2 месяца назад 730
Үлэни уруйдуур саха киинэтин бастакыбын көрдүм
«Күүлэй. От кэмэ» диэн саҥа киинэни көрдүм. Саха төрүт дьарыгын, саханы тыыннаах хаалларбыт от үлэтин туһунан бэрт сэргэх, хайдах эрэ, наһаа сырдык, киһи дуоһуйа көрөр күлүүлээх кэмиэдьийэтэ уһуллубут. Бу өйдөөтөхпүнэ, үлэни уруйдуур саха киинэтин өссө көрө илик эбиппин. Наар историческай, абааһылаах, спорт, таптал, о.д.а. тиэмэлэригэр уһулар курдуктар. Баҕар, бэйэм түбэспэтэҕим буолуо…
Дьэ, онон от үлэтэ.
Былыргы сахалар сылын аайы, эмиэ ыһыах курдук, күүлэй тэрийэллэрэ. Кырдьык даҕаны, сайын барахсан биир күнэ дьылы аһатар. Сахалар сайын кэлиитин айхаллаан көрсөллөрө. От үчүгэйдик үүннэҕинэ, наһаа үөрэллэрэ – сүөһүлэрин, сылгыларын сыл таһаарар кыахтаналлар, ол аата аччыктаабаттар. Онтон ордук дьол туох кэлиэй?!
Күөх ньаассын оту охсон тэлгэтэр – туһугар эмиэ үөрүү. Былыргылар барахсаттар хотуурдара охсорго наһаа сылаалаах буолуо. Өҥүрүк куйааска, бырдаҕы бырдах диэбэккэ, эриллэ-эриллэ, алларанан-үөһэнэн эрийэн дайбыыр айыкка буолуо ээ.
Эһэбит этэр буолара: “Лаппа күһүн, бугул хараарбытын кэннэ, биирдэ кэбиһэллэр”, – диэн. Ол, арааһа, элбэх оту сомсо охсоору, кылгас сайыны тутуу былдьаһан, оту быһарга болҕомтолорун ууран эрдэхтэрэ, кыһалҕаттан диэххэ сөп. Оччолорго атын ас соччо суох, ас сүөһүттэн эрэ кэлэр. Ол да иһин биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин дьадаҥы дэнэр. Билиҥҥи үйэҕэ баай, чэ, сэниэ ыал диэ этибит.
Саха ыаллара турардыын-турбаттыын бары окко үлэлииллэрэ. Өлгөм оттон үөрэллэрэ, эгэ, сүрэҕэлдьиир кэлиэ дуо, суох буоллаҕа, от баарыгар баһыыба.
Баайдар күүлэйи тэрийэн, ким кыахтаахтык охсорун быһаараллара. Кыттааччылар, тустууга курдук, көхтөөхтүк киирсэллэрэ. Онно оту эрэ тэлэкэлиир буолбакка, охсуу хаачыстыбатын, ырааһын эмиэ быһаараллара. Кыайыылаах эр бэрдэ элик үтүөтэ аатырар, үлэттэн дьоллонууну билэрэ. Оҕолор кини курдук буолуохтарын баҕараллара, ол эбэтэр “окко үлэ – үөрүү” диэн санаа олох кыра эрдэхтэриттэн саҕыллара. Ити аата норуот иитиитэ, педагогиката.
Дьэ, ону режиссер Валентин Макаров санатта.
Төһө да билигин окко үлэлээбэтэрбит, хааммытыгар баар дьыала буоллаҕа. “Күүлэй” ыччакка ону уһугуннаран, от үлэтин, тыа сирин романтикатын көрдөрөр киинэ эбит. Итинэн бу киинэ сыаннаһа үрдүүр. Онуоха көр-күлүү курдук чэпчэкитик уһуллубута кэрэхсэтэр.
Сүрүн герой Ньургун (Дмитрий Баишев) куорат уола атах-бытах үлэҕэ сылдьар. “Вечный неудачник” курдук көстөр, араас быһылааҥҥа түбэһэр.
Ол да буоллар, характердаах буолан, дьонуттан туспа олорон үлэлии сатыыр. Блогер доҕоро (Степан Порядин) харчынан угуйан-кучуйан, тыаҕа тахсыһар, киниэхэ көмөлөһөн оператордыахтаах.
Онно кэрэ бэйэлээх биэлсэр кыыһы (Саина Семенова) көрөн сөбүлээн, Ньургун күүлэйгэ кыттар буолан хаалар. Илиитигэр хотуур туппатах куорат уола от охсорго үөрэнэр. Хайыаҥ баарай, былыргыттан быйылгыга диэри таптал сүдү күүс буоллаҕа. Дьэ, кырдьык, киһи хараҕа хатанар кэрэ бэйэлээх кыысчаана оонньообут.
Мин Мэҥэ Алдаҥҥа кийиит буолан тиийбиппэр, кэргэним Егор Неймохов аймахтара күүлэй тэрийдилэр. Биһигини Гоша доҕоро Сэмэн Тумат арыаллаабыта. Кинини Гоша абаҕата убай Киэсэ иккитэ ситэн ааспыта. Киэсэ сэрии бэтэрээнэ, дьоҕус соҕус, хатыҥыр буолан баран, иҥиир-ситии киһи этэ. Мин Гошам, оҕо эрдэҕиттэн окко үлэлии үөрүйэх буолан, тэҥҥэ оҕуста. Оттон Сэмэн Тумат кыра, хачаайы, «сиикэй» буолан, эрдэ эстэн хаалла.
Оскуолаҕа сылдьан тыраахтырга бугуллуурум, аҕыйах оту чөмөхтүү тардаат, ону бугул диирим. Онтум дьиҥнээх бугул диэн олох атын эбит. Кэргэним Гоша: “Маҥнай мас саайаҕын, ол үрдүгэр өссө атаххынан тэпсэн чиҥэтэ-чиҥэтэ, атаранан баһан, эр-биир уурталыыгын, бугул үрдүөр диэри”, – диэн үөрэппитэ. Уолаттарын эмиэ батыһыннара сылдьан оттуурга үөрэтэрэ. “Оттуур – улахан чиэс” диэн өйдөбүллээх улааппыттара.
Бары оонньообут артыыстар оруолларын уобараһын бэркэ биэрдилэр. Нэһилиэк баһылыга (Иннокентий Луковцев) тыраахтыр бириис ылыах баҕата баһаам.
Сүрүн герой таптаабыт кыыһыгар үчүгэй охсооччутун көрдөрөн кыайара – барыта ис киирбэх, киһи ылынар. Ити кэрэ кыыһы оонньообут артыыска, хайдах эрэ, «Покровские ворота» киинэҕэ мууска хаҥкылыыр кыыс уобараһын (артыыска Валентина Воилкова) санатар. Онно кылаабынай герой (артыыс Олег Меньшиков) олох айаҕын атан олорон одуулуур, таптыы көрөр. Ыра санаа курдук кэрэ.
Кыра уолчааны биһирээтим (Сулустан Скрябин). Барахсан үчүгэйкээн бэйэлээх оҕо, олох органичнайдык оонньуур. Нэһиилэ хамныыр Ньургуну хамсатар күүс буолар.
Кини эһэтэ оҕонньор (Гаврил Спиридонов) эмискэ Ньургуну от охсорго үөрэтэр. Утуйа сылдьар оҕонньор чахчы кэлэн үөрэппитин билбэтим, эбэтэр санаа күүһүнэн өбүгэ дьарыгын уһугуннарбыта дуу?! Кыра мистика да баар курдук.
Ньургун ийэлээх аҕата кыратык да көһүннэллэр, киһи өйдөөн хаалар. Ийэтэ (Елизавета Потапова) индийскэй киинэ героиняларын курдук сари таҥастаах. Сэрэйдэххэ, индийскэй киинэ сүгүрүйээччитэ буолуон сөп. Урут биһиги бары индийскэй киинэлэри олус сөбүлээн көрөрбүт, ытамньыйарбыт. Өрдөөҕүтэ “Билинии” ырыа ааптара Анна Бурнашева, эмиэ бу киинэ режиссера уонна сүрүн артыыстара курдук Мэҥэ Хаҥалас кыыһа: «Тыа сирэ, дэриэбинэ, ыйдаҥа киэһэ, кулуупка индийскэй киинэ көрүүтэ, таансы – барыта түмүллэн, иэйии киирэн, ырыа айбытым»,- диэн сэмэй баҕайытык кэпсээбитэ. Кырдьык да оннуга.
Омсолоох геройдар олох колоритнайдар. Таҥастара-саптара, көрүҥнэрэ үчүгэйэ сүрдээх. Омук киинэлэрин боевиктарыттан итэҕэһэ суохтар. Нэһилиэк баһылыга (Анатолий Кириллин) арабтар курдук былаатын тиэрбэһинэн туттара сылдьар.
Үлэһиттэрэ олох культурист курдук быһыы-таһаа мааны, кыыстыын-уоллуун. Бары хара таҥастаахтар, ачыкы-ичики бэйэлэрин киэнэ. Боевик киинэ жанрын бары быраабылатынан, кыыһы хаайыы, күөнтэһии, охсуһуу – барыта баар.
Киинэҕэ биллэр спортсменнар оонньообуттар: – пауэрлифтинга өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ Игнат Чомчоев, Александр Русин (армрестлинг, хапсаҕай, көҥүл тустуу), аан дойду 3 төгүллээх мадьынылара Наталья Черноградская уонна Татьяна Баишева. Онон ыччат сэргиэ дии саныыбын.
Киинэ Суолаҕа уһуллубут эбит. Биһиги оҕо эрдэхтэн биригэдьиир Марыына туһунан таптаан ыллыыр ырыабытыгар:
“Үрдүк мыраан кэтэҕэр
Үрүҥ күммүт түһүүтэ,
Суола үрэх үрдүнэн
Кустуктанан испитэ…” диэн тыллардаах.
Бу санаатахха, ити ырыа эмиэ үлэ туһунан эбит. Иннокентий Сосин тылларыгар Христофор Максимов ырыа айбыта уостан түспэккэ ылланар ырыаҕа кубулуйбута. Ол аата Суола үрэх үрдүгэр үлэһит дьон удьуордаан олорор сирэ эбит.
Бу киинэни көрдөххүнэ, от үлэтин, тыа сирин кэрэ айылҕатын биһириэҥ, баҕар, дэриэбинэҕэ тахсан, сүөһү ииттэн олоруоххун баҕарыаҥ.
Ити курдук санааҕа кэллим, киинэ көрө олорон.
Мария Неймохова.
06.02.2026 с
