3 недели назад 348
Алгыстаах аартыгы арыйан…
Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот эмчиттэрин ассоциациятын чилиэннэрэ — сиэри-туому толорор алгысчыт, илбииһит Лилия Николаевна-Төлкө уонна илбииһит Александр Михайлович-Сыдьаан Хаан Кривошапкиннар — «Алгыс тула» түмсүүнү тэрийбиттэрэ балай да буолла.
«Алгыс тула» түмсүү сыала-соруга — хас биирдии киһи, сааһыттан тутулуга суох, бэйэтин хайдах баарынан ылыныыта, уйулҕатын сааһыланара, кутун чөллөнөрө, күн киһитэ буолан сыдьаайара, саха буолан сандаарара, удьуору тилиннэрии, дьоҕуру сайыннарыы. Билиҥҥи ыарахан тургутуулаах кэмнэргэ тас эйгэҕэ оҕустарбакка, тус бэйэ диэки хайыһаммыт, куппутун-сүрбүтүн бөҕөргөтүөххэйиҥ, ис кыахпытын күүһүрдүөххэйиҥ, турукпутун тупсарыаххайыҥ, сырдык эйгэбитин кэҥэтэммит, алгыстаах аартыкпытынан салаллан иһиэҕиҥ. Дьэ, итиннэ сытар сахалыы АЛГЫС күүһэ, сахалыы тыл-өс уоттаах дьайыыта, Ийэ кут илбистээх иэйиитэ!» — диир Төлкө.
Төлкө уһуйааннарын истээччилэрэ санааларын үллэһиннилэр. Биллэр биричиинэн, ааттара уларытылынна.
Лина:
– Мин Лилия Николаевнаны кытта алтыспытым 20-тэн тахса сыл буолла. Эдьиий кэриэтэ киһим, төһө да балыс буоллар. Бастаан алҕана кэлэрбэр, эппит тылларын олох итэҕэйбэтэҕим: «Ама дуу?» — диэбитим. Онтум билигин билигин туолбутуттан олус үөрэбин. Манна сылдьыахпыттан атын киһибин: бэйэм санаабын холкутук этэбин, кыбыстыбакка саҥарабын, дьоҥҥо сыһыаным уларыйда, олохпун оҥоһуннум. Ол турук сабыдыаллаан, оҕом идэтинэн үлэ булан, дьиэлэнэн, этэҥҥэ олоробут. Бэйэҕэр үчүгэй буоллаҕына, атын чугас киһигэр үчүгэй буолар эбит.
Мария:
— Мин быйыл үлэбиттэн уурайбытым. Биллэн турар, санааҕа-онооҕо ылларарым ханна баарыай? Арааһа, онтон буолуо, хайдах эрэ, олус ыалдьар буолан хаалбытым. Сэниэм эстэн, ыараан хаалбыт курдук этим. Түүнүн кыайан утуйбатым. Дьон сүбэлээн, Төлкөҕө сылдьан баран, олох чэпчээн хаалбытым. Билигин сэргэхсийдим, ис куппар күүс-уох киирбитин эппинэн-хааммынан биллим. Сүүрэ-көтө сылдьар турукка киирдим уонна биири өйдөөтүм: бу сааспар диэри Үрдүк Айыылары чугаһатан, махтана, кэпсэтэ сылдьыахтаахпын билбэтэхпин. Өбүгэлэрим өрүү аттыбар баалларын ылынан, олоҕу олоруу үтүө үгэһин тутуһуохтаах эбиппин.
Анна:
– Мин оҕо сааһым нууччалыы эйгэҕэ ааспыта. Соҕуруу устудьуоннуу тиийэн баран, дьэ, онно атын омук буоларбын дьэҥкэ өйдөөбүтүм. Онтон Уус Алдаҥҥа ананан үлэлиирбэр сахалыы эйгэҕэ сыстан барбытым. Ол да кэмҥэ алгыстан син биир ыраах этим. Алгыска сүнньүгүнэн итии илгийэр диэни «Алгыс тула» түмсүүгэ сылдьан билбитим. Дириҥник тыынан, бэйэ ис туругун чөл гынабыт, бэйэни иһиллэнэн, ис туругу бөҕөргөтөбүт, махталы өрө тутабыт. Оччоҕо уоскулаҥ туругар киирэҕин. Бу уһуйааҥҥа сылдьан, өбүгэм тыла миэхэ чугас буолла, бэл диэтэр, бэйэм күннээҕи олоххо туттубат тылларым киирэн кэлэр түгэннэрэ баар.
Иван:
– Мин испэр тута сылдьар элбэх кыһалҕалаах этим. Алгыс кэннэ бэйэбин иһиллэнэн, ураты турукка киирдим. Толкуйум тобуллан, ис-испиттэн аһыллан, сырдаан, уларыйан хааллым. Эмтэнним. Бэл, дьонум бары бэлиэтии көрөн: «Олох атын киһи буолбуккун», — дииллэр.
Николай:
– Хайдах эрэ, туохха эрэ баттата сылдьар, туох эрэ тиийбэт, ситэ дириҥник тыыныахпын кыайан тыыммат, хамнаныахпын хамнаммат курдук сылдьыбытым. Этэргэ дылы, оруна суох сылайыы туруга. Ону суох оҥороору, араас БАДтары иһэн, курортары кэрийэн көрбүтүм да, уларыйыы суох этэ. Уһуйааҥҥа кэлэн баран, бастакы күнтэн олох чэпчээн, бүтэһигэр диэри сылдьар санааны ылыммытым. Суолу-ииһи аахсыбакка, уһуйааҥҥа кэргэммин кытта күн ахсын кэлэ турдум. Урут олох кыайан утуйбат этим, санаа бөҕөнү санаан эргичиҥнээн, билигин уубун ханан, сэниэ бөҕөлөөх уһуктар буоллум. Аны кыраттан кыыһырар-тымтар буоллахпына, билигин олох уоскуйан, саҥардахтарына да, кыра оҕо курдук өһүргэммэккэ, бэйэм турукпун ыспакка, уйулҕабын хамсаппакка ылынар буоллум. Ити олус үчүгэй. Бэйэҕин кыайбыккыттан, хайдах эрэ, олус улахан дуоһуйууну ылаҕын. Уларыйдым, бэйэбэр эрэллээхпин, уоскуйан, күүһүрэн, күүс киирэн, алгыс дьайыытын эппинэн-хааммынан ылынным.
Саргылаана:
– Аҕам күн сириттэн барбытын кэннэ, бырастыы гымматаҕым, наар киниэхэ кыыһырар этим. Өйбүттэн сото сатыырым. Төлкөҕө сылдьан баран, аҕабын хайдах баарынан ылынным. Дьиҥинэн ыллахха, үчүгэй түгэннэрэ олоххо элбэх буоллаҕа, кырабар атаах кыыһа этим, ону барытын санаан, ырытан, аал уот иннигэр олорон, ис-испиттэн чэпчээн, олох сырдаан хааллым. Бырастыы гынан ыыппытым кэннэ, ол күн аҕам дьоно ыҥырбыттара, наһаа соһуйбутум. Онно тугу барытын хаалларан барбытым. Бары миигин үөрэ-көтө көрсөн, улахан киэҥ аймах буолалларын саҥа биллим, билистим. Аҕабын ылыммыппар, өбүгэлэрим сирдээн аҕалбыттарын өйбүнэн-сүрэхпинэн биллим.
Надежда:
– Үөһээ айыылартан киһиэхэ кэрэ кэлэр. Куһаҕан быһыыны, аньыыны оҥорбот буолуу — ол буолар эбит дьол, киһи этэҥҥэ сылдьыыта. Киһи ыраастанан истэҕин аайы өйө-санаата аһыллан, атыннык көрөҕүн тулалыыр эйгэҕин. Күн сардаҥатынан бэйэни толорунуу, бу туругу тутуу — күүс-уох ылыы. Инникитин олохпор туһаныам, үлэм тахсыылаах буолуо этэ.
Сайыына:
– Кэргэним үс күн иһигэр олох уоскуйан хаалбытын көрөн, аны мин «Алгыс тула» түмсүүгэ бардым. Билигин бэйэбин кинигэ курдук аһан иһэбин. Эниэргийэбин урут наар дьоҥҥо биэрэр эбиппин, оттон бэйэм иһим кураанах. Туохтан да туолбат, ис буолбат этим. Бэйэбин наар умнар эбиппин. Уһуйааннарга сылдьан баран, хас сырыы аайы сырдаан иһэбин. Бэйэбин бастакы миэстэҕэ туруорар буоллум, ньэҥирбин сөптөөхтүк аттарабын, бэйэбин толорунабын. Дьиэ иһигэр сыһыан уларыйда, кэргэммэр атын сыһыан үөскээтэ, киниэхэ кыыһырар этим, уруккуну хостоон таһааран иһээччибин, оттон билигин хом санааларым кытары ханна эрэ барбыттар, суола суох сүппүттэр. Үлэттэн сылайбат буоллум, түргэнник оҥоробун, дуоһуйуу кэлэр буолла, дьиэм ырааһыттан күүс киирэр. Былааннарым элбээтилэр, онтон соһуйабын. Урут «кыаллыбат, туолбат» диир эбиппин. Наар үчүгэйи саныыбын. Билигин Григорий Поповка дьарыктанабын, муай-тайга. Күүһүрдүм. Тэтэрээккэ суруйабын, онтум барыта туолан иһэриттэн дуоһуйабын. Үс уолбут үһүөн алҕаммыттара, уһуйааҥҥа сылдьыбыттара, биһиги сыһыаммыт тупсубутун көрөннөр буолуо.
Алина:
— Уһуйааннар биэрбит үөрэхтэрин сүбэлиир сурук курдук тириэрдиим: «Төрөппүттэргэр сүгүрүйэрин тухары өбүгэлэриҥ үөһэттэн өрүү араҥаччылыы сылдьыахтара. Айыылар ону көрөннөр, күн сардаҥатын тэлгэтэн, суолгун-иискин арыйан биэриэхтэрэ. Туох да буоллун, бэриниэн иннинэ ырааҕы толкуйдаа, күн оҕото буоларгын умнума. Олох охсууларыгар көлөһүҥҥүн тоҕортон толлума, умса көрүмэ, «мин үрдүк таһымнаахпын» диэн сискин көннөр, төбөҕүн өрө көтөх, сандаар. Кыайыы өрөгөйө холку буолбат, дьон быһа саҥардаҕына, баттыан баҕардаҕына — тостума… Өсөһөн, өрө көрөн биэр, ол дьоҥҥо үчүгэйинэн эппиэттээ, үтүөнү оҥор, өссө сырдыгынан, сылааһынан хардар. Оччоҕуна эн кыайыылаах буолуоҥ… Дьон саҥатын бэйэҕэр киллэримэ, санааҕын баттыыр күүс баар буоллаҕына, барытын ыытан кэбис, күн сардаҥатын иҥэрин. Кыракый хотторуулар улахан кыайыыны аҕалалларын умнума. Саҥа санаалар, иэйии киирдэҕинэ, мүччү тутума, олоххо киллэр. Бэйэҕин таптаа, күүскэр эрэн, бэйэҕин кытта үлэлэс, иһиллэн, сайдан, үөһэ тахсан ис».
Чараас эйгэ, көстүбэт күүс баарын, дьэ, биллим. Айылҕаны кытта ситимнэһэргэ үөрэнним, айылҕа күүһүн иҥэринним. Алҕастарбын бырастыы гынан ыытарга, сырдыгынан толорунарга көмөлөстө, үөрэттэ. Хом санаалары ыытыы үлэтин аастым. Иккистээн төрөөтүм диэххэ сөп…
Айыына:
— Эдьигээҥҥэ Төлкө алгыһын турукка киирэн туран ылыммыттара. Төлкө сахалыы баай тыллаах-өстөөх, киһини, кырдьык да, итэҕэтэр күүстээх дьайыылаах. «Киһи барахсан мунчаара сылдьар кэмигэр сөптөөх тыллары булан, өтө көрөн, харахпытын аста», — диэбиттэр элбэхтэр. Ол буолар кини киһиэхэ туһата. Ханнык да омук буоллун, итэҕэлэ суох олоҕор ыарахан буолара чахчы. Сахалар алгыс ылбыт күммүтүттэн саҥа санаа, сэниэ, күүс киирбит кэриэтэ буолабыт — бу барыта итэҕэл. Төлкө СВО-тан уоппускаҕа кэлбит уолаттары кытта үлэлээтэ, олохторугар мууна-тэнэ сылдьар дьоҥҥо эмиэ буор-босхо көмө буолбута. Александр Михайлович-Сыдьааҥҥа эдьигээннэр видео устан ыыппыттар, махталларын тиэрдэллэр, систэрин, сүнньүлэрин, кулгаах чуҥкунуурун, илиини өрө көтөхпөт буолууну, сүһүөх ыарыытын илбийэн эмтээбитигэр. «Эһиил эмиэ кэлээр, күүтүөхпүт», — диэбиттэр.
Төлкө бэйэ дьыалатын тэринээччилэргэ, урбаанньыттарга, оҥорон таһаарааччыларга, ситимнээх биисинэскэ үлэлэһээччилэргэ анаан «Дабатыы» диэн анал уһуйааннаах: куту-сүрү бөҕөргөтүү, ис күүһү үрдэтии, кыаҕы ылыы, тургутууну уйуу, сатабылы иҥэринии, бэйэни булунуу, сайыннарыы, ылсыбыт дьыаланы тиһэҕэр тиэрдии, салгыы сайдарга суолу арыйыы.
Төлкө уһуйаанын тутула кэлбит киһи туругуттан, уйулҕатыттан, таһымыттан сааһыланан ыытыллар уратылаах. Ол курдук, бэйэни иһиллэнииттэн, уоскуйууттан, сөпкө тыыныыттан, ис-тас эйгэни ыраастаныыттан саҕалаан, куйаар ситимин өйдөбүлүнэн АЛГЫС суолтатын, үҥүү-сүктүү уратытын билиһиннэрии, «мин киһибин» диэн бэйэни билии, билинии, ылыныы. Ол өйдөбүлтэн аан дойду тохтообокко сайдар эргииригэр арыллан, сахалыы толкуйунан бэйэтин, дьиэ кэргэнин, дьонун-сэргэтин туһугар олоҕун оҥкулун оҥостуутугар сирдээһин буолар.
Уһуйааҥҥа дьон ааспыт олох содулун, охсуутун, сыыһатын бэйэттэн ыыталлар; куһаҕан дьаллык тыына хам тутарыттан, киһини ыарыыга даҕаны тиэрдэр санааттан-онооттон босхолонор турукка киирэллэр.
«Эн сырдыгынан сыдьаайаргар, күүһү-кыаҕы ылынаргар, саҥа хардыылары оҥороргор, ийэ-аҕа олоҕо, өбүгэ ситимэ, таптыыр киһиҥ, дьиэ кэргэниҥ, таптыыр сахаҥ дьоно уонна АЛГЫС көмө-тирэх буолалларын өйдөөһүн – киһи биир сүрүн туруга буолар», — диэн истиҥ сүрэхтэн Төлкө уонна Сыдьаан Хаан санааларын этэллэр.
Алгыс – ийэ куту бөҕөргөтүү
Астыгыан, бу олоххо бэйэни ылыныы, куту ыраастаныы, иһиллэнии, туругу тупсарыы, санаа бэттэх кэлиитэ, уоскуйуу, холку буолуу, ырааҕы көрүү, ис тутул чиҥээһинэ, ситими тутуу, махталлаах буолуу — мин киһибин, биирдэ бэриллибит олохпун толору олоруум, дьолбун оҥостуум…
– Алгыс — үөһээ айыылартан, сирдээҕи үтүө иччилэртэн күүһү ылыы, сүрү тутуу. Этитиилээх тыллар кутуллан киириилэрэ киһи ийэ кутун бөҕөргөтүү буолар. Алгыс кэлиитэ, көтөҕүүтэ, түһэриитэ алҕана кэлбит дьон куттарыттан, уйулҕаларыттан, олохторун оҥкулуттан тутулуктаах. Аал уоппутугар үҥэн-сүктэн, көрдөһөн, кэпсэтэн, санаабытын этэбит. Ытык өбүгэлэрбитин кытта ситимнэһэн, биир тылы буларга, биир өйдөбүлгэ кэлэргэ, барыларын түмэргэ үлэлэһэбит. Алгыс көтөҕүллэр кэмигэр куйаартан кутуллар дьикти күүс бэйэҥ да билбэккинэн этиҥ сааһынан сыыйыллан киирэн, тыгыалыы сүүрэр тымырдаргынан суккуллан, ийэ куккун уһугуннаран, үрүҥ күнүҥ диэки хайыһыннаран, сындыыстыы сыыйыллар сырдык суол арылыйан, ыраастаныы, ааспыты ыытыы, сүүрээни сүүрдүү, ыарыыны эмтэнии, уйулҕаны чөллөөһүн барар. Бу буолар алгыс күүһэ, суолтата, кистэлэҥнээх дьайыыта.
Алгыстаах аартыгы арыйыы олоххо олус суолталаах, тутула уустук, киириитэ күүстээх. Бу барыта алгыс сарыалынан оҥоһуллар. Үрдүкү айыылары, Аар айылҕабытын кытта ситимнэһэн, кинилэр көҥүллэринэн, Ийэ куппутун иһиллэнэн, уоскутан бөҕөргөтүү. Бэйэни ылыныы — хайдах баарбынан, ааспыты, буолбуту, оҥорбут сыыһабын чопчу билинии уонна түгэхтэн түөрүү, хоҥнорон таһааран ыытыы, ыраастаныы. Ол эрэ кэннэ сырдыгы саҕыы, күүһү ылыы, тутулу бөҕөргөтүү, сүрү тутуу.
Алгыс эйиэхэ, өбүгэттэн төрүөттэнэн, өбүгэ ситимэ түстэниитин олохтуур. Киһи туруга тупсар, өй-санаа чэбдигирэр, ийэ кут сырдааһына буолар. Эрчим киириитэ, уох ылыы, сүр көтөҕүү. Ситиһии, табыллыы кэлиитэ, аналгын булуу, айар-тутар дьоҕур тиллиитэ уонна сайдыыта. Алгыстаах аартык арыллыыта.
Олох оҥкула — өбүгэ ситимэ
– Былыр-былыргыттан оҕо кута төрөппүттэрин удьуордуурун чорботон бэлиэтииллэр, ол иһин Айбыт аҕам, Күн ийэм диэн истиҥник, иһирэхтик ааттыыллар. Ийэ, аҕа икки өттүлэриттэн хаан-уруу дьонун өбүгэлэр диибит. Өбүгэҕэ сүгүрүйүү, кинилэр көмө буолаллар диэн билэбит, өйгө-санааҕа ол иҥэн сылдьар. Олохтон туораабыт дьоммутун эрэ өбүгэнэн ааҕабыт.
Ыраастаныы суолтата, өйдөбүлэ дириҥ, тас эйгэҕин отунан, уотунан ыраастаныаҥ. Ис куккун бэйэҥ эрэ ыраастанаҕын, ким да ыраастаабат. Дьон ону билбэтиттэн элбэх киһиэхэ ыраастата сүүрэр. Олоххор көрсүбүт ыарахаттаргын, сыһаҕын-халтыгын, аньыыгын-хараҕын, алҕаскын бэйэҥ эрэ билэҕин. Ону хайдах гынан ыытыахха сөбүн, туох үлэни бэйэҕэ үлэлэнэр туһунан уһуйааннарбар өйдөтөбүн уонна барытын сонно оҥорон иһэбит. Уйулҕаны кытта үлэ күүскэ барар, этитиинэн киирэр Алгыс тыллара чөллүүллэр, турукка киирэн, алҕанааччылары кытта биир ситимҥэ буолан, дьайыы оҥоһуллар. Илбийэн чөллөнүү улаханнык көмөлөһөр. Илбийэн чөллөнүү диэн эккэ-сииҥҥэ ойбоннору аһан эрэ баран үлэлээһин, уотунан ититэн ыраастааһын, искэ иитиэхтии сылдьар адьынаты уот хамсатар, тымныйыыны таһаарыы, сүнньүгэ, төбөҕө, сирэйгэ, тиҥилэххэ үлэлээн, ыалдьар сири эмтээһин, ким хайдах туруктааҕыттан көрөн оҥоһуллар, өбүгэлэр этэллэр.
Бу балаҕантан уларыйан тахсаллар
Мин бэйэм эмиэ куорат кытыытыгар турар Төлкө балаҕаныгар сылдьан, көмүлүөк оһох төлөнүн суоһугар угуттанан, сылааһыгар бигэнэн, итиинэн илгийэр дьикти тыынын алгыһы түһэрии тыыннаах эйгэтигэр кыттыстым. Олус ис киирбэхтик оҥоһуллубут балаҕан иһэ киһини абылыы уоскутар тыыннаах. Алгыска кэлбит дьон тула сыҥаһаларга олорон, бэйэлэрин иһиллэнэн, турукка киирэн, сааһыланан, сорохтор утуйан, сынньанан, чэпчээн уһукталлар, сорохтор үрдүк мэҥэ халлааҥҥа өрө көтөн, былыкка олорсон, бэйэлэрин үөһэттэн көрөллөр, үгүстэр өбүгэлэрин көрсөн, сүбэ-соргу ылан, сылаас тыыннарыттан үөрүү, дьол иэйиитигэр олорсоллор…
Айылҕаттан улахан уһуйааччы, дьонун-сэргэтин сирдээччи, ыраах ыырдары ыраастаан, алгыстаах аартыктары арыйар Лилия Николаевна-Төлкөҕө, илбииһит Сыдьаан Хааҥҥа ис сүрэхпиттэн махтанабыт. Үтүө эрэ үмүөрүстүн, дьол эрэ тосхойдун, сырдык эрэ сыдьаайдын!
Суруйда Маргарита ИВАНОВА-АЙАРТЫЫНА
PS: ааҕааччылар көрдөһүүлэринэн Төлкө нүөмэрэ: 89142731362
Олох бэриллэр киһиэхэ
Күн сиригэр,
Куйаар тутуллаах
Сир түгэхтээх дойдуга.
Айхаллаан аҕалан,
Уруйдаан түһэрэн,
Үс куту иҥэрэн,
Чөллөөн төлөһүтэн,
Чэгиэн туруктаан,
Кыаҕы биэрдэхтэрэ.
Айыллан кэлэр быаҕар,
Ситим тартахтара,
Дьылҕа Хаан бэлэҕэ
Дэттэрдэхтэрэ.
Киһи бэйэлээххэ,
Сүр биэрэн,
Сиэр иҥэрэн,
Тутулгун оҥорон,
Дьыл кэмин талан,
Анаан түһэрдэхтэрэ.
Киһи буолларгын,
Иннигин булун,
Төрдүгүн ууһат,
Ситимҥин салҕаа,
Үйэлэргэ тэнит.
Киһи киэбин ылан,
Борбуйу тутан,
Холлонон, бууттанан,
Сис этэ буһан,
Номнуо ырааппыт,
Саас ортолообут,
Толордум дуо мин,
Ити ыйаахтан биири?
Оҥордум дуо мин,
Биир эмит соругу?
Хоруйдуур уустук,
Толкуйдатар элбэх,
Анаарар кэм кэллэ.
Сатаннын – санаа хоту,
Туоллун – сүрэх этэрэ,
Табыллар – Алгыс нөҥүө,
Сүгүрүйэр буол,
Көрдөһөртөн толлума,
Махталлаах ордук.
Хаамп инниҥ диэки,
Кэлэргэ эрэнэн,
Буоларга тирэҕирэн,
Санааны түһэримэ,
Түспүтү көтөх,
Куккун харыстаа,
Киртийбити ыраастаа,
Бэйэҥ эрэ оҥор,
Кимиэхэ да сыҥалаама,
Кими эрэ күүтүмэ,
Айаннаа суолун устун,
Көнө эрэ буоллун,
Токурун көннөр,
Тобулар буол.
Ыйааххын умнума.
Соруктары толор,
Дьылҕаҕар эрэн,
Үөһэ айыыларга
Сүгүрүйүөххэ,
Ситимнэһэр буолуохха.
Айыллан тахсыбыппыт,
Таҥыллан кэлбиппит.
Төлкө
