2 недели назад 610
Үөрэ-көтө олордоххо, айа-тута сырыттахха
Саҥа сылтан саҥалыы тэринэн-дьаһанан, сыалланан-соруктанан олорор баҕалаах үүнэр дьылга үктэнэр үгэстээхпит. Ол саргылаах санааҕытыгар өссө эбии көҕүлүүр күүс буоллун диэн, өрүү эдэрдии эрчимнээх, сырдыгынан сыдьаайар мичээрдээх үтүөкэн киһи, учуонай, уһуйааччы, суруналыыс, салайааччы, уопсастыбанньык уонна кэрэ-мааны далбар хотун Маргарита Егоровна Винокуровалыын сэһэргэһиибитин кини аанньалын күнүгэр таһаарабыт.
– Маргарита Егоровна, бүгүн ахсынньы 28 күнүгэр эн үбүлүөйдээх сааскын томточчу туолбуккунан ис сүрэхтэн эҕэрдэлиибит! Киһи эйиэхэ 75 сааһы биэрбэт. Билигин да, этэргэ дылы, тыга сылдьар нэҥирдээх, көхтөөх киһигин, бука, кыра сылдьан сытыы-хотуу кыысчаан буолуоҥ ээ…
-Наар ону-маны көрө-истэ, одуулуу-толкуйдуу сылдьар дьиибэ, ураты оҕо этим, “не от мира сего” да диэххэ сөп. Наһаа элбэхтэ ыалдьарым. Аны ол саҕана эмп-томп кэмчи. Оту-маһы хомуйан, ону оргутан, бэйэбин эмтэнэрбин өйдүүбүн. Ити 7-8 саастаахпар!
Сунтаар Үөһээ Мэйигэр төрөөбүтүм. Сайынын күнү быһа Бүлүү өрүс кытылыгар оонньуурум – хараҥаччылары сырса, кумаҕынан кэтилиэт, бэрэски оҥоро. Инникибин ыраламмыт курдук эбиппин: астыырбын сөбүлүүбүн.
Куйаас күн сибэккилээх хонууга сытан эрэ, күөрэгэй ыллыырын истэн, үөһэ халлааҥҥа көппүт курдук сананарым…
Оннук айылҕа оҕотун биир үтүө күн букатын атын эйгэҕэ илдьэ барбыттара – ол миигин ийэм Чернышевскайга көһөрүүтэ этэ…
Ийэм Ольга Антоновна Попова, кэргэниттэн арахсан, хотуттан төрүттээх Егор Николаевич Слепцов диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Эдьиийим биһиккини Кириэстээххэ эбээбит аахха хаалларан, бэйэлэрэ Амакинскай эспэдииссийэҕэ киирсэн, устунан Мииринэйгэ тиийбиттэрэ. Онон кинилэр олохтоох омуктартан бастакы алмаас көрдөөччүлэр уонна Бүлүүтээҕи ГЭС бастакы тутааччылара буолаллар.
Аҕабыт бастыҥ үлэһитин иһин, итиэннэ 6 оҕолоох ыал диэн, Чернышевскайга икки этээстээх бастакы мас дьиэ тутуллубутугар, онно үс хостоох кыбартыыраны биэрбиттэр этэ. Онон мин эмискэ сып-сырдык уоттаах-күөстээх дьиэҕэ, сайдыылаах дойдуга баар буола түспүтүм. Хаһан да көрбөтөх, амсайбатах минньгэс аһым: кэтилиэт, булочка, буспут сымыыт, кэмпиэт арааһа, дьаабылыка о.д.а.
Аны хаһан да харахтаабатах омук оҕолорум. Олохпор бастакы охсуу, нууччалыы эттэххэ, “шок” онно этэ. Төрдүс кылааска киирдим. Элбэх кырасыабай да кырасыабай оҕолор ортолоругар, арай, мин эрэ “дьиикэй” киһи курдукпун, биир да тылы нууччалыы билбэппин, кимниин да кэпсэппэппин. Кылаас “камчатка” дэнэр саамай кэнники паартатыгар, барыта кып-кыһыл “1”, “2” сыаналаах тэтэрээтим үрдүгэр, умса түһэн сытарым…
Ол сыттахпына, биир эмэ оҕо: “Якут-баламут, в жопе яйца пекут…” – диэн ыстырыыстаатаҕына, өйдөөбөтөрбүн да, син бүргэстээх кыысчаан буолан, миигин үөхтүлэр дии санаан, ойон туран, үрдүлэригэр түһэн, баттахтаан, ытыран, улахан айдааны таһааран, уруогу ыһарым… Хата, нуучча учууталлара, дууһам мучумаанын өйдөөн, олох мөхпөттөр этэ, кылааспар хаалларбатахтара.
Улам атын омук тылын ылынан, сирэйим-хараҕым арыллан, аны олох нууччалыы эрэ чубугуруур сытыы кыысчааҥҥа кубулуйбутум. Үөрэхпэр да бастыҥнара буолан барбытым. Элбэхтик кинигэ ааҕар буолбутум.
Ол курдук, үчүгэй баҕайытык олордохпутуна, аҕабыт Егор Николаевич, тутууга үлэлии сылдьан, улаханнык эчэйэн, инбэлиит буолар. Ол иһин төрөөбүт Дьааҥытыгар (билигин Эбээн-Бытантай улууһа) көһөргө сорунар. Бастаан биһигини ыытар, оттон бэйэтэ Дьокуускайга балыыһаҕа сытан, сырдык тыына быстар… Ийэбит оҕолорун кытта билбэт сиригэр олорорго күһэллэр.
Онон мин үөрэммит оскуолаларым элбэх: Кириэстээхтэн саҕалаан Чернышевскай начаалынай, онтон Мииринэй, ол кэнниттэн Верхоянскай куорат, бүтэһиккэ Саккырыыр. Хас биирдии оскуола бэйэни тургутуу этэ.
Кэлин бэйэм учуутал буолан баран, Чернышевскайга, Мииринэйгэ үтүө санаалаах учууталлар, кыһалҕалаах оҕону өйдөөн, кылаастан кылааска таһааран испиттэрин махтана саныырым уонна үөрэтэр оҕолорбор барыларыгар биир тэҥник сыһыаннаһарым, наар өйүү, өйдүү сатыырым. Ол иһин үөрэппит оҕолорум математика уустук уруогун олус сөбүлүүллэрэ.
– Киэҥ эйгэҕэ суруналыыс быһыытынан биллибит киһибит букатын да ахсаанньыт эбиккин дии.
– Үлэбин ыстаарсай пионер баһаатайынан саҕалаан, онтон математика учуутала, үөрэх саабыһа, оскуола дириэктэрэ, улуус үөрэҕин салаатын тэрийээччитэ, мэтэдьииһэ, сыыйа үктэлтэн үктэли дабайан, аны сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, нэһилиэк баһылыга, куоракка көһөн, научнай үлэҕэ эриллэн, үнүстүүккэ үлэлээн, ХИФУ-га ыҥырыллан, улахан хаһыат кэрэспэдьиэнэ да, тылбаасчыт да буолан, “Аартык” диэн сахалыы сыһыарыыны тэрийэн, үйэ аҥаара курдук үлэлээн, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбытым. Барыта туспа суоллаах-иистээх, эппиэтинэстээх үлэлэлэр этэ.
Оттон суруналыыстыкаҕа кэлбит төрүөтүм диэн, ханнык эмэ түгэни дириҥҥик ылыннахпына, ону суруйуохпар эбэтэр этэн-тыынан таһаарыахпар диэри ырыта-толкуйдуу сылдьар идэлээхпин. Утуйар да уум көтөр курдук… Туох эрэ: “Суруй, санааҕын эт!”- дииргэ дылы…
Баҕар, ону айар турук дииллэрэ буолуо. Ол арыт эрэйдиир. Аны математик буоламмын, барытын сааһылаан, “алгоритм решения задачи” диэн ньыманы туттар курдукпун, ол иһин уопсай логиката ханнык да суруйууга быраабыла курдук тахсан иһэр.
Өссө оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр учууталлар: “Рита наһаа үчүгэйдик сочинение суруйар, суруйааччы буолара буолуо” – дииллэрэ. Дьиҥэр, уус-уран айымньыга холонон көрөр баҕа баар эрээри, соло булбакка, бириэмэ аастар ааһан, бу сааспар диэри ыстатыйалары эрэ суруйан кэллим.
Суруналыыс да, кэлин уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн да быһыытынан Саха сирин суруналыыстарын сойууһа ыытар күрэхтэригэр хаста да лауреат үрдүк аатын ылан турабын.
Хотугулуу-Илиҥҥи федаральнай университет хаһыатыгар үлэлиир кэммэр биллэр-көстөр учуонайдары киэҥ эйгэҕэ нууччалыы да, сахалыы да тылынан хото сырдаппыппын киэн туттабын.
Манна даҕатан эттэххэ, кыра оҕолорго аналлаах “Ньургуйаана уонна Нарыйаана” диэн 10 кэпсээни суруйбутум, ону 20-чэ сыллааҕыта “Бичик” кыһата 3 тыһыынча ахсаанынан таһаарбыта, соһуйуом иһин, аҕыйах кэм иһигэр атыыланан, бестселлер буолбута.
Аны үнүстүүккэ үлэлии сылдьан, Л.Г. Петерсон алын сүһүөх кылаастар математикаларыгар анаан оҥорбут 16 үөрэтэр тэтэрээтин сахалыы тылбаастаабытым. Онтукам 5 төгүл 5-тии тыһыынча ахсаанынан тахсыбыта уонна Владивостокка, Москубаҕа ыытыллыбыт кинигэ быыстапкаларыгар Үрүҥ, Кыһыл көмүс мэтээллэринэн бэлиэтэммитэ. СӨ төрүт оскуолаларын үөрэнээччилэрэ методическай хайысхалаах саҥа учуобунньуктары бэйэлэрин тылларынан үөрэтэр кыахтарын түстээбиппиттэн үөрэбин.
–Оттон наукаҕа хаайдах кэлбиккиний?
-Куоракка көһөн киирэн бараммыт, кэргэммин кытта иккиэн, мунньуммут уопуппутугар тирэҕирэн, диссертация суруйан көмүскээбиппит. Мин педагогика, кини экэниэмикэ билимнэрин хандьыдааттара буолбуппут.
Учуонай аатын ылаат, учууталларга экспрементальнай былаһааккалары, сэминээрдэри, научнай-практическай кэмпириэнсийэлэри тэрийэрим, лиэксийэ ааҕан үөрэтэрим. Мюнхен куоракка тиийэ тыл этэн турардаахпын. Төрүт оскуолалар үнүстүүтүгэр барыта 11 сыл үлэлээбитим, ол научнай-методическай үлэм түмүгүн көрдөрөр улахан быыстапка Национальнай бибилэтиэкэҕэ тэриллибитэ.
– Суруналыыс да, учуонай да кэлин буолбут эбиккин дии.
– Оннук, Дьокуускайга дьоһун сааспытын ситэн баран, көһөн кэлэн олохсуйбуппут. Кэргэним Василий Степанович Винокуров наар салайар үлэлэргэ үлэлээбитэ.
Кини Өймөкөөн улууһугар баар Үчүгэй диэн нэһилиэктэн төрүттээх. Зоотехник учуонай, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Үрдүкү сэбиэтин XXII ыҥырыытын дьокутаата, Эбээн-Бытантай, Анаабыр уонна Өймөкөөн улуустарын Бочуоттаах гражданина, СӨ Бочуоттаах бэтэрээнэ, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, онтон да атын элбэх бэлиэлэрдээх, хас да кинигэлэрдээх. Саха ынаҕа туспа боруода буолуутугар, таба, сылгы иитиитигэр улахан өҥөлөөх.
Үйэ аҥаара бииргэ эйэ дэмнээхтик олорон кэллибит. 1975 сыл кулун тутар 1 күнүгэр ыал буолбуппут.
Икки оҕолоохпут: кыыстаах уол. Иккиэн ыаллар, түөрт сиэннээхпит, олортон иккитэ – устудьуон, икки кыра – оскуола оҕолоро.
Биһиги элбэхтэ көспүппүт: Эбээн-Бытантай Баатаҕай Алыытыгар, Үөһээ Дьааҥы Баатаҕайыгар, Сайдыытыгар, Өймөкөөн Томторугар, Үчүгэйигэр, Анаабыр Сааскылааҕар… “Көһүү баһаарга тэҥнээх” диэн өс хоһооно баар, онон төһөлөөх ыарахаттары көрсүбүппүтүн бэйэбит эрэ билэр буоллахпыт.
Хас биирдии саҥа ананан кэлбит сирбитигэр үтүө суобастаахтык үлэлээн-хамнаан, бэйэ дьоно курдук буолан хааларбыт. Кинилэр күн бүгүнүгэр диэри умнубаттара – ол биһиэхэ күндү өйдөбүл.
Хас көһүү ахсын оҕолорбут барахсаттар саҥа сиргэ үөрэммитинэн бараллара, улаханнык хаппырыыстаан эрэйдээбэт этилэр.
Аны биһиги биир үтүө үгэстээхпит: көһөөрү хомунарбытыгар, малбытын-салбытын, иһити-хомуоһу, онтон да араас тэрили олорбут сирбитигэр хаалларан, дьоҥҥо бэлэхтиирбит, түҥэтэрбит. Оччотооҕуга туох барыта кырыымчык, дэписсиит кэмигэр ыраах олорор дьоҥҥо барыта наада курдук буолара, үөрүүнү кытта ылаллара. Ол гынан баран, оҕолорбут сөбүлүүр оонньуурдарын бүтүннүү илдьэ барарбыт.Ханна тиийбит сирбитигэр оҕолорбут, ол оонньуурдарынан хостоот, көспөтөх да курдук сананан, оонньообутунан бараллара.
Биһиги иккиэн түбүктээх үлэлээх буоламмыт, оҕолорбут кыра эрдэхтэриттэн бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэр этилэрэ, туохха барытыгар күүс-көмө буолаллара. Тус хоту, тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын эттэринэн-хааннарынан билэ улааппыттара. Үөрэхтэригэр да үчүгэйдэрэ, оскуола кэнниттэн СГУ-га киирэн, сөбүлүүр идэлэрин ылан, үлэлии сылдьаллар.
–Эн сааскар бу курдук сэргэх буолар кистэлэҥэ туохханый?
-Үөрэ-көтө сылдьарга. Эдэр сааспыттан майгым маннык. Ийэм олус элэккэй, үтүө санаалаах киһи этэ. Тугу барытын кыайа-хото үлэлиирэ, асчыт бэрдэ, ыраас, түргэн туттунуулааҕа. Элбэх хоноһолоох, ыалдьыттаах буолара. “Сэрии кэмигэр ыарахан олохтон мин үөрэммэтэҕим, балыстарбын үөрэттэрбитим, онон эһиги үөрэхтээх дьон буолаарыҥ”- диирэ, ол кини ыра санаата этэ, ону толорбуппут.
Уһуннук кыыһыра, санаарҕыы сылдьарбын соччо өйдөөбөппүн. Дьиҥэр, бу сааспар тиийиэхпэр диэри арааһы барытын көрсөн, аһаран кэллэҕим дии. Ол да буоллар, үгэс курдук, биир санаанан салайтарабын: “Сарсын эмиэ күн тахсыа”. Учууталлыы, салайааччы да буола сылдьан, улаханнык уордайан, үөрэнээччилэри, дьону мөхпөт, ыһыытаабат-хаһыытаабат этим. Син истэр, ылынар этилэр. Онон кэннибин эргиллэн көрдөхпүнэ, кыбыстар, кэмсинэр түгэним суох.
Аны бу сааспар диэри үксүн эдэр дьону кытта алтыһан кэллэҕим. Онон дууһам эдэр. Кырдьаҕаспын дии санаммаппын. Ыччаты үөрэтэ-такайа эҥин сатаабакка, хата, бэйэлэриттэн элбэххэ үөрэнэбин.
Олох түргэн тэтимнээхтик сайдар, саҥа сүүрээн элбэх, онно барытыгар интэриэстээхпин. Олохпун хайдах баарынан ылынабын. Дьиэбин-уоппун, дьоммун-сэргэбин, оҕолорбун-сиэннэрбин истиҥҥик таптыыбын…
-Ыччакка этэриҥ…
–Олоҕу таптааҥ. Идэҕитин сөпкө талан, өйгүтүн-санааҕытын ууран туран үлэлээтэххэ, барыта сыыйа кэлэн иһэр эбит.
Олоххут устата үөрэниҥ саҥаттан саҥаны билэ, баһылыы сатааҥ. Төрөөбүт төрүт тылгытын, нууччалыы уонна биир омук тылын билии – бу билиҥҥи тэтимнээх олох ирдэбилэ. Дьиҥэр, киһи кыайбата суох, оннооҕор слону үҥкүүлүү үөртэллэр диибин.
Олоҕу үп-харчы быһаарбат гынан баран, ол суох буоллаҕына, эмиэ куһаҕан… Таһаарыылаах үлэлээх, таптыыр дьиэ кэргэннээх буоллаххытына, ол да баар буолуо, кэлиэ, табыллыа. Тулууру, дьулууру…
Олох үрдэлин дабайыы уустук эрээри, хас биирдии үктэл киһиэхэ тугу эрэ биэрэр, күүһү-кыаҕы эбэр. Онон тэҥҥэ уонна этэҥҥэ дабайан, чыпчаалыгар тиийиэххэ. Саамай сүрүнэ – ол онтон төттөрү, таҥнары суккураан сууллубат курдук олоруохха…
–Саҥа дьыл аптаах түгэнэ чугаһаабыт кэмигэр эн кэпсээниҥ ыраастаныы тэҥэ буолла…
Суруйсууну бэчээккэ бэлэмнээтэ Анисия Иевлева.
Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.
