5 месяцев назад 385
“Суоһалдьыйа Толбонноох” испэктээги саҥа састаап оонньоото
”Суоһалдьыйа Толбонноох” испэктээк Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар алтынньы 30,31 күннэригэр буолла. Онно сырыттым. Икки ый курдук Москубанан, Петербурунан күүлэйдээн, дойдубун, тыйаатырбын дэлби ахтан кэлбиппин.
Испэктээги режиссер Руслан Тараховскай туруорбут, эдэр артыыстар оонньууллар. Суоһалдьыйа Толбоннооҕу кэрэчээн бэйэлээх Ирина Михайлова, Батаһы номоҕон көрүҥнээх Василий Романов, Чайыҥданы Илья Портнягин, Күөгэйээнэни Лена Маркова, Маҥхаадайы Петр Садовников, Налырдаананы Елизавета Потапова, Халыыданы Кирилл Семенов, Дьаргылы Михаил Семенов, Дьарҕааны Петр Баснаев, Тоҥсуур удаҕаны Софья Баранова- Сергучева, Ала Кырсыны Зоя Попова, Ымсыырар хачыгыры Павел Ченянов оонньоотулар.
Бу испэктээги 50-тан тахса сыллааҕыта, 1974 сыллаахха, режиссер Федот Потапов Саха тыйаатырыгар сүрдээх ситиһиилээхтик туруорбута. Онно Суоһалдьыйа Толбонноох уобараһын оччолорго эдэркээн Степанида Борисова уонна Мария Канаева айбыттара.
Саха сирин култуурунай олоҕор бэлиэ түбэлтэ буолбута. Батаһы Афанасий Федоров, Чайыҥданы Герасим Васильев, Халыыданы Николай Попов оонньообуттара. Күөгэйэр күннэригэр сылдьар артыыстар этилэр. Степанида тойугун, Герасим абарбыт оһуокайын, Николай Попов араастаан киирэн-тахсан дуруускалыырын көрөөччү сөҕөн кэпсиирэ. Мин ол испэктээкили тоҕо эрэ көрбөтөхпүн.
“Билиҥҥи ыччаттар да хаалсыбаттар эбит”,- диэбиттэрэ. Чочуонай бэйэлээх, уурбут-туппут курдук быһыылаах-таһаалаах Ирина Михайлова тойуга да оннук, сүрдээх кылыһахтаах куоластаах эбит. Күүстээх санаалаах кыыс тапталын туруулаһара, аҕатыгар, күтүөт Чайыҥдаҕа бэриммэтэ көрөөччүнү сөхтөрөр. Былыр да хорсун кыргыттар үөскээн ааспыттар эбит. Суоһалдьыйа Толбонноох удаҕан хааннаах диэн өйдүүбүн.
Суоһалдьыйа тапталлааҕа хамначчыт уол Батас кыыһыгар тэҥэ суоҕуттан муунтуйуута, күтүөттүү кэлбит баай уолтан, Чайыҥдаттан, сэнэнэрэ. Ол араас санаатын, иэйиитин эдэр артыыс Василий Романов чопчу биэрэр, көрөөччүнү итэҕэтэр.
Оттон Чайыҥда уобараһа сүрдээх чаҕылхай. Уол да уол, баай оҕото бардама, тот оҕото дохсуна, кыахтаахтык туттан хаамара-сиимэрэ олох ураты. Кыыстан сириллэн баран, оһуокай этэрэ туох баар кыһыытын-абатын барытын ууран туран хамсанара, ыллыыра – киһи этэ тардыар дылы соһутар. Дьон тэҥҥэ үҥкүүлэһэн иһэн, тохтоон хаалаллар. Эдэр артыыс Илья Портнягин олох үчүгэйдик оонньоото, уобараһын арыйда, наһаа харизматичнай артыыс.
Бүтэһигэр Суоһалдьыйата өлбүтүн кэннэ: «Миигин тыыннаахтыы Суоһалдьыйа иинигэр көмүҥ», – диирэ сүрдээх күүстээх хардыы. Кини бэйэлээх күөгэйэр күнүгэр сылдьар эр бэрдэ кинини сирбит кыыһын кытта тэҥҥэ өлөр суолга сананара уһулуччу күүстээх майгылааҕын-сигилилээҕин кэрэһилиир. Дьүһүн-бодо, быһыы-таһаа, күүс-уох, баай-талым – барыта баар барахсана этэ буоллаҕа. Суоһалдьыйанан кыыс барамматаҕа буолуо, хайа да бэйэлээҕи кэргэн ылан олоруон сөбө. Ону итинник дьаһанар. Ол курдук Суоһалдьыйа Толбонноох өйүн сүүйдэҕэ, харааччы ииртэҕэ. Сахалар наҕыл бэйэлээх оһуокайбыт илбис үҥкүүтэ буолар эбит. Ону артыыс Илья Портнягин толору көрдөрдө. Кинини, хайдах эрэ, биллэр бэлиитик Матвей Евсеевкэ майгынната көрдүм. Тэлэбиисэргэ сахалыы таҥастаах атынан ойутан киирбитэ наһаа үчүгэй этэ. Уол да уол, көрүҥүнэн, эрчиминэн киһи киһилээхпин диир киһитэ этэ.
Суоһалдьыйа дьүөгэтэ Күөгэйээнэ (Елена Маркова) “Лоокуут уонна Ньургуһун” испэктээкилгэ Ньургуһун дьүөгэтэ Нуннууру санатар. Ити испэктээккэ Ньургуһун (Елизавета Потапова), Нуннуур (Надежда Ушницкая) наһаа да үчүгэйдэр этэ. Надежда Нуннуура күлэн бычыгырайан, аһара сэргэх этэ. Эрэллээх дьүөгэлэр бары да атылыы уобарас буоллахтара.
Чайыҥданы арыаллаан кэлбит Халыыда (Кирилл Семенов) уустук түгэҥҥэ түбэһэр. Баай халыым биэрэн кэпсэппит кыыһа уолун сирэн кэбиһэн моһуоктуур. Уолбут да хаҥыл. Тэҥнээхтэр киирсэллэр. Ону хайыай?!
Кыыс аҕата Маҥхаадай кыыһын баай уолга тэҥнээҕэр биэрэ сатыыра эмиэ да сөп ээ. Петр Садовников суостаах тойон оруолугар барсар сүдү көрүҥнээх. Дьиппинийэн, тыҥаан турарын ким утары көрүөй?!
Кэргэнэ ааттыын Налырдаана (Елизавета Потапова) хайдах курдук наскылдьыйан киирэрий, оҕотун таптыырый. Кыыһын кэскилин туһугар дьэбир кэргэнин Маҥхаадайы утары барар. Оччотооҕу дьахтар, бэл, дьадаҥы даҕаны, эрин утары көрбөтө, эгэ баай тойон эрин дуо?! Улаханнык ыксаан, оҕом туһа диэн хамсанан эрдэҕэ. Елизавета Потапова оонньуурун киһи итэҕэйэр.
Дьарҕаа ууһу (Петр Баснаев) Суоһалдьыйа дьүөгэтэ Күөгэйээнэнэн ыҥыттаран, аҕатын кытта кэпсэтиннэрэ сатыыр. Кини тыла ыйааһыннаах, аҕам, баҕар, истиэ диэн саныыр. Онто кэпсэтэн бүппүттэр, онон көмөлөһөр кыаҕа суох диэн буолар. Онуоха Суоһалдьыйа Дьарҕа уус сүбэтинэн: «Хас ат туйаҕа үктээбит сиригэр биирдии көмүс манньыаты уурдун», – диэччи буолар. Чайыҥда баай халыым биэрдэҕэ дии, харчыта тиийиэ суоҕа диэтэҕэ. Бүтэһигэр харчы бүппүт диэбиттэригэр, уол оҕото Чайыҥда сиэбиттэн харчы баһан таһааран быраҕар.
Кыыс хайдах да кэргэн тахсымаары араастаан эппитэ табыллыбат. Онон тиһэҕэр кэргэн тахсартан кыккыраччы аккаастанан, быаланарыгар тиийэр. Дьэ, кытаанах дьылҕа. Төһө эмит Тоҥсуур удаҕан (Софья Баранова-Сергучева): «Олох атын, ураты дьылҕалаах кыыс, кини тылын истиҥ», – диэн этэ сатыыр ээ. Ала Кырсын (Зоя Попова) алгыс тылынан, сиэри- туому тутуһан, быһыыны-майгыны алы гына сатыыр. Ону истибэттэр, Маҥхаадай баай халыым былдьаһыгар, Чайыҥда Суоһалдьыйаны чахчы таптаан, кыыһыттан матыан баҕарбакка.
Суоһалдьыйа быаланар, Батаһы Маҥхаадай дьаһалынан үлтү кырбыыллар, тапталлааҕар нэһиилэ сыыллан кэлэн, тыына быстар. Чайыҥда курдук эр бэрдин, баай олохтоох, турбут-олорбут, күүстээх санаалаах уолу Суоһалдьыйа Толбонноох чахчы удаҕан хааннаах буолан харааччы иирдэр, Суоһалдьыйатын аттыгар тыыннаахтыы көмүллэр амырыын дьылҕаны талар, улахан трагедия буолар. Бу психологическай уустук уобараһы эдэр артыыс Илья Портнягин, чахчы, кыахтаахтык арыйда.
Суоһалдьыйа Толбонноох ис энэргиэтикэтинэн, саҥата да суох турдаҕына, уобараһын биэрэр нэҥиринэн көрөөччүнү абылыыр. Онно кэрэ дьүһүнү, быһыыны-таһааны, күүстээх куоластаах тойугу эбэн кэбиһиҥ. Барыта уобараһын айарга туһуланар. Кэлин кини сыана үрдүнэн таҥнары устан ааһарын киһи дьик гына көрөр, үөр буолбутун өйдүүгүн.
Үйэ аҥаарын анараа өттүгэр бу испэктээги Сунтаарга гастролга илдьибиттэр. Гастролга илдьэр таҥастарын-саптарын, декорацияларын тиэммит оптуобуска сыана 2 оробуочайа уонна суоппар айаннаабыттар. Артыыстар сөмөлүөтүнэн көппүттэр. Дьэ, ол баралларыгар көстүүмнэри сундуукка ыга симэн баран, күлүүһүнэн хатаабыттар. Ол хатаммыт сундууктан Суоһалдьыйа Толбонноох эрэ таҥастара суолга таммалаабыттар. Ону суоппардар булбуттар. Ол саҕана саха таҥаһа мээнэ суох, тыйаатыр киэнэ син билиннэҕэ. Дьиибэ! Бүтэй оптуобуска, хатаммыт сундууктан. Чэ, баҕар, аара суолга көстүбэтэҕэ буоллар, умнан укпатахтар, эбэтэр уорбуттар диэххэ сөп. Горнай, Бүлүү диэки таммалаабыт уонна Суоһалдьыйа соно таастыы сүппүт. Ол иһин оччолорго көстүүм бэрийээччи Акулина Михайловна, саха бастакы суруйааччыта Николай Денисович Неустроев сиэн балта, Сунтаарга тиийэн, Суоһалдьыйа Толбонноох сонун тикпитэ үһү.
Хайдах эрэ, мистика курдук. Суоһалдьыйа Толбонноох улахан удаҕан буолан, итинник моһуоктуура дуу диэххэ дылы. Артыыстар оччоттон-баччаҕа дылы сиэри-туому тутуһа сатыыллар. Степанида Ильинична Борисова Суоһалдьыйа үөскээбит нэһилиэгэр оонньуон иннинэ, аал уоту аһатаары, оһохтоох ыалтан көрдөспүтүн: «Кэбис, биһиги аатын да ааттыахпытын саллабыт», – диэн көҥүллээбэтэхтэр, кулуупка маһынан оттуллар оһох суох, хочуолунай хатыылаах, ол иһин сыанаҕа ас ууран алҕаан элэ-была тылын этэн аһаппыт, көрдөспүт. Ол кэннэ испэктээкилгэ наһаа чэпчээн, олох көтө сылдьар курдук оонньообута үһү. Ол аата Улуу Эдьиий Суоһалдьыйа Толбонноох көҥүллээтэҕэ. Билигин да айаҥҥа маҥан таҥастаах дьахтар массыыналарга куоластаан олорсор үһү. Ону суоппардар билэллэр, саҥата суох ааннарын аһан олордоллор дииллэр. Туох да диэбит иһин, итинник айылҕаҕа туох эрэ биллибэт күүс баар. Оннооҕор оччолорго, сэбиэскэй былаас муҥутуур сайдан турдаҕына, бары атеистар эрдэхпитинэ, ити быһылаан буолбут. Хайа да испэктээк “Суоһалдьыйа Толбонноох” курдук араастаан мистика курдук сураҕырбыта иһиллибэт.
Суоһалдьыйа Толбонноох туһунан норуот номоҕор олоҕуран, суруйааччы Иван Алексеев пьеса суруйбута. Ол айымньытынан испэктээк билигин да көрөөччүнү умсугутар классика пьеса буолла. Маҥнайгы туруутугар сорох дьон, төһө да ылымматаллар, көрөөччү сөбүлээбитэ. Билигин да саҥа тыыннанан, сыанаҕа туран, тобус-толору саалаҕа олох иһийэн олорон көрдүлэр, бүтэһигэр көхтөөхтүк ытыстарын таһынан биһирээбиттэрин биллэрдилэр.
Алампа эппитинии: ”Туохха да тойон — норуот, норуот! Норуоттан тутуһуҥ, норуокка туһалааҥ!” Норуот, көрөөччү дьүүлэ кырдьыктаах!
Мария Неймохова
01.11.2025 с.
Дьокуускай к.
