографическая мощность языка” (тустаах тылынан төһө элбэх киһи саҥарара) уонна “коммуникативная мощность языка” (бу тыл ханнык эйгэлэргэ хайдах туттуллара). Дьон тылга сыһыана эмиэ тыл күүһүн бэлиэтин быһыытынан ылыныллыахтаах. Ону этэбит “символическая мощность языка” диэн.
Ол эрээри 90-с сыллартан бэттэх аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар култуураларыгар, тылларыгар судаарыстыба өттүттэн болҕомто күүһүрдэ. Ол түмүгэр ыччат төрөөбүт тылыгар интэриэһэ улаатан иһэр. Холобура, Алдан Хатыыстыырыгар, дьиҥэр, сахалыы саҥараллар. Ол гынан баран, бэйэлэрин эбэҥкилэрин тылын билээри, сылын аайы ХИФУ хотугу салаатыгар туттарсан киирэллэрэ хайҕаллаах.
Саха Сиригэр дьиҥ таһымнаах (официальнай) тыллаах 5 төрүт омук олорор: эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, чукча уонна долган. Кинилэр тылларын сүтэрбит устуоруйалара барыларын киэнэ тус-туһунан. Холобура, хотугулуу-арҕаа, ол эбэтэр Өлөөн, Булуҥ, Анаабыр, Эдьигээн, Мииринэй улуустарын эбэҥкилэрэ тылларын XVIII-XIX үйэлэр кирбиилэригэр сүтэрбит эбит буоллахтарына, өрөспүүбүлүкэбит соҕуруу өттүгэр сытар Нерюнгри, Алдан, Өлүөхүмэ эбэҥкилэрэ тылларын сүтүүтэ ХХ үйэттэн саҕаламмыта, сэбиэскэй былаас бэлиитикэтин сабыдыалыттан. Билигин эбэҥки тыла Нерюнгри Иенгратыгар тыыннаах, Өлүөхүмэ Тээнэтигэр аҕа саастаах дьон, ону сэргэ таба ыстаадатыгар сылдьар дьон эбэҥкилии саҥарар.
Тыл кэскилэ, престиһэ диэн баар. Холобура, соҕуруу олорор нуучча оҕото сахалыы үөрэтэ, саҥара сатыырын маннааҕы тыа сирин ыччата көрдөҕүнэ: “Мин төрөөбүт тылым муодунай эбит, атын омуктар оннооҕор сэҥээрэллэр”, – диэн үөрэр, киэн туттар, өрө тутар буолар.
Итинник өй-санаа билиҥҥи ыччакка баар буолан эрэр. Ол дьайыытынан аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын туруга бөҕөргүөн сөп диэн эрэнэбит.
Төрүт олохтоох омуктартан билиҥҥитэ эбээннэр тылларын туруга үчүгэй. Кэбээйи Сэбээн Күөлүгэр уонна Орто Халыма Березовкатыгар ыччат эбээннии кэпсэтэр кыахтаах. Онтон атын сирдэргэ саастаах өттө эрэ билэр. Ол иһин эбээннии саҥарар дьон орто сааһа быһа холоон 50-55-кэ тэҥнэһэр. Аллараа Халыма Андрюшкино бөһүөлэгэр 5 тылы билэр дьон баар: дьүкээгирдии, эбээннии, нууччалыы, сахалыы уонна чукчалыы.
Итинник тыл баайдаах дьоммутун тумус туттан, төрөөбүт тылы ыччат сэҥээрэрин курдук, кэрэхсэбиллээх киинэлэри устан, аныгылыы ырыалары таһааран, блогердары туһанан, элбэх тэрээһини ыытан, уһуйааннары тэрийэн, кылаастары арыйан, тыыннаах эйгэтин тэнитиэхтээхпит.
Сыл устата хас да сүүһүнэн кинигэни ааҕар киһилиин кылгас да түгэҥҥэ кэпсэтэн аастахха, киһи билиитэ хаҥыырын, көрүүтэ кэҥиирин Игорь Даниловтыын сэһэргэһиим өссө төгүл бигэргэттэ.
Кини туһунан сиһилии 2022 с. суруйбуппун бу сигэнэн киирэн ааҕыаххытын сөп https://blogi.nlrs.ru/93902/106286.
Анисия Иевлева.
