3 недели назад 339
САРГЫЛАНА АЛЕКСЕЕВА: “Сырдыкка талаһыы судургу буолбатах…”
Аҕыйах сыллааҕыта Мэдиссиинэ киинигэр оҕом ыарахан туруктаах төрөөн, өйүм-санаам, уйулҕам ыһыллан, санаарҕаан сыттахпына, үрүҥ халааттаах аанньал Саргылана Николаевна Алексеева палаатабар күн курдук сандааран киирэн кэлбитэ харахпар хаһан да сүппэт сырдык уобарас буолан иҥэн хаалбыт.
“Сайыына үөрэнээччитэҕиҥ дии, бэйэҕин кыана тутуҥ, оҕоҥ өрүттэн үтүөрэригэр эн күүс буолаҕын”, – диир тыллара хайа да эмтээҕэр күүскэ дьайбыттара. Кырдьык, ол кэннэ мин санаабын бөҕөргөтөн, сотору кэминэн этэҥҥэ буолан тахсыбыппыт.
Саргылана Николаевна Алексеева – өрөспүүбүлүкэ сүрүннүүр неонатолога, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, 1 №-дээх Перинатальнай киин дириэктэрин неонатологияҕа көмө солбуйааччыта, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Мэдиссиинэ институтун педиатрияҕа уонна оҕо хирургиятыгар кафедратын доцена, ону тэҥэ Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына курсаана.
Бүгүҥҥү уустук, буккуурдаах кэмҥэ хас биирдии киһи духуобунаска чугас буоллаҕына, ийэ сир, куйаар тутулун өйдөөтөҕүнэ, толорутук, туһалаахтык, астына-дуоһуйа олорор кыахтааҕын үгүс дьон өйдүүр уонна өйдөөн эрэр. Саргылана Алексеева – олортон биирдэстэрэ. Кини санаатын сайа этэрин истэн, киһи элбэҕи толкуйдуур, өйдүүр диэтэхпинэ – омуннаабаппын.
-Саргылана Николаевна, буоларын курдук, бастакы ыйытыым Сайыына уһуйааныгар хайдах кэлбитиҥ туһунан кылгастык кэпсээ эрэ.
-Бастатан туран, хас биирдии киһи толкуйданан, бэйэтин кытта үлэлэһэн саҕалыырыгар биричиинэ баар буолуохтаах. Мунан хаалбыт сириттэн, хараҥаран хаалбыт түгэҥҥиттэн тахсарга ааны көрдүү, босхолоно, кэҥии, тугу эрэ өйдүү уонна ону көннөрүнэ сатыыр. Мин Сайыына уһуйааныгар кэлэрбэр эдьиийим сирдьит буолбута. Мин онно тиийбит төрүөтүм – бастакы кэргэним дьиэттэн тахсан барыыта этэ. Бэйэбин быраҕыллыбыт курдук санаммытым, соҕотохсуйбутум уонна куһаҕаммын диэн программаны ылыммытым.
-Олоххо маннык тургутуу тоҕо кэлэр дии саныыгын?
-Ол төрүөтүн билигин толкуйдаан көрдөхпүнэ, ийэ иһиттэн кэлэр эбит. Мин ийэм иһигэр сырыттахпына, төрөппүттэрим арахсыбыттара. Ол программаны үүт-үкчү ылан түһэрбиппин. Дьиэ кэргэҥҥэ иккис оҕобун. Ийэм иһигэр сырыттахпына, аҕам атын дьахтарданар, ол кэннэ кыайан бииргэ олорбот буолуу балаһыанньата тириир. Ийэм санаарҕаабытын, аймаммытын мин кини иһигэр сылдьан биллэҕим уонна оҕо да сылдьан барытын иҥэринэ сырыттаҕым дии. Мин ол саҕана хара-маҥан эрэ диэни араарар кыахтаах этим, сиэрэй өҥ эҥин диэн суоҕа. Биһиги майгыбыт да оннук этэ, ийэбин кытта маарыннаһабыт да быһыылаах.
Ол эрээри бу буолбут быһыы-майгы миигин духуобунаска аҕалбыта. 2003 сыллаахха Сайыына уһуйааныгар тиийбитим. Мин үөрэҕи тута ылынан, өйдөөн барбатаҕым, ол да буоллар, син биир бара турарым. Онтон, дьэ, 2009 сыллаахха Сайыына бүтэһик курсугар туох эрэ уларыйыы саҕаламмыта. Дьон иннигэр туран, санаабын этэн-тыынан, дьикти дьалкыйыы тахсыбыта. Онно олохтоохтук өйдөөбүтүм: миэхэ бу үөрэх олоҕу олорорбор наһаа наада эбит диэн. Клавдия Ильинична ити курс бүтэһик күнүгэр биһиги кэккэбититтэн туораабыта…
-Олоххор туох уларыйыылар буолан барбыттарай?
-Ити кэнниттэн сылы быһа курс да, семинар да буолбакка, олус муунтуйбутум, туох эрэ тиийбэт курдуга. Онтон 2010 сыллаахха Сайыына үөрэҕин салҕааччы Домна Прокопьевна бастакы курсу ыыппытыгар, эдьиийбинээн тиийбиппит. Дьэ, онно өйбөр-санаабар 180 кыраадыс уларыйыы барбыта диэтэхпинэ, арааһа, сыыспатым буолуо. Бу бэриллэр билиилэри барытын ийэ куппунан ылыммытым. Бу кэнниттэн арыгыны, табаҕы бырахпытым, өйүм-санаам ырааһырбыта. Дьон көрбөтүгэр уора-көстө табахтыыр, нэдиэлэни көтө-көтө да буоллар, дьүөгэлэрдиин аһыы утаҕы амсайан, тылбытын өһүлэн, сынньаммыт курдук сананар албын санаалартан босхоломмутум. Билигин номнуо 16 сыл ааспыт ити хабалаттан тахсыбытым, онтон олус үөрэбин.
Аны ити сыл бастакы кэргэним араспаанньатын төрөппүт аҕам киэнигэр уларыппытым. Мин кинини 26 сааспар биирдэ эрэ көрсүбүтүм. Онно мин өттүбүттэн кинини буруйдааһын, хомойуу эрэ баара. “Эн миигин бырахпытыҥ. Мин үйэм-сааһым тухары эйигин күүппүтүм, эн миэхэ биирдэ да кэлбэтэҕиҥ. Эн мин олохпор суох этиҥ”, ₋ диэн тыллардаах тиийбитим. Хомойуох иһин, кини биһиги көрсүһүүбүт кэнниттэн 2-3 сыл буолан баран, күн сириттэн күрэммитэ. Тиһэх суолугар атаарыыга ыҥыра сатаабыттара да, эдьиийбин кытта бэйэбитин өрө тутаммыт буолуо, тиийбэтэхпит. Билиҥҥим курдук туруктаах сылдьан көрсүбүтүм эбитэ буоллар, биллэн турар, олох атын буолуо этэ. Хойутаан да буоллар, бэйэбэр элбэхтэ үлэлэһэммин, аҕабын хайдах баарынан ылынан, санаабынан киниттэн бырастыы көрдөһөн, миэхэ олох бэлэхтээбитигэр махтанан, олус диэн чэпчээбитим. Мин киниттэн эмиэ тутулуктаах, киниттэн төрүттээх эбиппин диэн өйдөөбүппэр кэҥээһин кэлбитэ. Ити барыта уһуйаан үлэтин түмүгэ диибин.
2005 сылтан диссертация суруйа сатыырым. Арыгыны иһэр дьахталлар баттахтарын, хааннарын, оҕолорун хааннарын ыла-ыла, Москваҕа ыытарым. Тугу эрэ гынабын да, үлэбин көмүскүүргэ бэлэм буолан испэт курдукпун. Онтон 2010 сыллаахха суолум аһыллан барбыта. Ол курдук 2011 сыллаахха ХИФУ-га 4 профессоры аҕаланнар, педиатрия диссовета тэриллэн, манна көмүскэммитим. Киһи санаата ырааһырдаҕына, толкуйа уларыйдаҕына, тус олоҕуҥ, үлэҥ-хамнаһыҥ арыллан иһэриттэн сөхпүтүм-махтайбытым уонна күүскэ итэҕэйбитим. Баҕа санааҕын этиэҥ уонна саныаҥ эрэ кэрэх…
-Ааспыт сылга саха тэлэбиидэнньэтин “Саха итэҕэлэ” биэриитигэр эйигин олус сэҥээрэ көрбүтүм, истибитим. Чуолаан эр киһиэхэ сыһыаныҥ уларыйбытын туһунан.
-Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ, ылан көрдөххө, үксэ дьахтар аймах эбиппит. Оҕолорбутугар да кыыс ахсаана баһыйара. Дьиктитэ диэн, эр киһи күтүөт буолан кэллэҕинэ, бары абааһы көрөн барарбыт. Эппитим курдук, мин итинник туругу ийэм иһигэр сылдьан ыллаҕым дии. Аҕаны абааһы көрүүнү. Эбэм эмиэ аҕабын сөбүлээбэтин биллэрэрэ. Ол курдук, эдьиийбин кытта иккиэн биир бириэмэҕэ быысаһа кэргэттэрбититтэн арахсыбыппыт. Биирдэ өйдөммүппүт, эр киһитэ суох буолан хаалбыппыт. Онтон курстарга сылдьан, эр дьоҥҥо сыһыаммыт олох мөкү эбит диэн өйдөөн, харахпыт арыллыбыта. Бастаан утаа, эппитим курдук, төрөппүт аҕабытын ылынан, бырастыы гынан, көрдөһөн, махтанан үлэлэммиппит. Онтон маачаха аҕабытын хайдах баарынан ылыммыппыт. Хата, кини тыыннааҕар ону өйдөөбүппүтүттэн үөрэбит. Ол кэнниттэн барыта миэстэтигэр туран хаалбыта.
Сайыына курсугар хомуска оонньоон, ыллаан-туойан, материальнай өттүгэр олох охтубат, ол туһунан санаабат буолбут турукка сылдьар кэммэр мин эйгэбэр эр киһи баар буолбута. Онон, бастатан туран, бэйэбит эр киһилэммиппит, онтон кыргыттарбыт кэргэн тахсан барбыттара. Онтон, киһи сөҕүөх, барыта уол оҕо төрөөбүтэ. Сиэттэрбит барыта уолаттар, биир эрэ кыыстаахпыт. Оннооҕор оҕолорбут ону өйдүүллэр, чахчы, эр киһи биһиги дьиэ кэргэҥҥэ элбиирин үөрэ бэлиэтииллэр. Ити барыта духуобунас эйгэтигэр буоларын билинэллэр. Билигин, холобур, мин биир эмэ күтүөтү сөбүлээбэппин диэн санааны киллэриэхпин да баҕарбаппын. Киһини махталынан, тапталынан ылыннахха, олох атыннык туттан-хаптан барар эбит. Чуолаан эр дьон ону курдат билэр эбит.
Иккис кэргэммин кытта көрсөн, бииргэ буоларбытыгар, оҕолорум номнуо улааппыт дьон этэ. Үрдүкү сырдык күүстэр миэхэ бэйэм олохпун оҥосторбор аналлаах бириэмэни бэлэх ууммуттара. Киһи бэйэ-бэйэтин кытта сөп түбэһэр эбит буоллаҕына, икки өттүттэн күүскэ уларыйыы барарын өйдөөбүтүм. Эр киһиэхэ болҕомтоҕун, тапталгын анаатаххына, хайа да бэйэлээх киһи тупсан, сайдан барар эбит. Мин, холобур, аһы үөрэ-көтө тапталынан астыыбын, ону аһаабыт дьон эмиэ үөрэр-көтөр. Остуолга астаах тэриэлкэни аан бастаан эр киһиэхэ уурабын. Оччотугар бу тулалыыр эйгэҕэ эниэргийэ атыннык, сөптөөхтүк үлэлээн барар. Хас биирдии санаа, хас биирдии хамсаныы –туспа эниэргийэ. Хараҥа өттүгэр түстэххэ, хараҥараҕын буоллаҕа. Сырдыкка талаһыы хаһан баҕарар судургу буолбатах, бэйэҕэр үлэлэнии, тугу эрэ өйдөөһүн түмүгэ буолар. Билигин да элбэххэ үлэлэһэ сатыыбын.
Аны бэйэҕэ тапталы эмиэ уһугуннарыахха наада. Кэнники кэмҥэ тас дьүһүммэр, таҥнар таҥаспар улахан болҕомтону уурар буоллум. Дьахтар ис айылгытын уһугуннарарын эр киһи эмиэ тута бэлиэтии көрөр.
–Эн өбүгэҥ сиригэр-уотугар, Амма кытылыгар сайылыыр дьиэн туттубутуҥ. Эмиэ туох эрэ өйдөбүлгэ кэлбитиҥ түмүгэ буоллаҕа.
– Эбэм дойдута – I Чакыр. Кэргэн тахсан, Сатаҕайга олоро барбыта. Ол кэмҥэ Чакыр дэриэбинэтин суох гынан, Соморсуҥҥа көһөрбүттэр. Онон кинилэр дьиэлэрэ-уоттара барыта өтөх буолан хаалбыт. 10-11 саастаахпар эбэм: “Дойдубар бардым”, – диэн барбыта уонна хомойон, ытаан-соҥоон аҕай кэлбитин өйдүүбүн. Кини дойдутугар тапталын миэхэ куруук тылынан кэпсиир буолан, оҕо эрдэхпиттэн иҥэрбит эбит.
Уһуйааҥҥа үөрэнэн, эбэм өттүнэн төрдүбүн-ууспун архыыптан көрдөтөн, 1725 сылтан бэттэх билбитим. Хос эһэбит Суксугунай оҕонньор булт бөҕө бултаабыт, балык бөҕө балыктаабыт. Кини сирин-уотун буламмыт, сайын аайы онно тиийэн сынньанар буолбуппут. Биирдэ соморсуннар Чакырга сир түҥэтэннэр, дьолбор, испииһэккэ киирэн хаалан, уһаайба ылар чиэскэ тиксибитим. 3-4 сылы быһа учаастакпытыгар дьиэбитин харахпытыгар ойуулаан оҥорон көрө сырыттыбыт. Онтон харчы көстөн, дьиэбитин тутуннубут. Өбүгэлэрим барахсаттар бэйэлэригэр чугаһатан, көрө-истэ сылдьалларын эппинэн-хааммынан курдат таайабын.
Миэхэ эбэм хаана баһыйар. Кини итэҕэли тута сылдьар дьоҥҥо иитиллибит олус туруу үлэһит киһи этэ. Ол да саҕаттан таҥаһа-саба мааны, биһигини эмиэ оннук таҥыннара сатыыра, иистэнэрэ. Биир да матырыйаалы бырахпакка, барытын туһаҕа таһаарары сатыыра. Сүөһү туйахтарыттан кытта малы-салы оҥороро. Саастаах дьон диэтэххэ, куурусса диэн, сибиинньэ диэн толору этэ. Эһэм киэһэ сытан эрэ тойуктуурун өйдүүбүн. Кэлин санаатахха, холкутуйуу туругар киирэн, киэһэ остуолга миин иһэ кэлэрэ.
-Өбүгэтин ситимин тута сылдьар киһи сайдыыга суола аһаҕас буолар дииллэр дии?
-Ол саарбаҕа суох. Хос эһэм оҥорбут биир да тоһоҕото суох холбуйатын куруук бэйэбин кытта илдьэ сылдьабын. Эбэм оҥорбут туос иһиттэрэ эмиэ бааллар. Эбэм эдьиийдэрэ оҕуруонан тиһэллэрэ. Ол оҥоһуктары дьиэбэр истиэнэҕэ ыйаан туруорабын. Оҕолорбор көрдөрөбүн: “Бу эһиги геҥҥитигэр, ДНК-ҕытыгар сурулла сылдьар код”, – диибин. Ким өйдүүр өйдүүр, ким өйдөөбөт кэлин өйдүөҕэ дии саныыбын. “Барыта өбүгэттэн кэлэр”, – диэн Сайыына куруутун этэр этэ. Онтуҥ аһаҕас туруктаах буоллаххына, баҕа санаа нөҥүө тахсан кэлэр. Ити чааһыгар мин туох санаа кэлэрин тутан ыллым да, оҥорорбун сөбүлүүбүн. Өр толкуйдуу барбаппын. Ити сайдыыга ааны арыйар эбит. Сайыына уһуйааныгар ис түгэхпин истэ үөрэммиппиттэн үөрэбин. Киһи күннээҕи кыһалҕаларга кыһарыйтаран баттанан хаалар. Ону өйдөөммүн, аһаҕас турукка сылдьа сатыыр буолбутум.
-Саргылана, быраас буолуохтааҕын эрдэттэн биллэр этэ дуо?
-Киһи оҕо сырыттаҕына, 5 сааһыгар диэри ийэ кута бокуой биэрбэт, барометр курдук туталлар. Мин эмиэ ол курдук интуициям олус күүстээҕэ, бүгүн, сарсын ким кэлэрин, туох буоларын үксүн сөпкө этэр үһүбүн. Ону тэҥэ кыра сааспыттан сыл ахсын ынах төрүүрүн кэтээн, эһэбин кытта хотоҥҥо оту тэлгээн утуйарбыт. Ынахпыт төрөөрү гынна да, эбэбин ыҥыра сүүрэрим. Эбэм олус үөрэрин өйдүүбүн. Ынахпыт төрөөбүтүн кэнниттэн хара уутун ылан, тааска кутан, бэйэтигэр биэрэрбит, тууһунан сыбыырбыт, пуповинатын баайарбыт. Ити кэмҥэ төһө да кыра оҕо буолларбын, бу саҥа олох кэлиитэ айыылары кытта ыкса сибээстээҕин өйдөөммүн, этим сааһа арыллааччы. Акушер-гинеколог буолуом диэн баҕалаах этим эрээри, дьылҕам неонатологияҕа аҕалбыта. Онон син биир дьахтар төрүүрүн көрөн, саҥа киһини илиибэр ылан көрөр-истэр, туругун быһаарар идэлэннэҕим. Сорох дьахталлар ис сүрэхтэриттэн иэйэн-куойан, дьахтар буолбут айылҕаларын өйдөөн туран, олус кыраһыабайдык төрүүллэр ээ. Киһи оннугу көрдөҕүнэ, хараҕын уутун сатаан туттуммат. Акушеркалар, неонатологтар бары сырдык потокка сылдьар дьон диэн сыаналыыбын. Үлэбит эйгэтэ оннук, саҥа киһи кэлиитэ, саҥа олох саҕаланар түгэнэ.
–Университекка үлэлии сылдьан, элбэх устудьуону неонатологияҕа уһуйдаҕыҥ.
-Оннук. Биир кэмҥэ неонатолог быраас элбээн, үлэ миэстэтэ толору этэ. Онно быһаччы мин өҥөм улахан этэ диэтэхпинэ, киһиргээһин буолбатах. Хас биирдии устудьуоҥҥа ийэ кутун уһугуннара сатыырга кыһалларым. Бастаан утаа үлэлиирбэр куруук куттааһын, кыыһырыы көмөтүнэн үөрэтэр эбит буоллахпына, кэлин ис-испиттэн үөрэн-көтөн туран, билиибин тиэрдэр буолбутум. Хас биирдии киһи истиҥ сыһыаны олус кэбэҕэстик ылынар уонна оннук эппиэттиир. Ийэ уонна оҕо сыһыана неонатологияны кытта олох күүстээх ситимнээх. Анатолий Некрасов “Материнская любовь” кинигэтин аахтарарым. Ханнык баҕарар тиэмэҕэ духуобунас өйдөбүллэрин кыбытан үөрэтэрим. Биһиги, неонатологтар, саҥа киһи буор кутугар үлэлэһэбит, онтон ураты ийэ кут уонна салгын кут диэн баарын эмиэ кэпсиирим.
–Билигин салайар дуоһунаска үлэлии олорон, бэйэҕин хайдах сааһыланаҕын?
-Үлэбэр, биллэн турар, араас түгэн буолар. Аан бастаан 2019 сыллаахха кэлэрбэр судургута суох этэ. Барыта дьахтар аймах, сытыары ситим. Күннэтэ бэйэм турукпун көрүнэн, вибрациябын үрдэтэн сылдьарым наада. Онно Сайыына уһуйааныгар өрөбүл аайы буолар дьарыктар олус туһалыыллар. Быраас оруолун сөпкө толоруу диэн ыйытыылаах “Кылаан кыһалҕа” дьарыгар сылдьан, араас быһыыттан-майгыттан кутталбын, наһаа чугастык ылынан ыһыллан хаалыахха, айыылары кытта ситимтэн халыйан хаалыахха сөп түгэннэрбин суох оҥорор туһугар үлэлэһэбин.
Бэйэбиттэн, дуоһунаспыттан тутулуктааҕы оҥоробун уонна салайабын. Мин кэтээн көрөрбүнэн, духуобунаһы өйдүүр дьон биир тэтимҥэ сылдьар. Былыргы саха дьоно эмиэ оннук дии. Ылыныы уонна таптал туругар. Ким эрэ миэхэ хом санаалаах буоллаҕына, ол аата тугу эрэ сыыһа гына сылдьабын эбит диэн толкуйдуубун, бэйэбиттэн ыйытабын. Ардыгар ону “тутан ылан” көннөрүнэбин. Ардыгар хаатыйаланан хаалар түгэммэр, эдьиийбиттэн сүбэлэттэрэбин. Балаһыанньаны олус атыннык көрөн, сыаналаан, муударайдык сирдээн биэрэр киһилээхпинэн дьоллоохпун.
-Саҥа төрөөбүт оҕо олоххо тардыһыыта олус күүстээх буолар диэни истибитим.
-Биллэн турар. Саҥа төрөөбүт оҕоҕо айыылар олус чугастар. Билигин оҕо өлүүтэ 10-тан тахса төгүл кыччаата диэн олус үөрэ бэлиэтиибин. Ыарахан туруктаах оҕо төрөөтөҕүнэ, мэдиссиинэ көмөтүн таһынан, ийэ уонна аҕа санаатын күүһэ олус улахан оруоллаах. Оннук холобуру элбэҕи көрөн кэллэҕим. Ону тэҥэ ийэ оҕотун 2 сааһыгар диэри эмиийин эмтэрэриттэн эмиэ элбэх тутулуктааҕын бэлиэтиэм этэ. Ийэ оҕото үөскүүрүгэр, 9 ый тухары сүрэҕин анныгар илдьэ сылдьар кэмигэр, ханна эрэ айыылары кытта ситимин алдьаппыт, санааҕа-онооҕо ылларбыт буоллаҕына, маны барытын ийэ үүтэ суох оҥорор дьикти күүстээх.
Онон киһи олоҕо диэн олус дьикти. Туох да хаһан да мээнэҕэ буолбат. Бу буола турар быһыы-майгы барыта хас биирдиибитин өйдөтөн, толкуйдатан, сырдыкка сирдиир эрэ аналлаахтар. Ону биһиги баара-суоҕа кэмигэр өйдүөхтээх тустаахпыт, ылыныахтаахпыт.
Кэпсэттэ Вера Петрова.
