1 месяц назад 808
Кинини кытта сирбит баайын чинчийии устуоруйата быстыспат ситимнээх
Алмаас бырамыысыланнаһа Саха сиригэр ааспыт үйэ 50-с сылларын ортолоруттан сайдан саҕалаабыта. Ол кэмтэн ыла бу эйгэҕэ үлэлээбит киһи билигин Виктор Клавдиевич Маршинцев эрэ баара буолуо. Кини “Зарница”, “Мир”, “Удачнай”, “Айхал”, “Юбилейнай”, “Сытыканскай”, о.д.а. алмаастаах туруупкалары чинчийбит уһулуччулаах учуонай, геолого-минералогическай билим дуоктара, аан дойдуга биллэр бэрэпиэссэр, СӨ наукаларын академиятын академига, СӨ наукатын үтүөлээх үлэһитэ.
Виктор Клавдиевич сэтинньи 18 күнүгэр 90 сааһын томточчу туолар. Сүүһүгэр чугаһаабыт киһини тоҥхойо кырдьыбыт, нэһиилэ сылдьар оҕонньор курдук оҥорон көрбүккүт буолуо. Суох, Виктор Клавдиевич билигин да массыынатын бэйэтэ ыыта сылдьар – ол даҕаны кини чэгиэнин, тэтиэниҕин уонна сэргэҕин туоһулуур. Аны өйө-санаата ырааһа, дьэҥкэтэ, билиитэ-көрүүтэ киэҥэ – киһи кинилиин кылгастык да кэпсэтэн аастаҕына, элбэҕи иҥэринэр, этэргэ дылы, билбэтэххин билэн, тутум үрдүүгүн.
Дьоммор ким эрэ туһунан сонун кэпсиир буоллахпына, биир тылынан: “Виктор Клавдиевич курдук”, – диэн тэҥнээн эттим да, кинилэр тута наһаа интеллигентнэй киһини өйдүү охсоллор. Соннук дьоһун уобараһынан хатанан хаалар айыы айылгылаах: олус сэмэй, хайдах да таһымнаах киһилиин сэһэргэһэр буоллаҕына, хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт, быһа түһэн биллээҕимсийбэт, болҕомтолоохтук истэн баран, онтон, дьэ, сиһилии барытын быһааран биэрэр үрдүк култууралаах.
Кэргэнигэр Земфира Макаровнаҕа хайдах курдук кыһамньылаахтык сыһыаннарын көрүөххүт этэ! Биһиги тиийдэхпитинэ, ыалдьыттарын кытта кэпсэттин диэн, остуолу бэйэтэ тардан, аһылыкка ыҥырар. Сөп ээ, оннук бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөн, иккиэн бачча улахан айымньылаах олоҕу олорон кэллэхтэрэ. Земфира Макаровна Кузьмина Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа иһинэн нейрососудистай отделениены арыйтаран, онно өр кэм сэбиэдиссэйдээн, өссө кэлин эрэгийиэннээҕи киин буоларын туруорсан, Саха сирин мэдиссиинэтин сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Ити иһин кинини, РФ үтүөлээх бырааһын, Ил Дархан 2015 сыллаахха СӨ Бочуоттаах гражданина оҥорбута.
Бу 2025 сыл Земфира Макаровнаҕа үс төгүл үбүлүөйдээх: ийэтэ, РСФСР норуодунай артыыһа, сахалартан бастакы опернай режиссер Анна Ивановна Егорова уонна аҕата, буойун бэйиэт М.И.Кузьмин-Макар Хара иккиэн төрөөбүттэрэ 110 сыллара. Ону бэлиэтиир тэрээһиннэр Дьокуускайга, Таатта улууһугар, төрөөбүт Уолбаларыгар сыл устата ыытылла тураллар. Оттон кэргэнэ Виктор Клавдиевич 90 сааһыгар этэҥҥэ сылдьара – ол дьылҕа бэлэҕэ.
Ол эрээри Дьылҕа Хаан наар мичик гыммат, сороҕор тыйыс ыйаахтаах буолар. Былырыын улахан оҕолорун Алексей Викторовиһы илдьэ барбыта. Киһи эрэ барыта олус хайгыыр, киэҥ билиилээҕин, сэмэйин, үлэһитин бэлиэтээн этэр хаарыан уоллара, ыарахан ыарыыга ылларан да сылдьан, биир да киһиэхэ ону биллэрбэккэ, күннэтэ хаан куттара-куттара үлэлээбитин, өлбүтүн кэннэ биирдэ билэн, доҕотторо, кэллиэгэлэрэ соһуйбуттара. Төрөппүттэригэр да биирдэ да үҥсэргээбэтэх, наар “үчүгэйбин” эрэ диирэ үһү. Соннук дьонугар харыстабыллаах истиҥ сыһыаннааҕа.
Оттон кыра уоллара Андрей Викторович, ийэтин суолун батыһан, Москубаҕа нейрохирург бырааһынан үлэлиир. Кини туһунан оннооҕор киин тэлэбиидэнньэ биэрии оҥорбута. Кэлин бу байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан онно баран үлэлээн кэлэр буолла. Эчэйбит байыастары эпэрээссийэлиир эмчиккэ Путин илии баттааһыннаах мэтээл туттарбыттар этэ.
Виктор Клавдиевичтаах олох салҕанар аналынан, ыар сүтүк охсуутун тулуйан, билигин сиэннэр ситиһиилэринэн этэҥҥэлэр. Улахан сиэннэр Павел уонна Александр Маршинцевтар, Плеханов уонна Ломоносов ааттарынан университеттары бүтэрэн, Москубаҕа идэлэринэн үлэлии сылдьаллар.
Оттон эһэлэрэ Виктор Клавдиевич 1960 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет геолого-географическай факультетын бүтэрбитэ.
– Устудьуоннуур кэммиттэн быраактыкабын Мииринэйгэ алмааска баран саҕалаабытым. Дьиҥэр, миигин соҕуруу үлэҕэ анаабыттара, ону олох туруулаһан туран, дойдубар кэлбитим. Тута Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар үлэҕэ ылбыттара. Ити сыл геологияҕа 40 научнай үлэһит киинтэн кэлэн, алмаастаах сирдэр күүскэ үөрэтиллэн барбыттара. Бастакы аһыллыбыт “Зарница” туруупканы классическай ньыманан үөрэппиппит. 20 м дириҥнээх, 300 м уһуннаах шурф барыта бадарааннаах уунан туолан хаалбыта, онно умса-умса, боруоба ыларбыт. Аны 30 киилэттэн тахса ыйааһыннаах кимберлиттэрбитин күнү быһа үрүсээкпитигэр сүгэ сылдьарбыт. Дэлби сылайан, оттон-мастан тардыһан хаамарбыт. Ардыгар таба биэрдэхтэринэ, олох үөрүү буолара. Ол муспуппутун аны Дьокуускайга сыһан-соһон аҕаларбыт эмиэ биир мучумаан этэ. Оттон билигин кэбиниэттэн тахсыбакка да, чинчийиэххэ сөп үйэ үүннэ.
Ол аата бу Виктор Клавдиевичтаах көлүөнэлэрэ наһаа үчүгэйдик үөрэтэннэр, туһанар литература элбэх буолан, оннук кыах үөскээтэҕэ. Кини аҥаардас бэйэтэ 200-чэкэ научнай үлэлээх, 20-тэн тахса монографиялаах.
Аҕыйах сыллааҕыта академияттан уурайан да баран, научнай үлэтин тохтоппотоҕо. Бэйэтэ үп булан, “Алмазы Якутии” уонна “Алмазы России” диэн библиографическай ыйынньыктары, 400 туруупканы сиһилии сырдатар “Кимберлиты Якутии”, биологическай наука дуоктара Дмитрий Саввиновтыын Бүлүү өрүс гаастаах, ньиэптээх, туустаах, чохтоох, алмаастаах сирдэрин билиһиннэрэр “Вилюйский край” диэн электроннай матырыйаалы, Воронежка олорор учуонай Виталий Гадиятовтыын “Самоцветы Якутии”, “Богатства недр Якутии” кинигэлэри таһаартарбыта.
Ити бүтэһик үлэтэ сүҥкэн. Этэргэ дылы, Саха сирин геологиятын энциклопедията: биһиэхэ хостонор сир баайын барытын састааптарынан ырыппыттар, хас биирдиилэрин – уматыктан саҕалаан, күндү тааһыгар тиийэ – тас көстүүлэрин ойуулаабыттар, хаһан уонна ханна булуллубуттарын, туохха туһаныллалларын, хайдах туһаҕа таһааралларын быһааран суруйбуттар, өссө төһө саппаас ханна баарын кытта каартаҕа ыйбыттар.
–Кистээбэккэ эттэххэ, “Богатства недр Якутии” кинигэни бастаан “Гордость и горе якутского народа” диэн ааттаары гыммыппыт… Тоҕо? Хостообут, хаспыт, киртиппит сирдэрин чөлүгэр түһэрбэккэ, хомуйбакка быраҕан баралларын иһин. Өссө 1956 сыллаахха, устудьуон эрдэхпинэ, айылҕаны алдьаталларын харааста көрбүтүм. Өрөспүүбүлүкэбит хостонор баайдаах сирин барытын кэриэтэ кэрийбитим – киһи айманыах хартыыната, сир эстибитин кэннэ курдук дьулаан көстүү. Туолба өрүс устун 1930-с сыллардаахха тардыбыт турбалара соннук күн бүгүнүгэр диэри сытар. Бөртөлүөттэр уматык куттан баран хаалларбыт буочукалара – туундараны биир гына хас эмэ тыһыынча… Экологическай боппуруос миигин эдэр эрдэхпиттэн долгутар буолан, айылҕаны чинчийэр этэрээттэргэ сылдьыһарым.
Арассыыйаҕа аан дойду сиртэн хостонор баайын 40 бырыһыана баар. Саха сиригэр кимберлиттээх туруупка ахсаана 1000-тан тахса. Итинтэн 150-на эрэ туһаныллар алмаастаах. Олор иэннэрэ араас: өскө “Мир” туруупка диаметра 600 м буоллаҕына, 30 да 40 миэтэрэлээх кыракыйдар кытта бааллар. Мииринэй эҥээр алмаастар уратылар – сир түгэҕиттэн үөһэ тахсан иһэн, кристаллга кубулуйаллар. Ону быһааран, “Вертикальная неоднородность кимберлитовых тел Якутии” диэн тиэмэҕэ докторскай диссертациябын суруйан, 1986 сыллаахха Москубаҕа көмүскээбитим.
Менделеев табылыыссатыгар баар кремний (Si) диэн элэмиэни билэҕит. 1810 сыллаахха арыйбыттара. Бу наһаа актыыбынай минерал буолан, салгыҥҥа начаас аһыйан, кварц буолан хаалар эбит. Оттон айылҕаҕа хайдах бэйэтэ баарынан, ол эбэтэр самородок көрүҥүнэн сылдьарын В.К. Маршинцев булан, сиһилии ойуулаан суруйбута. Ону туоһулуур диплому Бүтүн Сойуустааҕы минералогическай уопсастыба бэрэсидьиэнэ Д.В. Рундквист 1983 сыллаахха туттарбыт.
Виктор Клавдиевич 1993 сылтан СӨ Бырабыыталыстыбатын иһинэн Алмааһы, күндү таастары уонна көһөҥө көмүһү чинчийэр национальнай научнай киини 2004 сыллаахха сабыллыар диэри салайбыта.
–Сүрүн сыалбыт-сорукпут – күндү таастары уонна көмүһү көдьүүстээхтик туһаныы эрэгийиэннээҕи бэлиитикэтин ыытыы этэ. Саҥа технологияны киллэриигэ, уопуттуур-эспэримиэнниир, информация хомуйар, ону ырытар-анаалыстыыр үлэни тэрийиигэ, научнай-техническэй өттүнэн хааччыллыыга элбэх үлэ ыытыллыбыта. Бырагыраамалары оҥорорбут. “Алмазы и золото” диэн сурунааллаах этибит. Манна үлэлии сылдьан, “Цветные камни и их месторождение”, “Самоцветы Якутии”, “Магия якутских самоцветов” кинигэлэри таһаарбытым.
Геология, минералогия, петрография наукалаларыгар аан дойду таһымнаах арыйыылары оҥорбут, чинчийиилэри ыыппыт Виктор Клавдиевич Маршинцев Англия, Аляска, Америка курдук дойдуларга дакылаат ааҕара. Онно үлэлии да барыан сөбө. “Чинчийэр матырыйаалым барыта манна баар буоллаҕа дии. Уонна оччолорго оннук толкуй да суоҕа”, – диир.
Саха Сирин олохтоохторо саха киһитигэр дьүөрэтэ суох нууччалыы араспаанньалааҕын сэҥээрэр буолуохтаахтар.
–Төрдүм Бүлүү. Ийэм ийэм эрдэ өлөн, аҕам Филипп Корякин миигин эһэбэр Клавдий Маршинцевка ииттэрэ биэрбит. Кини Бүлүүгэ кэлбит удьуор хаһаахтар сыдьааннара этэ. Байыаннайыттан уурайан баран, Далырга “Коковин уонна Басов” эргиэн дьиэтигэр бирикээсчитинэн үлэлээбитэ. Ити иһин кэлин репрессиялана сылдьыбыта. Дьиҥэр, төрөппүт аҕам райисполком бэрэссэдээтэлэ, райком сэкирэтээрэ этэ. Кэлин Госплаҥҥа үлэлээбитэ. Эһэм хаайылла сылдьыбытын кэннэ, хоту Дьааҥыга баран олоро сылдьыбыппыт. Онон Улуу Кыайыыны ыраах Баатаҕайга истибитим…
Саха сирин алмааһын эпохатын тыыннаах туоһута, бэйэтэ да алмаас устуоруйатын эпоха киһитэ, Виктор Клавдиевич этэр: “Үйэбин моҥоон эрэбин. Бачча баай сиргэ дьадаҥытык олорорбутуттан хомойобун. Хаһан эмэ бу баайбыт норуот туһугар үлэлиэ диэн эрэнэбин…”.
Анисия Иевлева, суруналыыс.
Комментарии 1