6 месяцев назад 500
Сыыппара үйэтигэр бибилэтиэкэ сайдар саҥа саҕахтарын арыйан
Дьокуускайга балаҕан ыйын 16-19 күннэригэр Библиография норуоттар икки ардыларынааҕы IV кэнгириэһэ буолан ааста.
Манна Арассыыйа бары эрэгийиэннэриттэн уонна 16 тас дойдуттан –Италияттан, Ирантан, Египеттэн, Узбекистантан, Белоруссияттан, Кыргызстантан, Казахстантан, Соҕуруу Кэриэйэттэн, Великобританияттан, Германияттан, Кытайтан, Эмиэрикэттэн (АХШ), Таилантан, Турцияттан, Арменияттан, Таджикистантан – барыта 900-тэн тахса киһи миэстэтигэр кэлэн, итиэннэ онлайн холбонон кытынна.
Олор истэригэр бибилэтиэкэ, кинигэ дьыалаларыгар чинчийиилэрдээх улахан учуонайдар, биллэр библиографтар бааллар: Арассыыйа национальной бибилэтиэкэтин научнай үлэһиттэрэ Наталья Леликова уонна Надежда Балацкая, Култуура Санкт-Петербурдааҕы судаарыстыбаннай үнүстүүтүн информационнай-библиотечнай факультетын декана Валентина Брежнева, Урал федеральнай университетыттан культорология билимин дуоктара Маргарита Гудова уо.д.а.
Аан бастаан маннык библиографическай кэнгириэс 2010 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка ыытыллыбыта. Онно быһаарбыттара – аны 5 сыл буола-буола түмсэргэ диэн. Тоҕо диэтэххэ, электроннай эйгэ кэҥээбит, сыыппара-интэриниэт тэнийбит, оннооҕор оҥоһуу өй баар буолбут үйэтигэр библиография салаатын саҥалыы сайыннарар сорук турар.
Кэрэхсэбиллээҕэ диэн, бу бэлиэ түгэн СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин үбүлүөйдээх сылыгар түбэстэ уонна ол даатаҕа ананна. Дьиҥэр, 100 сыла буоларын билбэккэ сылдьан, 2023 сыллаахха Арассыыйа библиотечнай ассоциациятын (РБА) оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Михаил Афанасьев манна тэрийэргэ эппит эбит.
Ол төрүөтэ диэн, бастатан туран, биһиги өрөспүүбүлүкэбит библиография уонна кинигэ дьыалатыгар бүтүн Арассыыйа үрдүнэн инники күөҥҥэ сылдьар. Былаас уларыйар 90-с сылларыгар үгүс эрэгийиэн аҥаардас ааҕааччыны кытта үлэҕэ көһөн хаалбыт эбит буоллаҕына, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ ити кэмҥэ библиография хайысхатын өссө күүһүрдэн биэрбит. Ол курдук, 1988 сылтан библиографтарбыт Арассыыйа таһымнаах, кэнники норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустарга өрүү миэстэлэһэллэр, уопуттарын атын эрэгийиэн бибилэтиэкэлэригэр тарҕаталлар.
Итинник таһымҥа уонна ситиһиигэ ылла да тиийбэккин. Тирэҕин үлэлээн ааспыт дьон оҥордохторо. Олортон Николай Грибановскайы ойуччу тутуохха сөп. Кини үс үйэни хабар (1642-1931 сс.) «Библиография Якутии» диэн сүҥкэн улахан үлэни бэлэмнээн хаалларбыт. Ол иһин Саха сирин устуоруйатын чинчийээччилэргэ, атын эрэгийиэннэргэ тэҥнээтэххэ, үлэлииргэ быдан чэпчэки эбит: туһаныахтаах матырыйаалларын онтон-мантан көрдүү сатаабакка, бэлэм ыйылла сылдьарынан сирдэтинэллэр.
Аны туран, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин билиҥҥи дириэктэрэ Саргылана Васильевна Максимова – аан дойду библиографтарыгар улахан аптарытыаттаах учуонай. Кини инникини өтө көрөр мындыр салайааччы буолан, Саха сирэ библиографияҕа оҥоһуу өйү бастакынан туһанна.
Онон кэпсиир да, кэрэхсэтэр да үгүс буолан, ыраах-чугастан тоҕуоруһан, түөрт күн көдьүүстээхтик үлэлээтилэр: 13 сиэксийэнэн 400 дакылааты иһиттилэр. Национальнай өрөспүүбүлүкэ тэрийбит буоламмыт, кэнгириэспит аата «Библиография в сохранении культурного наследия и языкового многообразия народов мира» диэн.
Билиҥҥи үйэҕэ ити тоҕоостоох тиэмэ тула сэһэргэһэр түһүлгэни тэрийиигэ бэлэмнэнии икки сыл устата ыытыллыбыта. Ил Дархан өйөбүлүнэн уонна РБА сүрүн тирэхтэрэ буолар Арассыыйа судаарыстыбаннай уонна национальнай бибилэтиэкэлэрин ыйыыларынан-кэрдиилэринэн. Манна даҕатан эттэххэ, СӨ тас дойдуларга миниистирин солбуйааччы Вера Сидорова туруулаһан, бу IV кэнгириэһи ЮНЕСКО өйөөтө.
Кэнгириэс үөрүүлээх аһыллыытыгар Ил Дархан Айсен Николаев Национальнай бибилэтиэкэ Саха сирин духуобунай уонна интеллектуальнай киинэ, култуура үйэлээх баайын хараанньыта, билии биһигэ, билим тирэҕэ, үөрэх уонна этнокултуура үнүстүүтэ, араас култууралар алтыһар былаһааккалара буоларын бэлиэтээтэ. “Национальнай бибилэтиэкэ өҥөтүнэн-көмөтүнэн 2020 сыллаахха Саха сирэ “Арассыыйа саамай ааҕар эрэгийэнэ” ааты ылбыта. Оттон оҥоһуу өйү туһаныыга Арассыыйаҕа биир бастакы уонна бастыҥ буолара мэлдьэҕэ суох”, – диэн киэн тутта эттэ.
“ИИ кыаҕын туһаныыга лиидэр буолбуппут төрүөтэ – оруобуна кэмигэр, 2022 сыллаахха, Национальнай бибилэтиэкэ иһинэн Саха сирин төрүт олохтоох норуоттарын тылларын уонна култуураларын сыыппара эйгэтигэр көһөрөр киини арыйбыппыт”, – диэн култуура миниистирэ, бу кэнгириэс тэрийэр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Афанасий Ноев урутаан дьаһанар сүүйүүлээҕин бигэргэттэ.
Чахчыта да, күн бүгүн Национальнай бибилэтиэкэ 10 ИИ-бородуукталаах: “ИИ-каталогизация” докумуоннары начаас биир электроннай тиһиккэ киллэрэр; «ГБУ “Статьи из газет РС(Я)”» ыстатыйалары тиэмэнэн начаас наардыыр, «Библиографические указатели», аатыттан да сылыктаатахха, библиографическай ыйынньыгы оҥорорго көмөлөһөр; Саха сирин туһунан боппуруоска “Эксперт Якутии” бибилэтиэкэҕэ баар тылдьыттартан, энциклопедиялартан, справочниктартан сөптөөх хоруйу булан биэрэр; сахалыы саҥарбыккын “Саҥа – сурук” (“речь в текст”) тута тиэкискэ кубулутар, маны суруналыыстар диктофон оннугар туһанан эрэллэр; “Алиса” курдук сахалыы сэһэргэһэр виртуальнай доҕору оҥороору, voice.nlrs.ru диэн платформаҕа сахалыы саҥаны мунньаллар; сахалыы айымньылары “ИИ-истиҥ” доргуччу ааҕан иһитиннэрэр; “Цифровой библиотекарь МаксИИм” диэн көмөлөһөөччүттэн бибилэтиэкэ үлэтин, оҥорор өҥөлөрүн, туох тэрээһин буоларын, тугу ааҕыахха сөбүн туһунан ыйытыахха сөп; “ИИ-читалка” кинигэттэн сүрүнүн талан ылан, аҕыйах сөкүүндэ иһигэр кэниспиэктээн биэрэр; итиэннэ Саха сирин төрүт олохтоохторун тылларын ИИ өйдүүрүгэр, билэригэр туһуламмыт “Датасет-платформа” диэни оҥорбуттар.
Оҥоһуу өй бу бородуукталара кэнгириэс саамай сэҥээриллэр арыйыылара буоллулар. Ол курдук, “ИИ в информационном пространстве: границы возможного” диэн эспиэртиир сиэссийэҕэ айти-технологияны бибилэтиэкэ үлэтигэр туһаныы кэскилин уонна күчүмэҕэйдэрин туһунан кэпсэттилэр. Биллэн турар, ИИ-ни кытта үлэлиир элбэх харчыны эрэйэр. Онон үбүлээһин боппуруоһа бастакынан быһаарыллыахтаах. Аны туран, ИИ түргэн тэтиминэн оҥорон иһэр информациятын ханнык сервер барытын батарар, харайар? Бу эмиэ уустук боппуруос эбит. Этика да өттүттэн эридьиэһэ үгүһэ билиннэ: дьон үлэтэ суох хаалыахпыт диэн долгуйарыттан саҕалаан, ааптар бырааба кимиэхэ сурулларыгар тиийэ – айааччытыгар, туһанааччытыгар биитэр оҥоһуу өйгө бэйэтигэр. Итиэннэ оҥоһуу өй кэлин сыыспатын, сымыйаны эппэтин курдук, бэрэбиэркэлэммит эрэ чахчылары “мэйиитигэр” угуохтаахпытын санаттылар. Билигин Al-исписэлиистэринэн хааччыллыы мөлтөҕө адаҕалыырын билиннилэр.
Ол эрээри сайдыыттан хаалан хаалбаккын, саҕалаабыккын салҕыыгын. Онон биир санаанан: “Оҥоһуу өй библиографияҕа киирбитэ үчүгэй – тыһыынчанан докумуону көрдүүр, хасыһар, суруйар үлэни чэпчэтиэ. Ол эрээри үлэһиттэри солбуйуо суохтаах, үстүрүмүөн эрэ быһыытынан туһаныллыахтаах”, – диэтилэр.
Түмүккэ СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрэ Саргылана Максимова библиография эйгэтигэр саҥа үйэ быыһын арыйар этиини киллэрдэ: «Оҥоһуу өйү бибилэтиэкэ үлэтигэр туһаныы бу эйгэҕэ технологическай өрөбөлүүссүйэ саҕаланыыта буолар. Онон ИИ-технологияҕа тирэҕирэн, Арассыыйа субъектарын национальнай бибилэтиэкэлэрин биир цифровой платформатын оҥоруохха. Биир тиһиккэ киирдэрбит, эрэгийиэннэр бастыҥ уопуттарбытын үллэстэн, ону туһанан, судаарыстыбаннай учуоту аныгылыы ньыманан оҥоруо этибит. Маныаха платформа сервиһин уонна методическай көмөнү оҥорууну Саха сирэ бэйэтигэр ылынар”, – диэн.
Дьэ, онон бу IV кэнгириэс улахан уларыйыыны аҕалар буолла.
Кэнгириэс тиэмэтин сүнньүнэн, “Многоязычие и культурное разнообразие в условиях глобального мира” диэн сиэссийэ тэрилиннэ. Глобализация, урбанизация, цифровой трансформация үйэтигэр аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларын тыыннаах хаалларыыга бибилэтиэкэлэр оруолларын уонна суолталарын туһунан кэпсэттилэр. Маныаха СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ саха тылын тарҕатыыга оҥоһуу өйү туһанан, хас да ИИ-бородууктаны оҥорбутун, хотугу норуоттар тылларын билэр уһуйааччылары видеоҕа устан үйэтитэрин, саха тылын аан дойдуга таһаарар туһуттан, аатырбыт полиглот Дмитрий Петрову ыҥыран, уруок ыыттаран, анал биэрии бэлэмнии сылдьалларын, бибилэтиэкэ саайтын иһинэн “Книгакан” сегмент, “Олоҥхо” портал, о.д.а. бырайыак баарын сырдаттылар. Кыттааччылар олус сөхтүлэр, хайҕаатылар. Чечня, Татарстан, Таджикистан бибилэтиэкэлэриттэн уопуттарын сэһэргээтилэр. Кинилэр норуоттар доҕордоһууларын күүһүрдэн, национальнай бибилэтиэкэлэр бэйэлэрин эрэгийиэннэригэр бэчээттэнэн тахсар кинигэлэрин хардарыта атастаһарга сүбэлэстилэр.
Сиэссийэни Саха сирин Наукаларын академиятын Тылы үөрэтэр, хараанныыр уонна сайыннарар киинин салайааччыта Феодосия Габышева салайан ыытта. Кини: “Аан дойду нэһилиэнньэтин 40 бырыһыана 20 сүрүн тылынан эрэ кэпсэтэр. Ол 20 тыл сир үрдүгэр бу күҥҥэ баар 7164 тылтан 0,3 %-ын эрэ ылар. Ол аата үгүс тыл күннээҕи олоххо туттуллубатынан симэлийэр кутталлаах”, – диэн статисканы холобурдаабыта элбэҕи толкуйдатар.
“Ол иһин аныгы араас албастары туһанан, тылбытын кэлэр көлүөнэлэргэ чөл хаалларар ньымалары тобулуохтаахпыт” диэн саргылаах санаанан салайтаран, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ бу көрсүһүүгэ “Яндекс” тэрилтэни кытта бииргэ үлэлииргэ Сөбүлэҥ түһэристэ. Онон сотору кэминэн сахалыы-нууччалыы тылбаасчыты уонна сахалыы саҥаны сурукка тиһэр сервиһи кыттыһан оҥоруохтара.
Дьэ, ити курдук түөрт күннээх кэнгириэс көдьүүстээх буолла. Үс сиэссийэни, 13 сиэксийэни таһынан, төгүрүк остуоллар, кэпсэтии түһүлгэлэрэ, маастар-кылаастар үлэлээтилэр.
“Бу кэнники 4 сыл иһигэр өрөспүүбүлүкэбитигэр 52 модельнай бибилэтиэкэ баар буолла. “Култуура” национальнай бырайыак “Дьиэ кэргэн” диэн бырагырааматын чэрчитинэн бибилэтиэкэлэргэ өрөмүөн үлэтэ утумнаахтык барар”, – диэн СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников кэлбит ыалдьыттарга сырдатта.
Онон бибилэтиэкэ ис хоһооно кэҥиир уонна дириҥиир эрэ буолбатах, үлэлиир усулуобуйата эмиэ тупсан иһэрэ үөрдэр.
Анисия Иевлева.
Хаартыскалар уонна видео СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин саайтыттан.
