3 недели назад 330
“Суруйуҥ, тылбаастааҥ, оҕолоор”, – диэхпин баҕарабын…
Бу ааһан эрэр сылга Саха суругунан уус-уран литературата төрүттэммитэ 125 сылын бэлиэтээтибит. Кэлэр 2026 сылы Ил Дархан Култуура сылынан биллэрдэ. Онон бу икки бэлиэ түгэнтэн сиэттэрэн, тарбахха баттанар тылбаасчыппыт, литературнай критик, култуура салаатын сырдаппыт суруналыыс, оҕо сааһыттан искусство эҥэрдээх Аита Ефимовна Шапошникова билиҥҥи айар эйгэ туһунан санаатын үллэстэригэр көрдөстүбүт.
-Аита Ефимовна, саргылаах Саҥа дьыл бырааһынньыга бу тиийэн кэлбитинэн, итиэннэ саҥа сылбыт салаллан эрэринэн эҕэрдэ буолуохтун! Бастатан туран, кэпсээ эрэ, дойдубут тэбэр сүрэҕэр тугу үлэлии сылдьаргын, үгүс киһи билбэт буолуохтаах.
-Москваҕа урут бэйэм үөрэммит А.М. Горькай аатынан Литературнай институкка сахалыыттан нууччалыы, нууччалыыттан сахалыы уус-уран тылбаас бөлөҕүн маастарынан үлэлии сылдьабын. Тылбаас кафедратын доценабын.
Биһиги үөрэхпит кыһата 1933 сылтан Москва хабайар хаба ортотугар, Тверской бульварга, өссө чопчулаатахха, суруйааччы А.И. Герцен төрөөбүт уһаайбатыгар дьиэлэнэн-уоттанан үлэлиир.
Бастакы бөлөҕүм устудьуоннара былырыын 2024 сыллаахха үөрэхтэрин бүтэрбиттэрэ. Түөрт этилэрэ: Анастасия Васильева, Лилия Иванова, Альберт Софронеев, Анжелика Эверстова.
Чопчу сыаллаах дуогабарынан үөрэммит буоланнар, кыргыттар бары Дьокуускайга идэлэринэн үлэлииллэр, оттон Альберт аармыйаҕа сулууспалыы сылдьар. Настя уонна Лилия – «Чолбон» сурунаал редакциятыгар тылбаасчыттар. Хайыы-үйэ биир сыл иһигэр нуучча, татаар, башкир, чуваш, казах суруйааччыларын айымньыларын сахалыы саҥартылар. Лилия, бэл, Федор Достоевскай кэпсээнин тылбаастаан соһутта. Анжелика Эверстова «Айар» национальнай кинигэ кыһатыгар редактордыыр. Үс кыыс үһүөн өрөспүүбүлүкэ литературнай эйгэтин биир тутаах үлэһиттэрэ буоллулар. Бэлиэ ситиһиилээхтэрин иһин, кинилэри бу күһүн Арассыыйа суруйааччыларын сойууһа ыыппыт научнай-практическай конференцияҕа ыҥырбыттара. Үлэлэрин туһунан кэпсээн-ипсээн, билиһиннэрэн, дьон сэҥээриитин ылбыттара.
Эверстова Анжелика бүтүн Арассыыйатааҕы «Химки. 2025» диэн литературнай оскуола тылбааска салаатыгар кытынна уонна ырытыы кэнниттэн Арассыыйа суруйааччыларын сойууһугар быһа киирэргэ мэктиэлэннэ. Урукку дьылларга оннук чиэскэ арай Семен Курилов, Альбина Борисова-Слепцова, Сиэн Өкөр, Ольга Корякина-Умсуура, Варвара Данилова тиксибиттэрэ.
2024 сыллаахха иккис бөлөх сүүмэрдэммитэ. Баара эрэ үс киһи киирбитэ. Ааттарын эппэппин, биир эрэ сыл үөрэннилэр.
“Тоҕо аҕыйахтарый?” – диэххит. Ол маннык. Литинститут былыр-былыргыттан аҕыйах киһини үөрэтэр. Суруйааччы, тылбаасчыт идэлэрин адьас сэдэх киһи талар, онон биһиэхэ сылга холбоон 75-80 абитуриент үөрэххэ ылыллар, олор истэригэр поэттар, прозаиктар, драматурдар, публицистар, критиктэр, тылбаасчыттар бары киирэллэр. Ол аата үөрэх бу кыһатын күнүскү салаатыгар биэс кууруска барыта 300-тэн эрэ ордук киһи үөрэнэр.
–Ыраах да сырыттаргын, бэйэҥ “Вконтакте” сирэйгэр саха билиҥҥи литературатын, суруналыыстыкатын, театрын туһунан суруйаргын ааҕабыт…
-Суруйар идэлээх буоларым быһыытынан, литератураны, искусствоны олус сэҥээрэбин. «Полярная звезда», «Далбар хотун» сурунаалларга, «Якутия» хаһыакка үлэлиир сылларбар, кырдьык, айар эйгэни балачча сырдатар этим.
Билиҥҥи саха литературата, суруналыыстыката, театра аан дойдуга, Арассыыйаҕа баар сайдыы, култуура, цивилизация хабааннарыттан туора турбат. Хардарыта дьайсар, хамсыы, түллэ турар тыыннаах эйгэлэр буоллаҕа.
Литературабыт кэхтэр, суураллар чинчитэ суох диэн көрөбүн. Ол курдук. Саха сиригэр икки сыл буола-буола, Эдэр суруйааччылар сүбэ мунньахтара ыытыллар. Сайыҥҥы өттүгэр Суоттуга баар «Доҕордоһуу» историко-архитектурнай музей сиригэр-уотугар семинар тэриллэр. Быйыл, холобура, атырдьах ыйыгар эмиэ буолан ааста. Сырыы аайы саҥа дьон көстөн кэлэрэ кэрэхсэбиллээх. Быйыл Покровскай 1-кы нүөмэрдээх оскуолатын үөрэнээччитэ Гаврил Адамов диэн поэт уолу, Чурапчыттан төрүттээх Сардаана Корякина диэн прозаик кыыһы бэлиэтии көрдүм. Сардаана номнуо икки кинигэлээх эбит.
Бу семинарга араас сылларга айар талааннара тобуллубут дьон элбэх: Семен Маисов, Ангелина Васильева, Рустам Каженкин, Александра Попова-Долгура, Николай Рыкунов, Сюзанна Кондакова, Римма Крылова уонна да атыттар.
Драматургияҕа Утум Захаров диэн сонун киһи кэлбитэ икки сыл буолла. Быйыл Ангелла Попова миэхэ атыннык арылынна. Бу саас Олоҥхо театрыгар античнай мифкэ олоҕурар «Орфей уонна Эвридика» диэн хоһоонунан пьесата турбута (режиссер Лена Оленова). Сезон сабыллыыта, бэс ыйын бүтүүтэ, П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай драматическай театрыгар эмиэ кини Г.Г. Маркес «Сто лет одиночества» романын инсценировка оҥорбутунан, режиссер Руслан Тараховскай «Өтөх» диэн эпопеяны көрдөрдө. Мин санаабар, театр артыыһа барыта онно оонньоото. Ситтэҕинэ-хоттоҕуна, Ангелла эмиэ Саха театрын ааттатар драматург буолуон сөп.
-Билиҥҥи ыччат туох тосхолу тутуһуохтааҕый, ханнык сыаннастары өрө тутуохтааҕый, тугу суолдьут сулус оҥостуохтааҕый?
–Аныгы оҕолор кинигэни аахпаттара хомотор… Экзамеҥҥа бэлэмнэнээри, кылгатыллыбыт варианы Интернеттэн булан ааҕаллар. Холобур, Ф.М. Достоевскай «Преступление и наказание» курдук романын синопсиһын 30 эрэ мүнүүтэ устата ааҕан билсиэххэ сөп. Оннук сарбыллыбыт тиэкис ааптар тылын-өһүн сүмэтин, суруйар истиилин адьас билиһиннэрбэт. Сороҕор үрдүкү кылаас оҕолоруттан “Сахалыы суруйар аныгы ханнык суруйааччыны билэҕиний?” диэн ыйыттахха, кыайан кими да өйдүү охсубаттар. “Литература – урукку олох хаалынньаҥа” диэн өйдөбүллээх олорор курдуктар. Ити оскуолаҕа саха литературатын чааһа аҕыйаҕыттан, үөрэнэр кинигэлэргэ ХХI үйэ ааптардара киирэ иликтэриттэн тахсар. Куорсуннаах курдук бэртээхэй суруйааччы хрестоматияҕа суох! Ол аата ыччат кинигэни ахсарбат буолбутугар, Үөрэх министиэристибэтэ эмиэ кыттыгастаах. Киһи, норуот, дойду олоҕун тирэх, төрүт өйдөбүллэрэ (аныгы үөрэхтээх дьон ону «культурнай код» диэн ааттыыллар) барыта кинигэлэргэ сурулла сылдьар. Ону ааҕан иҥэриммэтэх киһи, кыыл-көтөр курдук, айылҕаттан ылбыт аһыыр, утуйар, таҕылын ханнарар күннээҕи инстинкт салайарынан олорор, ону эрэ толунар аакка барар.
Бастаан үөрэппит оҕолорбуттан сорохторо маҥнайгы кууруска саха киинэтин астыммат этилэрэ. Арҕааҥҥы киинэлэр быдан көстүүлээхтэр, сытыы сюжеттаахтар үһү. Москваҕа саха киинэтин премьерата буоллаҕына, көрө барымаары гыналлара. Олох күһэйэн туран, “зачет туруоруом суоҕа” диэн куттаан илдьэ барарым. Онтон улам ылларан, кэлин “киинэҕэ барабыт” диэтэххэ үөрэр, бэл, атын омук ыччаттарын илдьэ барар, кинилэрдиин ырытар, киэн туттар буолбуттара. Ол курдук, Степан Бурнашев, Михаил Лукачевскай, Дмитрий Давыдов, Никита Аржаков айымньыларын элбэҕи көрбүттэрэ. Эдуард Новиковтыын онлайн көрсүһүүгэ сылдьыбыттара. Киинэни, кинигэни, хоһоону ис дьиҥин ырытан, түгэҕиттэн түөрэн көрө үөрэммиттэрэ.
Давыдов киинэлэрин эстетикатын адьас утарар дьон бааллар: “Саханы холуннарар”, – диэн. Онуоха: «Бу дьиҥнээх олоҕу ойуулаабат сюжет, личность түбэһиэн сөптөөх уустук балаһыанньаларын ханарытан, уобарастаан, нууччалыы эттэххэ, «притча» оҥорон көрдөрөр», – диэн дакаастаатахха, дьэ, харахтара арыллар. Омос көрдөххө, «Чума» диэн киинэҕэ икки тапсыбат ыал олоҕо ойууланар курдук. Иккис таһымҥа ити ыалларынан ааптар быысаһар кыраныыссалаах, хардарыта сэриилэһэр дойдулары көрдөрөрө өйдөнөр. Үһүс араҥаҕа – баай уонна дьадаҥы дьон утарыта психологията арыллар. Төрдүс өрүтү ыллахха – “уол оҕолору буортулуур арҕааҥҥы дойдулар содур кэмэлдьилэрин кытта охсуһар уолдьаста” диэн өйдөбүл кэлэр. Бэһис хаттыгаска – “оҕо булгуччу ийэлээх уонна аҕалаах буолуохтаах” диэн толкуй үөскүүр. Оҕо түүн соҕотоҕун, дьиэтиттэн тахсан, бачымах сулустаах халлааны одуулуур уонна онно-манна дьон иһиирэн ыҥырсалларын истэр, долгуйар, сонургуур. Ити эмиэ олус сытыы, ыарахан дьүһүйүү. Төрөппүттэргэ, учууталларга туһаайыллар уобарас. Педагог Давыдов: “Аныгы куйаар ситимэ, киэҥ халлаан сулуһун курдук, үгүс албастаах, туох да харгыһа суох угуйан, араас мөкү дьаллыкка, үктэтиилээх дьарыкка тэбэр эйгэ; эрдэҕэс оҕону куйаар ситимигэр умса анньымаҥ, болҕойуҥ, эһигини кытта бииргэ айарга үөрэтиҥ, үлэнэн иитиҥ; дьиэҕитигэр сырдык уонна сылаас эйгэни тэрийдэххитинэ, кини ханна да уччуйуо суоҕа”, – диэн этэр.
Ханнык да эдэр киһи, оҕо итинниги бэйэтэ анаарар кыаҕа суох. Ол иһин кинини уһуйуохха наада. Кини бэйэтигэр араас ыйытыылары туруора, толкуйдуу үөрэниэхтээх. Үчүгэй кинигэни, киинэни, испэктээги ырытан, ытыктыыр дьонун, доҕотторун кытта атах тэпсэн кэпсэтэн. Смартфон, компьютер киһини киһи оҥорбото чуолкай.
-Төрөппүттэргэ бэртээхэй сүбэ буолла. Оттон айар дьоҕурдаах ыччакка туһаайан, тугу этиэҥ этэй?
– Тыа сирин ыччата, айар үлэни социальнай лифт курдук көрөн, оннук үлэ араас көрүҥүнэн, өрүтүнэн дьарыгырара буоллар. Итинник үлэ киһини дэгиттэр сайыннарар. Психологтар этэллэринэн, музыканан дьарыктанар оҕо математикаҕа талаана сайдар, оттон математика киһи өйүн бэрээдэктиир. Ыллыыр, туойар, үҥкүүлүүр оҕо мэйиитин уҥа-хаҥас аҥара тэҥник сайдар, кэлэктииби кытта тапсан үлэлиир буолар, элбэх дьон иннигэр тыл этэриттэн симиттибэт. Оттон уруһуйдуур, суруйар, уһанар, тигэр оҕо фантазията, абстрактнай толкуйа тэнийэр, илиитинэн туттар үөрүйэҕэ күүһүрэр, өр дьаныһан үлэлииргэ, санаатын сааһылыырга такаллар. Ити иһин аныгы үйэҕэ креативнай технологиялары өрө туталлара мээнэ буолбатах. Айааччы ханнык баҕарар эйгэҕэ киирэн, уларытыыны, сайдыыны киллэриэн сөп. Политикаҕа, уопсастыбаннай олоххо, эгэлгэ бэйэлээх хаһаайыстыбаннай үлэҕэ буоллун. Балартан суруйуу – саамай ороскуота суох дьарык. Ол иһин: “Суруйуҥ, тылбаастааҥ, оҕолоор”, – диэхпин баҕарабын.
Тылбаас диэн улуу дьыала. Биһиги классиктарбыт А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев, В.В. Никифоров – нуучча суруйааччыларын уустаан-ураннаан тылбаастаабыт үтүөлэрэ умнуллубат. Саха аатырар суруйааччыларыттан үгүстэрэ ааспыт ХХ үйэ 30-40-с сылларыгар устудьуоннуу сылдьан, нуучча классиктарын сахалыы тылбаастаан, тылларын чочуйбуттара, айар истиил, ньыма диэн өйдөбүллэр баалларын билбиттэрэ. Онтон Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа курдук сүдү киһи, сааһыран баран, Лев Толстой, Михаил Шолохов романнарын сахалыы саҥардыбыта.
-Бэйэҥ билигин эмиэ тылбааска үлэлэһэ сылдьарыҥ буолуо дуу? Айар үлэҕиттэн сэһэргээ эрэ…
– Айар үлэ туһунан этэр буоллахха, “Вконтакте” ситимҥэ баар сирэйбэр көрбүт киинэлэрбин, испэктээктэрбин кыралаан билиһиннэрэр, ырытар идэлээхпин. Тылбааска бөдөҥ бырайыак билиҥҥитэ суох, бириэмэ да тиийбэт, нэдиэлэҕэ 18 чаастаахпын. Соло буллахпына, И.А. Дмитриев-Сиэн Чолбодук кэпсээннэриттэн талан оҥоробун. «Полярная звезда» сурунаалга биэриэм. Баҕар, биир эмэ киин сурунаал ылара буоллар, үтүө дьыала буолуо этэ. Эһиил Иннокентий Аксентьевич үбүлүөйдээх сыла. «Далбар хотуҥҥа» үлэлиир кэммэр балачча бодоруспут суруйааччым. Саҥа кэпсээннэрин таһаартара аҕалара, ону-маны кэпсээн, уруккуну ахтан күллэрэрэ.
– Бу оҥоһуу өй үйэтигэр айар үлэни ИИ-гэ былдьатыах курдукпут. Онуоха эн ыччакка туһаайан этииҥ, хайдах эрэ, эрэх-турах санааны сахта, киһи айар-тутар кэскилэ өссө да самныбат саргылааҕын бигэргэтэн биэрдэ. Онон түмүккэ тылбаас үөрэҕэр ыҥыран суруйбуккун тиэрдэрбин көҥүллээ…
Быть билингвом — уметь свободно разговаривать, писать, редактировать и переводить на двух языках — это редкое достоинство. Такие навыки нужны для работы в СМИ и в структурах госслужбы различных направлений — от гражданских до силовых.
Конечно, обучаясь в Литинституте, нужно прикладывать усилия, стараться получить все знания и навыки, которые дают известные преподаватели (некоторые из них параллельно преподают во ВГИКе и МГУ).
При желании можно дополнительно заниматься иностранными языками. В институте есть театральный кружок. Регулярно проводятся творческие конкурсы, как внутренние, так и всероссийского уровня, и при здоровых амбициях можно пробовать силы. Объявления о них выходят на сайте и страницах вуза в соцсетях (конкурсов великое множество!). Произведения ребят публикуются в альманахах и сборниках, которые издает Литинститут.
Учеба в Москве — столице нашей страны — большая удача, возможностей для будущего трудоустройства здесь значительно больше, чем в Якутске. Естественно, после московского вуза легче пустить корни в столице, так как не нужно тратить время на адаптацию и социализацию.
В Москве немало театров, музеев, клубов, развивающих объектов, тут происходит много любопытных культурных и спортивных событий, это вдохновляет. Можно найти для себя новых интересных друзей, обрести необычное хобби.
Москва — крупнейший транспортный узел страны, это делает ее привлекательной для любителей путешествий как по самой стране, СНГ, так и по миру. Климат здесь мягкий, практически европейский, зимой не бывает больших холодов (в среднем от +5 до -10), весна наступает в апреле, а осень длится до середины ноября. Значит, не нужно много теплой одежды.
Большинство студентов Литинститута подрабатывают, потому что жизнь в большом городе не дешевая. Работы в Москве много на любой вкус. Кто-то трудится удаленно с помощью Интернета, редактируя книги, сочиняя рекламные тексты, а кто-то реально ходит на работу по вечерам и выходным. Например, один парень из прошлого выпуска пробовал работать официантом, помощником риелтора, офис-менеджером в банке.
Литературный институт располагает благоустроенным общежитием в 35–40 минутах пути на метро и пешком до института. В комнатах на 15–17 кв. м живут по двое. Плата за место в двухместной комнате — 2650 р. в месяц. Можно жить без соседа, тогда оплата в два раза больше.
Студенты ездят по студенческой транспортной карте на метро, которая стоит 635 руб. в месяц. Обычная академическая стипендия, как и во всех вузах, зависит от личной успеваемости студента — средний размер ее — 3400 р. Право на социальную стипендию (для ребят из многодетных семей, сирот и прочих получателей льгот) сохраняется даже при наличии троек. Льготники при хорошей учебе могут получать повышенную социальную стипендию — свыше 14 000 р. Также существует восемь повышенных именных стипендий, которые присуждают за отличные успехи в учебе, творчестве и общественной деятельности, каждая достоинством 15 000 р.
Сам Литинститут находится в историческом центре Москвы по адресу: Тверской бульвар, 25. Выйдя из метро «Тверская», бросив взгляд налево, сразу можно увидеть Пушкинскую площадь с известным памятником поэту, а дальше по курсу Тверской улицы — башни Кремля.
Хаартыскалар Аита Шапошникова тус архыыбыттан. Бэчээккэ Анисия Иевлева бэлэмнээтэ.
