Хатаска хоһоон хобо чуораана чугдаарда

Хатастар “Хобо чуораан” диэн күрэхтэригэр иккис сылбын дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээтим. Дьиҥэр, быйыл 28-с төгүлүн ыытыллыбыт эбит. Ол аата дьон күүтэр-кэтэһэр буолан, 90-с сыллартан бу күҥҥэ диэри тиийэн кэллэҕэ.

Билигин бу күөн күрэс өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах. Онон ыраахтар кэтэхтэн кытталлар, чугастар сыанаҕа тахсан ааҕаллар. Ким баҕалаах бары: бөлөҕүнэн да, биирдиилээн да. Саҥа тылламмыт 3 саастаахтартан саҕалаан – аҕам саастаах дьоҥҥо тиийэ. Ол иһин сүүһүнэн киһи холонон көрөр. Этэргэ дылы, норуодунай бырайыак.

Төрөөбүт тыл уонна сурук бичик күнүн көрсө ыытыллар буолан, быйыл олунньу 7 күнүгэр буолла – сылын аайы киэҥ далааһыннаахтык тэрийэр “Тускул” култуура киинигэр.

Былырыын Хатас оскуолатыттан кылаастар бары кэриэтэ кыттыбыттара. Ол иһигэр бэлэмэ суох тахсыбыттар кытта бааллара. Уһун күнү быһа истэн баран: “Эһиил үчүгэйдэрин эрэ талан ыҥыраарыҥ”, – диэн эппиппит. Онон сүүмэрдиир түһүмэҕи ыытаннар, быйыл тылы умнан туруу эҥин курдук көстүүлэр суохтарын тэҥэ. Барыта сып-сап, чыып-чаап, дьып-дьап диэбит курдук элэҥнэччи барда.

Итинник тэтимҥэ тиийэр – утумнаах үлэ түмүгэ. Сүрүнэ онно сытар – саҕалаабыккын сыл аайы салгыбакка оҥоро турдахха, сыыйа үктэлтэн үктэли дабайан, таһым син биир үрдээн иһэр аналлаах. Ол үүнүү-сайдыы сиэринэн “Хобо чуораан” эмиэ чочуллан иһэр.

Ааҕаллара да тупсубут. Онно таһым, былааҥка биэрэр кыттааччылар бааллара сабыдыаллыыр – ол Дьокуускай 12-с оскуолата. Манна Клара Борисовна Ксенофонтова, сахалыы ыраастык саҥарыыга туруулаһан үлэлиир буолан, дорҕоонноохтук ааҕыыны күүскэ көҕүлүүр. Кини үөрэтэр оҕолоро кыраларыттан чуолкайдык, айымньыны иэйиилээхтик, ис хоһоонун ааҕааччыга тиэрдэр гына ааҕарга уһуйуллаллар.

Бу күрэххэ Дьокуускай куораттааҕы национальнай политехническай 2-с нүөмэрдээх орто оскуола IX “К” кылааһын кэрэхсии көрдүбүт. Учуутал Антонина Антоновна Ильина уолаттары барыларын биир санааҕа түмпүт – сахалыы куттарын уһугуннаран, төрөөбүт тылларынан уус-ураннык иэйэн ааҕалларын ситиспит. Бары да наһаа үчүгэй көстүүлээх уолаттар – сахалыы таҥастаах кэчигирэһэн туралларын көрөргө да астык!

Дьокуускай куорат А.Г. уонна Н.К. Чиряевтар ааттарынан Национальнай гимназияҕа Күндэлиинэ Трофимовна Кириллина, Галина Семеновна Анисимова, Анна Семеновна Юдина “Саргылардаах сахалар” диэн бөлөҕү тэрийбиттэр. Үс киһи уһуйуута биллэр – кыттааччыта да элбэх, барыларын кытта дьаныардаахтык дьарыктаммыттара да көстөр: микрофона да суох куоластара иһиллэр. Дьүһүйүү туруоруута да судургу буолбатах – утуу-субуу киирэн иһэллэр, түмүгэр сыана толору эр бэрдэ буола түһэр. Ким хаһан хайдах хамсаныахтааҕар тиийэ чочуллубут, онон улахан тэрээһиннэргэ ыҥыран кытыннарарга бэлэм нүөмэр сылдьар эбит.

Бу гимназия үөрэнээччитэ Сандал Афанасьев биирдиилээн кыттааччыларга эрэллээхтик кыайда. Бэркэ сэргээн, дууһалыын манньыйан истибит дьон: “Хоһоон диэн итинник ааҕыллыахтаах”, – дэстибит.

Уонна Уус Алдан Бороҕонуттан Давид Бурнашев уһулуччу (7-10 саастаахтарга кэтэхтэн, сал. Е.С. Парникова, Е.И. Атласова, Мүрү 1-кы оскуолата). Бүөтүр Тобуруокап “Тулуй” диэн хоһоонугар биир “тулуй” диэн тыл дэгэтэ арааһын куолаһын оонньотон тиэртэ: ханна эрэ чиҥник, ханна эрэ аһынардыы намыыннык, ханна эрэ эрэл саҕардыы дохсуннук…

Былырыын “Тоһоҕо” диэни үстэ төхтүрүйэн тахсан ааҕа сатаабыт Арсентий Хоютанов быйыл олох лоп-бааччы: “Олоҥхо” диэн хоһоону иҥнибэккэ доргуччу ааҕан, күрэх бу курдук оҕо сайдарыгар көҕүлүүр күүс буолар соругун бигэргэттэ.

Леонид Попов «Сахам Сирин таптыыбын» хоһоонун сүрэҕи долгутар гына истиҥник аахпыт Аян Демьянов Дьокуускай 2-с №-дээх политехническай оскуолатыгар үөрэнэр эбит (сал. Нь.С. Теплоухова).

Уопсайынан, куорат сиригэр саха тылын эйгэтин кэҥэтэргэ туруулаһар учууталлар элбээбиттэрэ үөрдэр. Бэл, нууччалыы акцены да истибэтибит.

Кэтэхтэн кыттааччыларга (7-10 саастаахтарга) Танюша уонна кини эбэтэ буолан артыыстаан ааҕарынан Лиза Лукинаны (Өймөкөөн, сал. А.С Готовцева), дьиэ кэргэнинэн бары турунан, уолларын хоһоонугар видеопоэзия устан, бэркэ кыһаллан кыттыбыт Артем Трубины (Дьокуускай, 2-с оскуола, сал. В.С. Аргунова), туох да ордук хоһо суох классическай ааҕыыны көрдөрбүт Амма Короленко аатынан 1-кы нүөмэрдээх оскуолатын IV “Б” кылааһын (сал. Т.Я. Попова), эмиэ IV кылаастары, ол эрээри Сунтаар Маар Күөлүттэн (сал. С.В. Дорофеева), Горнай улуустааҕы гимназиятыттан “Төлөн” (Н.П. Парфенова), Уус Алдан Мүрүтүттэн “Чуораана” (Е.С. Парникова) бөлөхтөрү, литературнай монтаж оҥорбут Нам 2-с хомустаахтарын ( сал. З.Н. Пестрякова), Өксөкүлээх Өймөкөөҥҥө сылдьыбытын олус суолталыылларын бигэргэтэрдии, А.Е. Кулаковскай “Саха омук” айымньытын аахпыт Давид Канаевы ( сал. А.С. Готовцева), Сунтаар Дьаарханыттан тыйаатыр артыыһын курдук Вера Егорованы (сал. А.И. Алексеева), букатын уобараһыгар киирэн, Күндэлэй монологун толорбут Эркин Яковлевы (Ой оскуолата, Хаҥалас, сал. А.А. Филиппова), кырачааннарга Горнай Кэптэниттэн истиҥ-иһирэх Настя Игнатьеваны (сал. В.А. Игнатьева), күөх халлаан үөрүүтүн эмоциональнайдык тиэрдибит Алиса Яковлеваны (Дьокуускай, “Кустук” уһуйаан, сал. Е.П. Бочкарева, Н.С. Семенова), эмиэ бу Алиса сылдьар дьыссаатыттан кыайбыт Надя Кириллинаны ордук биһирээтибит.

Кэтэхтэн кыттыы уратылаах – устуута улахан оруоллаах. Холобура, куорат биир оскуолатын ролига олох чаҕылхай этэ. Видеопоэзия күрэҕэ эбитэ буоллар, балар барыларын кыайыахтаахтара. Ону биһиэхэ атын сорук турара – ааҕыыга болҕомтону уурдубут.

Дьүүллүүр сүбэҕэ устуу-таҥыы эйгэтигэр идэтийбит режиссер Михаил Эверстов-Соргу баар буолан, “кистэлэҥ килиэйдээһиннэри” ыйан-этэн истэ, онон хартыына абылаҥар бэриммэккэ, барыта чиэһинэйинэн көрүлүннэ.

Уус Алдан улууһун Найахы “Уолан” бөлөҕүн уоланнара (сал. А.Н. Федорова , В.П. Мухина, А.С. Гаврильева), дьиҥэр, бэркэ ааҕаллар эбит. Ол эрээри, кыра кыамталаах төлөпүөҥҥэ устубуттар быһыылаах, сороҕор сирэйдэрэ да чуолкайдык көстүбэт буолан ылар, ардыгар саҥалара кыччаан хаалар, онон үһүскэ тэбилиннилэр.

“Чуолкайдык иһиллиэхтээҕэ өйдөнөр. Оттон ол көстөрө туохха наадалааҕый?!” – диэххит. Биһиги оҕо хараҕын кэтиибит – тиэкиһи ааҕа турар дуу, биитэр нойосуус үөрэппит дуу диэн. Онон ити булгуччулаах ирдэбил.

Уопсайынан, тэрийээччилэр ирдэбиллэри уларытыахтарын уонна чопчулуохтарын наада. Холобура, кэтэхтэн кыттыыга үчүгэй устуу уонна сатабыллаахтык таҥыы иһин эмиэ баал ааҕылларын эҥин курдук.

Итиэннэ эһиил хас да түһүмэҕинэн сүүмэрдээһини ыытан баран, түмүктүүр кэнсиэргэ олох чаҕылхайдары эрэ хааллараллара буоллар. Кинилэри истэн баран, тута наҕараадалааһыны ыытардыы. Билигин буоллаҕына күнү быһа буолар, ол иһин кыттааччылар кытыннылар да, бара тураллар. “Түмүк сайтка тахсар”, – дэһэллэр.

Итинник сыһыан куонкурус долгуйуутун, күүрүүтүн, тыҥааһынын сымнатан кэбиһэрэ, оҕоҕо суолтатын намтатара чуолкай. Оттон урут хайдах этэй? Маннык түһүлгэлэргэ кэлэн, атыттары көрөн үөрэнэҕин, кыайыылаахтар үөрүүлэрин үллэстэҕин, өссө үчүгэйдик бэлэмнэнэр санаалаах төннөҕүн. Быһата, эниэргийэ эргийэр тыыннаах эйгэтэ түстэнэрэ. Ол тыын тиийбэт.

Аны туран, дьүүллүүр сүбэ бэйэтин сыанабылын быһааран, кыттааччылар толорууларын ырытан, сүбэлээн биэрэр түгэнэ хайаан да бырагыраамаҕа киириэн наада. Ол эппиэтинэһи хайа да өттүттэн өссө күүһүрдэр. Ону сэргэ идэтийбит дьон дорҕоонноохтук ааҕыыга маастар кылаас биэриэхтэрин сөп этэ.

Бу күрэх бастакы сыала оҕону сахалыы саҥардыы диэн эбит. Ол иһин хара маҥнайгыттан ахсааныгар болҕомто ууруллубут: төһөнөн элбэх оҕо төрөөбүт тылынан саҥарар – соччонон күрэх көдьүүстээх.

Чахчы, билиҥҥи кэмҥэ тоҕоостоох сорук. “Ол эрээри сылтан сыл ахсын таһым үрдээн иһэр, онон ааҕыы хаачыстыбатыгар эмиэ үлэлэһиэххэ”, – диэн быһаарыстыбыт.

Отучча сыл чугдаарбыт “Хобо чуораан” эһиил өссө ыраастык лыҥкыныы тыаһыаҕа диэн туран, сүрүн тэрийээччилэргэ – “Тускул” култуура киинин дириэктэрэ Валентин Азотович Чепаловка уонна күрэҕи ыытыыга сүүрбүт-көппүт Наталия Ивановна Руфоваҕа, Зоя Ивановна Баишеваҕа, Виктория Ивановаҕа махтанабыт.