9 месяцев назад 839
Түүлбэр эн киирэҕин, Абыйым…
Абый диэн тугуй? Айар куттаах киһи сиэринэн хоруйдуом этэ. Абый диэн – олоххо ураты сыһыан, Индигиир эбэттэн эҥсиллэн иһиллэр хотугу тойук, эгэлгэ өҥүнэн суһумнуур дьүкээбил, уһулуччулаах талааннар… Оо, дойдубун кытта ситимнэһэр өйдөбүллэр аҕыйаҕа суохтар.
От ыйын 4-6 күннэригэр Абый улууһа төрүттэммитэ 95 уонна Улуу Кыайыы 80 сылларыгар анаммыт тэрээһиннэр буолан аастылар. Бу күннэргэ Алгыстаах Абыйбыт сиригэр-уотугар, хотулар олохторун тымыра илгэлээх-быйаҥнаах Индигиир эбэбит хонноҕор иитиллибит хотугу сахалар дьоллоох Дьокуускай куоракка түмүстүбүт, алтыстыбыт.
Мин Үс Хатыҥ түһүлгэтигэр буолбут ыһыахха уонна кэнсиэргэ сырыттым. Абыйтан төрүттээх ыччат уонна суруналыыс быһыытынан тус бэйэм санаабын үллэстиэм этэ.
Ыһыахха саха норуотун тапталлаах ырыаһыта Сиэйэ Уола – Айыллыата Дьырылыат Үрүҥ Күҥҥэ, Иччилэргэ, Үрүҥ Айыыларга сүгүрүйэн Алгыс түһэрбитэ.
Саха дьоно былыр-былыргыттан сайыҥҥы күн уһаан турар кэмигэр ыһыах ыһаммыт, Үрдүк Айыыларга сүгүрүйэн, уйгуну-быйаҥы, этэҥҥэ буолууну, бары үтүөнү көрдөһөбүт.
Биир дойдулаахтар түмсэллэрэ, сомоҕолоһоллоро наһаа үчүгэй буоллаҕа. Тус бэйэм түһүлгэҕэ киирэммин, дьону-сэргэни кытта алтыһабын, ыһыах алгыһыттан күүс-уох ылабын. Улууспут дьаһалтата остуол хотойорунан ас-үөл бэлэмнээн, дьону-сэргэни үөртэ. Биир улахан дьиэ кэргэн курдук бары истиҥник сэһэргэһэн, кэпсэтэн бириэмэбитин атаарбыппыт. Кэнсиэр уонна сүүйтэриитэ суох лотерея эмиэ дьону олус сэргэхсиппиттэрэ.
Бу күн дуулаҕа күүстээхтэр, быыппастар былчыҥнаахтар, быһыйдар, сымсалар күрэстэрэ, мааны таҥастаах-саптаах дьон түмсэрэ, олоҥхо доллоһуйара, оһуохай оройуттан тутуллара, хомус дьүрүһүйэрэ – барыта түмүллэн түһүлгэ дьонугар күүһү-күдэҕи, эрчими эбэр, уһун тыынныыр.
Кэнсиэргэ…
От ыйын 6 күнүгэр иккис кэнсиэргэ 19 чааска кэлбитим. А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр чугаһаан истэхпинэ, хайыы-үйэ олус элбэх биир дойдулаахтарым мустубуттар этэ. Киирэн иһэн, эбэм үөрэнээччитин, аатырбыт Василий Стручковы – Абый Баасканы көрсөн үөрбүтүм.
«Дойду сурахтаах, алаас ааттаах» диэн өс хоһооҥҥо этиллэринии, бу кэнсиэргэ кэлбит дьон сүрэхтэригэр-быардарыгар нэһилиэктэрин эйгэтэ, тыына иҥэн, сөҥөн сырыттаҕа. Ол курдук, Үрүҥ Хайа бөһүөлэгин, Муҥурдаах, Абый, Ураһалаах, Майыар, Уолбут нэһилиэктэрин сыдьааннара бэйэ-бэйэбитин кытта доҕордуу сыһыаннаахпыт, алтыһыыбытыгар уруккуттан саҕыллыбыт үтүө сыһыан суккуллар. Онон көрсөн үөрдүбүт, ирэ-хоро кэпсэттибит.
Улуус сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын киллэрсибит салайааччылар, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Бочуоттаах олохтооҕо Климент Егорович Иванов, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, “Полярная звезда” уордьан кавалера Будимир Дмитриевич Слепцов, СӨ үтүөлээх учуутала, Абый улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, эбээн тылын уонна култууратын тарҕатааччы Акулина Дмитриевна Слепцова, Абый улууһун баһылыга Владимир Вадимович Новиков кэнсиэри арыйбыттара, сыанаҕа бастакынан тахсыбыттара. Ытык дьоммутун саала дохсун ытыс тыаһынан көрсүбүтэ.
Климент Егорович маннык эппитэ:
— Саха норуодунай суруйааччыта Күннүк Уурастыырап маннык этэн турардаах: “Абыйдар, эһиги өбүгэлэргит сүүрүктээх уонна дириҥ уулаах биэрэги кыйан, аттарын миинньэн, ынахтарын сиэтэн, бу дойдуга кэлэн, саха диэн омугу тэниппиттэрин өйдүөхтээххит уонна киэн туттуохтааххыт”. Онон Абый сирэ олус дириҥ устуоруйалаах, былыр-былыргыттан дьон-сэргэ үчүгэйдик олохсуйбут сирэ. Абыйга үс улуу талаан олорон аастылар дии саныыбын: аар – саарга аатырбыт Константин Иванович Чирков – Улуу Ойуун Көстөкүүн, тойуксут, муусукаһыт Прокопий Егорович Слепцов – Ойуун Борокуопай, Үрүҥ Хайа бөһүөлэгин туппут Илья Николаевич Ефимов. Абыйтан өссө да талааннар тахсыахтара турдаҕа.
Араас сылларга улууһу салайбыт салайааччыларга, баһылыктарга Климент Егорович Ивановка, Будимир Дмитриевич Слепцовка, Надежда Васильевна Атласоваҕа, Рина Игнатьевна Винокуроваҕа, Михаил Гаврильевич Никулиҥҥа, Станислав Янович Цюхцинскайга, “Стройкон” тутуу хампаанньатын дириэктэригэр Иван Иванович Полушкиҥҥа уо.д.а. Махтал суруктары, дьаһалта аатыттан өйдөбүнньүк суруктаах чорооннору туттардылар.
Кэнсиэри улууспутугар “Хотугу Кыым” хаһыакка өр сылларга үлэлээбит Сергей Голиков уонна Галина Матвеева ыыттылар.
Биир дойдулаахпыт Юлиан Семенов эмтэнэригэр, ыарахан сыаналаах эпэрээссийэни этэҥҥэ ааһарыгар көмө оҥоһулунна. Бу кэнсиэр эмиэ биир суолталаах көстүүтэ буолла дии саныыбын. Уолчаан аатырбыт ырыаһыт Виктор Цой сүгүрүйээччитэ эбит. “Хочу перемен” ырыатын толордо. Абый нэһилиэгиттэн төрүттээх Женя Стручкова “Журавли” ырыанан барыбытын долгутта. Мантан сиэттэрэн эттэххэ, улууспутуттан анал байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттарбытыгар биир дойдулаахтарбыт күүс-көмө буолаллар, алгыстарын күннэтэ аныыллар.
«Абыйчаана” үҥкүү ансаамбыла улууспут киэн туттуута диэтэхпинэ сыыспаппын. Уус-уран салайааччы, СӨ култууратын туйгуна Сардаана Корякина хас да көлүөнэни уһуйан, үөрэтэн кэллэ. Сыанаҕа саастарынан хас да бөлөхтөр үҥкүүлээтилэр.
Саха сиригэр биллэр мелодист, муусука диэйэтэлэ, уһуйааччы, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Владимир Индигирскэй “Абый” (Григорий Дохунаев тылларыгар), “Ийээ, сыллаан ылыым дуу” (Степан Дадаскинов тылларыгар) ырыаларын бэлэхтээтэ. Байааҥҥа СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Николай Стручков доҕуһуоллаата.
Поэт, радиосуруналыыс Степан Дадаскинов биһиги улууспутун олус таптаабытын билэбит. «Абыйым ыалыгар сырыттым” хоһоонун Иван Сорокоумов ырыа гынан көтүппүтэ.
Сыана экраныгар биир дойдулааҕым Степан Новиков ыллыырын көрөммүн, олус долгуйдум. Харахпар тыыннаах мөссүөнэ бу көстөргө дылы… Быраата, СӨ култууратын туйгуна Николай Аммосов “Сүрэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ” ырыаны көрөөччүлэргэ бэлэхтээтэ.
Ураһалаах нэһилиэгиттэн төрүттээх талааннаах мелодист Мария Стручкова түөрт ырыата ылланна. Мария Максимова “Тоҕо” уонна Евдокия Дохунаева “Кубалар” ырыалары толорбуттарын сөбүлээтим. Уопсайынан, кубалар абыйдарга олус сүдү суолталаахтар. Бу көтөргө анаан төһөлөөх элбэх хоһоон хоһуллубута, ылбаҕай ырыаҕа ылланан көппүтэ буолуой? Иван Сорокоумов “Бу тыллар буолбатах – кубалар”, Степан Новиков “Кубалар” ырыалара өйбөр охсуллан ааһаллар.
Чаҕылхай ырыаһыт, мелодист, дьон өйүттэн – сүрэҕиттэн тахсыбат Олег Черемкин – Өлүөкэ Кубалы “Туллуктар” ырыатын Алексей Слепцов толорбутун эмиэ олус сөбүлээтим.
Кэнсиэргэ бу үс айар куттаах дьоммутун ахтан-санаан ааспыппыт олус үчүгэй. Чахчы, этэллэрин курдук, кинилэр тыыннаахтар – айымньыларыгар, ырыаларыгар.
Биллиилээх ырыаһыттар Василий уонна Мария Спиридоновтары дьон – сэргэ дохсун ытыс тыаһынан көрүстэ. Абый улууһун өрөгөй ырыатын тылын ааптара, ССРС кинематографиятын туйгуна, Абый нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Карл Новиков – Быйаман репертуарыттан ырыаны Абый нэһилиэгиттэн Татьяна Слепцова толорбута наһаа да үчүгэй этэ. Күүстээх да куолас!
Ону таһынан, Надежда Черемкина, Нюргуяна Унарова, Максим Слепцов, Регина Мыреева, Николай Максимов, Аина Васильева, Аида Антонова, Люция Жиркова, Иннокентий Черемкин, Валерия Жиркова ыллаан, биир дойдулаахтарын үөртүлэр.
“Нонгдан”, “Развиваль”, “Сандал” (сал. Светлана Яковлева) үҥкүү ансаамбыллара кэнсиэри киэргэттилэр.
Саха эстрадатын чаҕылхай сулуһа Надина Эльпис “Индигиир үпэ” диэн эбээннии ырыаны киэҥ эйгэҕэ сүрэхтээтэ. Бу кэнниттэн, биллэн турар, “Мин ырыам” аатырбыт ырыатын толорбутугар, бары ылластыбыт. Хантан? Абыйтан! Хотугу халлаан аннытыттан, тапталтан! Чахчы да, оннук!
Кэнсиэри сүрүн режиссер быһыытынан Юлиан Дохунаев, Абый улууһун култууратын управлениетын начальнигын эбээһинэһин толорооччу Мария Мартынова тэрийэн ыыттылар.
Киһиэхэ төрөөбүт сирэ-дойдута майгытыгар-сигилитигэр хайа эрэ өттүнэн хайаан да сабыдыаллыыр диэччилэр. Бу этиини кытта сөпсөһүөхпүн баҕарабын. Ол курдук, Абый дьоно чахчы дойдубут курдук эйгэлээхпит, салгыннаахпыт, майгылаахпыт.
Төһө да киһи киэҥ сирдэринэн арааһы билэ-көрө сырыттар, өйө-санаата син биир төрөөбүт алааһыгар курдары таттара турар эбит. Бу маннык көрсүһүүлэргэ киһи тиҥирэччи тэбэр сүрэҕэр дойдута күндү буоларын, ураты миэстэни ыларын өйдүүр. Билигин үүнэр көлүөнэ дойдуга тапталын, дойдумсах санаатын уһугуннаран, сайдыытын туһугар киллэрсиэхтээх кылаатын, аналын – минэлин өйдөөтөҕүнэ, элбэх үтүө үлэ күөдьүйэн тахсыа этэ.
Биллиилээх ырыаһыт, СӨ култууратын туйгуна, алгысчыт Сиэйэ Уола – Айыллыата Дьырылыат бары үтүөнү, алгыһы кытта Абыйбытыгар саҕыллыбыт санааларын сурукка тиһэн миэхэ ыытта. Кини хайдах ыыппытынан, уларыппакка киллэрэбин:
Абый улууһугар урут хаста даҕаны ыҥырбыттара эрээри, миигин мэлдьи туох эрэ тутар курдук, солото суох буолан иһэрим. Дьэ, ол курдук суол аһыллан, бастакы сырыым алгыстаах айан диэтэхпинэ сыыспаппын. Көннөрү сир буолбатах буолан, ситэрбин – хоторбун кэтэһэн, уолбут биһиэхэ чахчы дьиҥнээх алгыһы түһэриэ диэн эрэнэн кэтэспит курдук, барыта оҥоһуллан таҕыста. Барытын аһаҕастык кэпсээбэппин, ол гынан баран, айылҕаҕыт күүһүн, эрэлин билбиппин кыратык быктарыым. Тиийиэм иннинэ, ардаҕынан ыраастаабыта, күннээх күөх халлааннаах көрсүбүтэ. Ыһыах күн алгыһынан арыйбыта, астыктык ааспыта. Сарсыныгар, Кэбэргэнэҕэ уһун айаҥҥа, быыһа суох былыттаах ардахтаах күҥҥэ, ардаҕын төрүт биһиэхэ түһэрбэтэ, айаммытын аһан, сытыппакка, илиппэккэ уолбут иһэр диэн айхаллаан көрсүбүтүттэн астынным. Дьиэҕэ киирээппин кытта, ардаҕын түһэрэн барбыта уратылаах этэ. Сарсыныгар ырыам киэһэтэ саҕаланыан иннинэ, халлаанын арыйбыта. Күнүс эбэҕэ киирэн, сүгүрүйүү – махтаныы алгыһын оҥороору турдахпына, халлаан аһыллан, күн тыкпытыгар аттыбар турар сирдээччи, табаарыһым Сэргэй улаханнык соһуйбута: “Инник буолар эбит дуу, эбэбит кытта налыйан ылла”, – диэн бэлиэтии көрбүтүн эппитэ. Иччилэр чуумпуну сөбүлүүллэр дииллэрэ чахчы эбитин манна эмиэ сэрэйдим. Ыһыах күн алгыс кэмигэр Кэбэргэнэ дьоно чуумпуран, иһийэн ылыммыттарыгар иччилэр үөрбүттэрэ, алгыспын ситэрбиттэрэ. Үөрүүлэрин быстах тобурахтаах ардаҕынан күнүскү кэмҥэ биллэрбиттэрэ.
Эһиги дойдугут алгыска олус наадыйар эбит. Кэбэргэнэҕэ үс хоннум, ол иһигэр түүлбэр нэһилиэк устун дьаарбата сылдьан, куһаҕан тыыннары ыраастаттылар. Ону сороҕун эрэ ханна-туох баарын ыалбар кэпсээбиппэр: “Дьикти буолар эбит дии, дьэ, барыта баары кэпсээтиҥ”, – диэбиттэрэ.
Урукку кэмҥэ алгысчыты кэлиэҕиттэн барыаҕар диэри маанылаан, тугу этэрин толорон дьиэтигэр атаараллара үһү. Ол буоллар, быйаҥнаах дьылы түстүө, инники кэскили кэрэһэлиэ диэн эрэнэннэр. Абый дьоно – сэргэтэ олус үчүгэйдик көрүстүгүт, айылҕалыын үөртүгүт. Дьоллоох Дьокуускай куоракка ситимҥитин күүһүрдэн, ыһыах ыһар дьоро күҥҥүтүгэр эмиэ ыҥыран алгыстаттыгыт, маанылаатыгыт. Дьэ, ис сүрэхтэн аны эһиэхэ бу сурук нөҥүө махталбын ыытабын. Айылҕаҕыт тыына олус күүстээх, харыстыа, араҥаччылыа, ол курдук эһиги эмиэ ытыктабыллаахтык сыһыаннаһа, махтана сылдьыҥ, эбээннэрим, сахаларым, эйэлээхтик, түмсүүлээхтик олоруҥ.
Сайдан, үүнэн иһиэххит, үчүгэй ыччаттар тахсыахтара, дойдуларын ааттатыахтара!
Суруналыыс Эльдар САДОВНИКОВ
Дмитрий Ляшеев хаартыскаҕа түһэриилэрэ
