2 дня назад 1070
Лидия Шамаева: “Хас биирдии үүнэр күнү махталынан, тапталынан олоруохха…”
“Айыыларым миигин Сайыына уһуйааныгар сиэтэн аҕалбыттарыгар олус махтанабын”, – диэн кэпсээнин саҕалыыр “Айыы Кыһата” национальнай гимназия дириэктэрэ Лидия Петровна Шамаева.
Мин кинилиин 10-ча сыллааҕыта Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына аатынан Духуобунас киинигэр билсибитим. Айыы Кыһатын төрүттээччи, салайааччы, саха норуотун сайдыытыгар үгүс үтүө өҥөлөөх киһи диэн толло саныырым. Ол эрээри кини хас биирдии киһиэхэ эйэҕэс сыһыана, үөрэн мичээрдиир харахтара, муударай өйө-санаата, ылыннарыылаах тыла-өһө бэйэтин тулатын сымнатан, сылааһынан илгийэн, ити санаабын киэр үүрбүттэрэ.
Оттон бүгүн мин кинилиин дириэктэр быһыытынан үлэтин-хамнаһын туһунан токкоолоһо буолбакка, олоҕу көрүүтүн уонна кини хайдах бүгүҥҥү туругар кэлэн олорорун туһунан сэһэргэһэ диэн, гимназия боруогун атыллаатым.
-Лидия Петровна, эн сааһыҥ тухары дойдум, дьонум туһа диэн үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьар киһигин. Дьон-сэргэ ону билэр. Оттон духуобунаска хайдах кэлбитиҥ уонна күн бүгүҥҥэ диэри Сайыына уһуйаанын үөрэнээччитэ буоларыҥ туһунан кэпсээ эрэ.
-Мин 1980 сылтан оскуолаҕа үлэлиибин. 2005 сыллаахха үлэлээбитим 25 сыла буолбутун кэннэ, Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына аатынан Духуобунас киинигэр кэлбитим. Сайыынаны ол инниттэн билэрим: оҕото миэхэ I-II кылаастарга үөрэммит буолан, төрөппүт да быһыытынан, ону тэҥэ 26-с уонна 2-с №-дээх оскуолаларга алын кылаас учууталынан үлэлиир сылдьан, үөрэнээччилэрбин бибилэтиэкэҕэ сырытыннарар кэммэр, элбэхтэ алтыһан ааспытым. Сайыына онно оҕолорго анаан ураты уруоктары тэрийэрэ. Ол быыһыгар быыс булан, кини биһикки бириэмэни да билбэккэ кэпсэтэн ыларбыт. Онно: “Куурустары ыытабын”, – диэн куруутун ыҥырар этэ. Мин барыахпын баҕарбытым да иһин, туох эрэ мэһэйдэр көстөллөрө. Ол аата, кэлин өйдөөтөхпүнэ, ситэ да илигим буолуо ол кэмҥэ. Киһи сиппит-хоппут буоллаҕына, туох да мэһэйи аахсыбат буолар дии саныыбын. Киһи кыһалҕа тирээн кэлэ илигинэ хамсанара бытаан, сарсыҥҥыга хаһаанар, уһатар-кэҥэтэр идэлээх. Дьэ, ол эрээри олох суола биир кэм көнө буолбат, түһүү-тахсыы, тургутуу хайаан да баар буолар. Онно ыктаран, ыксаан, наадыйан, Сайыына куурустарыгар тиийэр күнүм-чааһым тиийэн кэлбитэ.
-Дьэ бастакы өйдөбүллэриҥ хайдахтар этэй?
-Кууруска суруйтаран, дьэ, тиийдим. Элбэх этибит. Туох эрэ дьикти айар абылаҥнаах сылаас, чуумпу, кэрэ эйгэҕэ баар буола түспүтүм. Үгүс үөрэҕи, билиини ыларбыт таһынан, кэрэ аҥаардар бары түмсэн олорон, сайыҥҥы соннору тигиигэ уһуйуллубуппут. Мин хаһан да үлэбиттэн, уопсастыбаннай олохтон соло булан иистэммэт бэйэм, илиибэр иннэни тутан, иис абылаҥар ылларан саҕалаабытым.
Ийэм да, эбэм да иистэнэллэр этэ. Ийэм, төһө да учууталлаатар, быыс булан иистэнэрэ. Ол саҕана тэлэбиисэр да, төлөпүөн да суох, аҥаардастыы айылҕалыын алтыһан олорор кэмҥэ бары бэйэ-бэйэлэриттэн көҕүйсэн иистэнэллэрэ, быысабайдыыллара, ким тугу сатыырынан илиилэринэн ону-маны оҥорон, кэрэҕэ талаһаллара. Оҕо сылдьан, улаатан да баран, ийэм тикпит таҥастарын астына кэтэрим. Ол да буоллар, кыттыспатах буолан буолуо, арыый “таһынан” ылынар эбиппин.
Онтон, дьэ, Сайыына куурустарыгар кэлэн, куйаар тутулун үөрэтэн, дьахтар киһи хайаатар да иискэ сыстыахтааҕын, сатыахтааҕын өйдөөбүтүм. Иһийэн, чуумпуран иистэнэ олорон, киһи элбэҕи толкуйдуур, быһаарар. Оннооҕор көтүрэ-көтүрэ, хос тигэриҥ эмиэ суолталаах, ол олоҕуҥ очурдарын көннөрөн биэрии буоларын билэммин сөхпүтүм.
-Өйгүнэн-санааҕынан бэлэм кэлбит киһи үөрэҕи утаппыттыы иҥэринэн бардаҕыҥ.
-Урут Сайыына биэрбит билиилэрин: “Ырытыһыҥ, хайдах өйдөөбүккүтүн тобулуҥ”, – диэн соруйдаҕына, хамаанданан төгүрүччү олорон, араастаан ырыта сатаан биэрэр этибит. Билигин санаатахха, көлүөнэ тэтимэ, таһыма тус-туһунан эбит. Салгыҥҥа, куйаарга уларыйыы бөҕөтө буолар буоллаҕа, ол дьайыыта сүрдээх улахан эбит. Онно холоотоххо, билиҥҥи кэм дьоно быдан аһаҕас буолан, куйаар тутулун олус кэбэҕэстик ылынар уонна түргэнник өйдүүр буолбуттарын настаабынньыкпыт Домна Прокопьевна үөрэ бэлиэтиир.
Холобурун эттэххэ, оҕуруолары ытыспар ылан, өҥүн-дьүһүнүн дьүөрэлиир да миэхэ судургута суох этэ. Сыһыаннаах дьон, биллэн турар, начаас быһаараллара. Оттон мин ким эрэ туораттан ыйан-кэрдэн биэрэрин күүтэр курдугум. Оннооҕор маҕаһыыҥҥа таҥаһы атыылаһыы да буоллун. Бэйэм тугу баҕарарбын да быһаарарбын ыарырҕатарым, саарбаҕалыырым. Пионер, октябренок оҕо халыыбыгар эппиэттэһээри, үчүгэй буола сатыыр үөрүйэх, ама, суох буолуо дуо? Сэбиэскэй кэм ирдэбилэ оннук буоллаҕа. Оҕо тус санаатын ыйыппаттара, сөптөөх эппиэт эрэ диэн баара. Ол кэмтэн уларыйыы бөҕө барда.
Киһи олорорун тухары үөрэнэр. Күн аайы саҥаттан-саҥа билиини ылар, арыллар. Онон өссө да билиэхпит, өйдүөхпүт, бэйэбитигэр үлэлиэхпит буоллаҕа.
-Эйиэхэ билигин куттал баар дуо?
-Биллэн турар, куттал киирэн ылар. Ол эрээри онно бэриммэккэ: “Ээ, маннык түгэҥҥэ куттанар эбиппин дии. Кутталым суох дии санаабытым баар эбит дии”, – диэн тутан ылан, махталынан, тапталынан ылынабын. Урут Сайыына: “Хас биирдии күҥҥүн уу нуһараҥ туруктаах аһарыахтааххын, хас биирдии түгэни хайдах баарынан ис туруккун дьалкыппакка, холкутук, махталынан ылына үөрэниэхтээххин”, – диэн этэрэ. Ону истээт, тута өйдөөбүт, билбит курдук сананарым. Онтон күннээҕи олоххо тирээн кэлэр араас быһыыга-майгыга “охсуллан” баран: “Оо, өссө да өйдүү илик эбиппин ээ”, – диэн билинэрим. Мин эмоциябар олус бэринэр киһи этим. Оннооҕор киинэҕэ көстөр, кинигэҕэ суруллар түгэннэртэн дэлби ыгылыйан, күүрэн, кутталга киирэн хаалааччым. Бу сыллар тухары элбэх кутталтан босхолоннум. Онтон олус үөрэбин. Ол бэйэбин, дьону, түгэни хайдах баарынан ылынар буолбуппуттан кэллэ. Хас биирдии киһи санаатыттан тутулуктаммакка, бүгүҥҥү күҥҥэ бэйэбиттэн тутулуктааҕы оҥоробун.
-Баары баарынан ылыныы, холкутуйуу, санаатахха судургу курдук да, элбэх үлэлэнии түмүгэ буоллаҕа дии.
-Оннук. Мин уруккуттан наһаа элбэҕи былаанныыр идэлээх этим уонна ону хайаатар да толоруохтаахпын диэн санаанан салайтарарым. Хайдах оҥорорум миэхэ улахан суолтата суох курдук этэ, арай барыта анаммыт кэмигэр оҥоһуллан иһэрин эрэ ирдиирим. Оттон тугу эрэ ситэ оҥорботохпуна, онтон кыыһырарым-абарарым, бэйэбин эбэтэр кими эрэ буруйдуурум. Онтум эккирэтии, сырсыы эрэ буоллаҕа. Оннооҕор аһыыр аспын амтаһыйбакка да ыстыы охсоот ыйыстан, куртаҕы эрэ толоро охсубут киһи диэн санаалааҕым. Ол төһөлөөх доруобуйабар да охсубута буолуой? Оттон кэлин хас биирдии түгэни суолталаан, оҥоруохтаах сыалбын оннук сыһыанынан ситиһэн барбыппар, астыныы-дуоһуйуу туруга кэлбитэ. Хотторууну да, кыайыыны-хотууну, түһүүнү-тахсыыны да холкутук, Үрдүкү Сырдык Күүстэргэ, Айыыларга, махтанан ылына үөрэнэбин.
-Лидия Петровна, Сайыына аатынан Духуобунас кииниттэн гимназияҕар үгүһү иҥэрдэҕиҥ.
-2005 сыллаахха оруобуна Сайыына уһуйааныгар уһуйуллан саҕалааһыным “Айыы Кыһата” оскуола төрүттэниитин кытта сөп түбэспитэ. Ол кэмтэн ыла мин өйүм-санаам оскуолабын кытта тэбис-тэҥҥэ ситэн-хотон испитэ. Оскуолам дьылҕата, түһүүлээх-тахсыылаах кэмнэрэ барыта мин уларыйыыбын кытта сибээстээх диэн бэлиэтиибин.
Онно даҕатан биир түгэни кэпсиим. “Айыы Кыһата” оскуолабыт тутуутун хас да сылы быһа туруорса сатаабыппыт. Ол тухары хас да мэр уларыйбыта. Арай биир күн Домна Прокопьевна эттэ: “Эн бастаан утаа бэйэҥ дьиэҕин өрөмүөннэт, оччоҕуна оскуола тутуутун боппуруоһа хамсыаҕа”, – диэн. Мин олус соһуйа истибитим… “Онно мин дьиэм өрөмүөнэ туох сыһыаннааҕый?” – дии санаатым, саарбахтаатым, ол гынан баран бу мээнэ этиллибэтэх тыллар диэн толкуйга түстүм. Сарсыарда эрдэ туран барабын, киэһэ хойут кэлэбин, дьиэм өрөмүөннээх эрэ, өрөмүөнэ суох эрэ – олох да наадыйбат, суолталаабат эбиппин. Ол оннугар харчыбын атын соруктарга туттабын, ол курдук олоҕум да, харчым да бара турдаҕа…
Онтон, дьэ, өрөмүөннэтэр эбиппин диэн быһаарынным. Өрөмүөннүүр икки киһини буллум. Биирим төлөбүрэ чэпчэки, иккиһим – ыарахан. Ону мин бастаан утаа чэпчэкитин таллым, ол тухары харчыбын атыҥҥа эмиэ туттуом диэн хараһыйабын. Онуоха Домна Прокопьевна: “Эн чэпчэкитик оҥорор киһини таллыҥ. Онтуҥ хайдах оҥоруо биллибэт. Тугун эрэ сөбүлээбэккэ, хос оҥотторо сылдьаайаҕын”, – диэтэ. Онтон киһибин кытта кэпсэтэн аккаастыырга сананным. Арай киһим үөрэ-көтө чэпчэки баҕайытык сөбүлэһэн баран хаалла. Ол гынан дьиэбин үлэтигэр эппиэттиир сыаналаах киһибэр сайыны быһа оҥотторон, үөрүү, астыныы бөҕө буолбутум.
Дьиктитэ диэн, аҕыйах ый буолаат, Айсен Сергеевич Николаев куоракка баһылыктаан олорон: “Айыы Кыһатын тутуутун 203-с түөлбэҕэ киллэрдибит”, – диэн этэн үөрдүбүтэ. Онтон эһиил сайыныгар биир күн бохуоттан кэлбитим, хара тутуллуоҕуттан хаһан да оҥоһуллубатах подъезпытын сып-сырдык гына кырааскалаан кэбиспиттэр. Ону көрөн, олус үөрбүппүн бу баардыы өйдүүбүн.
-Эчи үчүгэйин! Ол түгэннэргэ эйиэхэ туох өйдөбүл кэлбитэй?
–Тугу барытын бэйэҕиттэн саҕалыахтаах эбиккин диэн. Өскөтүн эн бэйэҕэр тугу эрэ быһаарбатаххына, онтуҥ мэһэй буола сылдьар эбит. Оттон кыра-кыралаан хардыылары оҥорон быһааран бардаххына, баҕа санааҥ хайаатар да ситэр, алгыстаах аартыгыҥ арыллар. Суолталаабатаххын суолталыы үөрэннэххинэ, халыып санааҕыттан төлөрүйдэххинэ.
Онон ханнык баҕар туруоруммут сыалгар туох эрэ мэһэйдиир буоллаҕына, атын дьоҥҥо көрөр итэҕэстэриҥ эйигин буулуур буоллахтарына, бастаан утаа бэйэҕэр ыйытыыны туруоран, үлэлэһэн, көннөрүнэн, суолгун арынар кыахтанаҕын. Ону тэҥэ мин Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына аатынан Духуобунаһын киинигэр араас куурустарга, сэминээрдэргэ, өрөбүллээҕи дьарыктарга көтүппэккэ сылдьа сатыыбын. Хас биирдии эбиллэр билии хараҕы арыйар, өйдөтөр суолталаах. Хомус абылыыр дорҕоонунан эмтэнэн, ыраастанан, чэпчээн, олохпор харгыс буолар кырыыстарбыттан босхолонорго көрдөһөн, сиэр-туом оҥорон чэпчээн аҕай барабын. Күннэтэ элбэх дьоннуун алтыһар киһиэхэ олус наада дии саныыбын.
-Салайар дуоһунаска үлэлиир соруккун хайдах ылынаҕын?
-Күн бүгүҥҥэ диэри 1800 үөрэнээччилээх үөрэх кыһатын салайан олорорум мээнэҕэ буолбатах диэн өйдүүбүн. Ол аата мин урукку олохпор элбэх киһиэхэ иэстээх буолуохпун сөп диэн эмиэ толкуйдуубун. “Ону бу олохпор төлөһөр ытык иэһим буолуо дуу?” диэн олус суолталыыбын, махтанабын. Урут дьону көннөрө, бэйэм ирдэбилбэр киллэрэ сатааһын диэн баар бөҕө буоллаҕа. Билигин хас биирдии киһини кут быһыытынан ылынан, үтүө өрүтүн булан көрөн, куһаҕан, үчүгэй диэн араарбакка, барыларын биир тэҥник ылынан таптыыбын.
-Бүгүҥҥү күммүт урукку олохпутун кытары быһаччы сыһыаннаах дуо?
– Биирдэ Сайыына этэн турардаах: “Оннооҕор өлөрүөхсүт эйигин өлөрөөрү гынар буоллаҕына, ол аата урукку олоххор эн кинини өлөрбүккүн”, – диэн. Мин ону наһаа соһуйа истибитим. Ол кэннэ биир түгэҥҥэ түбэспиппин куруук саныыбын. Чиряев уулуссатынан киэһэ хойут дьиэбэр хааман испитим. Арай дьиэлэр быыстарыттан биир эр киһи, санаабар, миигин тобулу көрбүтүнэн тахсан кэлэн, кэннибиттэн балачча өр батыспыта. Мин бастаан утаа олус куттаммытым, онтон ити Сайыына эппитин санаан кэлэммин, испэр ол киһиттэн көрдөһөн барбытым: “Урукку олохпор эйиэхэ тугу эрэ гыммыт буолларбын, бырастыы гын, бырастыы гын, махтал, махтал, махтал!” – дии-дии ботугураабытым. Сотору буолаат, киһим туора хаампыта. Баҕар, көннөрү сөп түбэһии буолуон эмиэ сөп. Ол эрээри мин ити түгэни олус өйдөөн хаалбытым. Бу олоххо туох да мээнэҕэ буолбат ээ.
-Уһуйааҥҥа этэллэринэн, кыра оҕо 7 сааһыгар диэри Айыылары кытта туруору ситимҥэ сылдьар, урукку олоҕун курдаттыы билэр дииллэр. Эн олоххор оннук түгэн баара дуо?
-Бу санаатахха, 7 сааспар буолуо, Майаҕа дьиэм аттыгар саһааҥҥа балерина буолан куруук үҥкүүлээн дайан тахсарым. Ис-испиттэн “улааттахпына, балерина буолуом” дии саныырым. Ол биир сыл Сыымахха кыстыыр кэммитигэр киинэ тыйаатырыгар “Хозяйка медной горы” балеты көрүөхпүттэн саҕаламмыта. Бу күннэргэ аны 4 саастаах сиэним кыыс, оруобуна мин курдук, балерина буолан үҥкүүлүү сылдьар видеотын ыытаннар үөрдүбүттэрэ. Онно оҕо бэйэбин санаабытым уонна барыта ситимнээх, сибээстээх буоларын өйдөөбүтүм.
-Эн хас биирдии күнүҥ сарсыардата хайдах саҕаланарый?
-Сарсыарда аайы уһуктаат, Айыыларбар, өбүгэлэрбэр, ийэбэр, аҕабар махтанабын. Оҕолорбун, сиэннэрбин, аймахтарбын, чугас дьоммун, Сайыына аатынан Духуобунас киинин, “Айыы Кыһата” гимназиябын, Дьокуускай куораппын, Саха сирин, Ароассыыйабын, аан дойдуну барытын санаан, сып-сылаастык түөспэр сыһыаран тапталынан кууһабын. Бу буола турар быһыы-майгы, анал байыаннай дьайыы, этэҥҥэ түмүктэнэн, ил-эйэ тосхойдун диэн көрдөһөбүн. Онтон ойбоннорбун (чакраларбын) уматабын, туран хамсанан-имсэнэн ылабын. Бириэмэ баар эрэ буоллар, дьиэбин-уоппун таптыы-таптыы хомуйан-имийэн, өйбүн-санаабын сааһылаан күммүн саҕалыыбын.
Хас биирдии күн бэлэх курдук бэриллэр. Онон хайаатар да үтүөнү, сырдыгы оҥоро, үөрэ-көтө, хас биирдии түгэнтэн астыныы-дуоһуйуу ыла сылдьар ордук. Эн хайдах олороргуттан оҕолоруҥ, сиэннэриҥ олохторо тутулуктаах.
Сэһэргэстэ Вера Петрова.
