3 недели назад 685
Айыы. Айыллыы. Айымньы.
Таҥха – бэйэни иһиллэнии кэмэ. Тоҕо диэтэххэ, бу кэмҥэ сир-дойду дөйө тоҥон, тумаҥҥа сууланан, тула барыта иһийэ чуумпурар. Ол иһин баччаларга билгэлээн, куйаары кытта өссө ордук чугасыһабыт…
Ол хомуһаннаах кэмҥэ Туйаара Стручкова “Творение Айыы” диэн бастакы айар быыстапкатын тэрийбитэ оруннаах уонна тоҕоостоох эбит.
Тоҕо диэтэххэ, кини бэйэтин иһиллэнэн, сүрэҕэ тугу сипсийэрин истэн, тустаах үлэтиттэн уурайан, баҕалаах дьарыгын талан, билигин уруһуй эйгэтигэр таһаарыылаахтык айа-тута сылдьар.
Аны туран, Туйаара сыыппараҕа дьүһүйэр ойуулара барыта мифическэй хабааннаахтар: айыылары, куйаары, көстүбэт күүстэри, итэҕэли, төрүт үгэһи, өбүгэни, олоҥхону, үс дойдуну, айылҕаны кытта ситимнээхтэр.
Ол иһин тохсунньу 16 күнүгэр “Россия – моя история” түмэлгэ быыстапкатын арыйар дьоро киэһэ, хайдах эрэ, аптаах уонна абылаҥнаах эйгэлээҕэ…
Хартыыналарын тохсус халлаантан сиргэ түһэр гына наардаан-сааһылаан уурбута да уратылаах.
Хас биирдии уруһуйа туох суолталааҕын, хайдах суруллубутун батыһыннара сылдьан билиһиннэрдэ:
–Манна барыта 64 үлэм көстөр. Саамай улахаммын 96 чаас уруһуйдаабытым, саамай кырабын – 9 чаас. Сороҕор утуйбакка да ойуулуурум. Биирдэ түүн удаҕаны уруһуйдуу олордохпуна, кэннибэр ким эрэ тыынар курдуга. Кэргэним Дима буолуо дии санаабытым, хайыһан көрбүтүм – ким да суоҕа. Ол аата көҥүл биэрэн, биллэн аастаҕа. Ити курдук хас биирдии хартыынам туспа номохтоох.
Мин бу мифология, олоҥхо, итэҕэл тиэмэтин Национальнай архыыпка үлэлии сылдьан сэҥээрэн барбытым. Рукописьтары үйэтитэр салааҕа баарым. Онно дьиктилээх уонна кэрэхсэбиллээх докумуоннары ааҕан, идэбинэн историк киһи олус умсугуйан, онтон сиэттэрэн, анаан хасыһан үөрэтэн, ол билбиппин бэйэм испэр ырытан, ситимнээн, туох эрэ өйдөбүлгэ кэлэн, уруһуй гынан дьүһүйэр буолбутум.
Дьиҥэр, бу уобарастары ойуулуур дьон син элбэх. Ол эрээри кинилэр холустаҕа, кумааҕыга түһэрэллэр. Оттон мин куйаар ситимигэр хаалларар соруктаахпын – ол иһин цифровой ньыманы талбытым.
–Туйаара Юрьевна сыыппара эйгэтигэр бастакы хардыыны оҥорбут уруһуйдьуттартан биирдэстэрэ буолар. Кини цифровой худуоһунньуктар түмсүүлэрин салайар. 2022 сыллаахха бу историческай пааркаҕа “Олоҥхо фэнтези” диэн быыстапканы тэрийбиттэрэ, – диэн сырдатта култуура миниистирин солбуйааччы Мария Турантаева эҕэрдэтигэр.
Национальнай архыып дириэктэрин солбуйааччы Наталья Малышева Туйаара бу куйаарынан эҥсэн уруһуйдууругар үлэлээбит архыыбын ураты салгына улахан сабыдыаллаах буолуохтааҕын эттэ: “Биһиги тэрилтэбитигэр кэм кэрдииһэ-кэрчигэ суураллар сирэ – былыргы, билиҥҥи уонна кэлэр – барыта тэҥҥэ алтыһа сылдьар. Оннук эйгэҕэ киһи ситимнээн, тэҥнээн, анааран толкуйдуур буолар”, – диэтэ.
Томпо улууһун култуураҕа салаатын салайааччыта Ирина Бодруг Туйаара бу уруһуйдара барыта сыралаах үлэттэн тахсыбыттарын бэлиэтээн туран, кини итинник дьаныардааҕа, дьүккүөрдээҕэ, сүрэхтээҕэ төрөппүттэриттэн утумнаммытын кэпсээтэ: “Аҕата Юрий Устинович уонна ийэтэ Айталина Михайловна Хоноеховтар – туруу үлэһит дьон. Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ киэн туттар бастыҥ ыала. Томпоҕо кинилэр эрэ тигээйилэри иитэн, мүөт оҥорон, улууһу хааччыйаллар. Илиилэригэр да талааннаахтар. Ийэлэрэ Айталина Михайловна кылынан өрөр, “Якутия мастеровая” курдук быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар. Оҕолор бары да айар куттаахтар. Туйаара Мэҥэ Алдаҥҥа П. Колодезников аатынан Оҕо ускуустубатын оскуолатын уруһуй кылааһын бүтэрбитэ. Ону таһынан үҥкүүһүт этэ. Уоллара Юрий АГУИККИ (АГИКИ) режиссураҕа салаатыгар үөрэнэр. Яналара дьиэ кэргэн биисинэһигэр үлэлэһэр, мүөттэн чүмэчи эҥин оҥорон атыылыыр”.
Түмүгэр Ирина Михайловна Хаандыгаҕа 2028 сыллаахха ыытыллыахтаах Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиигэ Туйаара төһүү күүс буолуоҕар эрэнэрин биллэрдэ, бииргэ үлэлэһэргэ ыҥырда.
Мэҥэ Алдан баһылыга Юрий Юрьевич Комиссаров Туйаара худуоһунньук быһыытынан ситэн, Мандар Уус курдук куйаарынан толкуйдаан уруһуйдуурун көрөн сөхпүтүн, соһуйбутун уонна олус үөрбүтүн билиннэ. Кини талааннаах кыыстарын өйөөн, салгыы сайдарыгар көмө буолар сэртипикээти туттарда.
Дьоро киэһэни Туйаара айар эйгэҕэ билсибит дьүөгэтэ, Үҥкүү тыйаатырын фольклорга артыыһа Василена Шарина–Улан ыллаан-туойан салайан ыытта. Василена бу ааспыт саас Туйаара алгыстаах уруһуйдарыгар хомуһунан дьүһүйэн, кылыһаҕынан киэргэтэн, эмиэ биир ураты киэһэни бэлэхтээн турар.
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Надежда Попова салайар “Ситим” норуодунай ансаамбыл сорох көстүүмнэрин эскииһин Туйаара оҥорор эбит. Бу киэһэ таба үҥкүүтүн таҥаһын көрдүбүт, модельер да быһыытынан талааннааҕар итэҕэйдибит.
Күн курдук сырдык киһи Туйаара Стручкова айар киэһэтэ көннөрү быыстапка буолбакка, «Кладезь Якутии» пуонданы кытта аһымал дьаарбаҥкалаах буолла. Ол курдук, тарбаҕар талааннаах дьон оҥоһуктарын атыылаатылар, киирбит үп 10 бырыһыанын ыалдьар оҕо эпэрээссийэтигэр биэрдилэр. Онон эргиччи туһалаах, абыраллаах тэрээһин буолла.
Алгыстанан да ыллыбыт. Манна даҕатан эттэххэ, бу күн оруобуна Култуура сылын аһыллыыта этэ. Онон икки бүк бэлиэ күҥҥэ аман тылынан арчыланныбыт.
Быыстапкаҕа Туйаара учууталлара Вера Иннокентьевна Павлова, Зоя Ильинична Колодезникова, Зинаида Ивановна Ковлекова, Вера Константинова Жиркова кэлбиттэр. “Кыыспыт айар аартыга арыллыбытыттан үөрэбит”, – диэтилэр.
Кырдьык, аартыга арылынна. “Айыылара айбыттарынан, үөһэттэн анаабыттарынан, айылҕаттан дьоҕурунан өссө да элбэх кэрэни айа-тута тур” – диэн үтүө тылларга кыттыһабыт.
Сырдатта Анисия Иевлева.
