Сахалыы сэһэргиибит 7 месяцев назад 1767

СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ: 100 сыл – 100 чахчы

Балаҕан ыйын 14 күнүгэр СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ тэриллибитэ 100 сылын туолла. Онон 100 кэрэхсэбиллээх чахчытын сырдатабыт.

1. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун, Саха АССР баар буолбутун кэннэ, 1925 сыллаахха ССРС наукаларын академията саҥа өрөспүүбүлүкэбит оҥорон таһаарар күүһүн-кыаҕын, экэниэмикэтин үөрэтэр-чинчийэр сыаллаах-соруктаах эспэдииссийэни тэрийэр. Онно үлэлиэхтээх учуонайдарга табыгастаах бибилэтиэкэ баар буолара ирдэниллэр. Ол иһин САССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ М.К. Аммосов  дьаһалынан 1925 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Саха сиринээҕи Национальнай бибилэтиэкэ тэриллэр.

2. Наукалар академиятын өйөбүлүнэн үлэтин саҕалаабыт бибилэтиэкэ салгыы билимҥэ тирэҕирэн сайдыахтаах саргытын бастакы дириэктэр Наталья Бурыкина түстүүр. “Саха кэскилэ” түмсүүгэ киирэн, көхтөөх чилиэнэ буолар уонна, илин эҥээр улууска этнографическай эспэдииссийэни кытта тахсыһан, сахалар оҕо төрөөһүнүгэр абыычайбытын туһунан матырыйаалы хомуйан, научнай отчуоту бэчээттэтэр.  Кини төһө да анал бибилэтиэкэр үөрэҕэ суох буоллар, үс сыл (1925-1928) үлэлииригэр бибилэтиэкэ тирэҕин оҥорор: ааҕар саала, 25 тыһ. кинигэлээх пуонда, абонемент.

3. Бибилэтиэкэ ити кэмтэн ыла тутуспут научнай хайысхатын Николай Грибановскай ситэрэн уонна бигэргэтэн биэрэр. Ол курдук, бэйэтэ библиографиянан утумнаахтык дьарыктана сылдьар буолан, 1928-1929 сс. дириэктэрдииригэр Саха сирин кэллиэксийэтин күүһүрдэр. Бу тиэмэҕэ олоҕун 30 сылын аныыр. Ол түмүгэр 1642-1931 сыллары хабар «Библиография Якутии» диэн сүҥкэн улахан үлэни, ону таһынан 11 биобиблиографическай ыйынньыгы бэлэмнээн хаалларар.

4. Грибановскай итинник барытын түмэн, Саха сирин устуоруйатын чинчийээччилэргэ, атын эрэгийиэн историктарыгар тэҥнээтэххэ, үлэлииргэ быдан чэпчэки эбит: туһаныахтаах матырыйаалларын онтон-мантан көрдүү сатаабакка, бэлэм ыйылла сылдьарынан сирдэтинэллэр.

5. Өрөспүүбүлүкэбитигэр ити курдук сүдү кылааттаах Н.Н. Грибановскай сырдык аатын үйэтитиигэ Национальнай бибилэтиэкэ утумнаах үлэни ыытар: “Грибановскай ааҕыылара” диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы НПК-ны тэрийэр, историческай саалаҕа бүүһүн скульптор Николай Чоччасовка оҥорторон туруорбуттара, суруйбут үлэтин бэчээттэтэллэр.

6. Ол эрээри дьон-сэргэ бибилэтиэкэни нуучча бэйиэтин аатын кытта ситимниир: норуокка күн бүгүнүгэр диэри Пушкинканан биллэр. Дьиҥэр, 1949 сыллаахха Александр Сергеевич төрөөбүтэ 150 сылыгар иҥэрбиттэр эбит уонна 1990 сылга диэри сүкпүтэ.

7. Бибилэтиэкэ түөрт мэндиэмэннээх дьиэтигэр сүрүн аанынан киирдэххэ, кирилиэс эркинигэр Пушкин барельефа билигин да ыйанан турар. Бу наһаа үчүгэй оҥоһук ааптара – саха скульптора Семен Егоров. Ити миэстэтигэр 1973 с. иилбиттэр. Онон үйэ аҥаарыттан уһун кэм устата ааҕааччылары уруйдуу көрсөр.

8. 1935-1938 сылларга бибилэтиэкэ  Иван Николаевич Винокуров аатынан эбит. Бу Чурапчыттан төрүттээх бөдөҥ судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй диэйэтэл туһунан үксүбүт билбэт. Кини кылгас эрээри, чаҕылхай олоҕу олорбут. Бараахаптаах Ойуунускай ыҥырыыларынан, Самараҕа үлэлии сылдьан, дойдутугар төннөн кэлэн, араас салааҕа наркомунан, Саха АССР норуодунай хамыыһардарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. Сталинныын үстэ көрсөн кэпсэппит, Саха сирин интэриэһин көмүскээн, элбэх боппуруоһу туруорсубут. “Северный завоз” диэн өйдөбүлү олоҕурдубут үтүөлээх. 

9. Бибилэтиэкэ 100 сыл устата ким аатын сүгэрэ эрэ уларыйбатаҕа, статуһа эмиэ хаста да уларыйан ылбыт: 1938-1942 сс. – Саха сирин киин судаарыстыбаннай бибилэтиэкэтэ, 1942-1954 сс. – Саха АССР судаарыстыбаннай научнай бибилэтиэкэтэ, 1954-1990 сс. – Өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай бибилэтиэкэ, 1990 сылтан бастаан Саха ССР, онтон Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ.   

10. Ол гынан баран, бибилэтиэкэ диэн, уопсайынан, Саха сиригэр 100 сыллааҕыта эрэ баар буолбут дии санаамаҥ. 1847 с. Г.Ф. Ворожейкин уезднай училище иһинэн бибилэтиэкэ тэрийэр. 1870–1884 сс. атыыһыт М.А. Шестаков чааһынай бибилэтиэкэтэ үлэлээбит.

11. Бастакы кинигэлэр, биллэн турар, таҥара дьиэлэрин кытта ситимнээхтэр – кэллиэксийэ XVII үйэттэн мунньуллан бардаҕа. Ол онтон ордубут 1857 с. сахалыы “Священное Евангелие” билигин Национальнай бибилэтиэкэҕэ харалла сытар

12. 1886 сыллаахха епископ Иаков быһаччы кыттыытынан уонна өйөбүлүнэн куорат публичнай бибилэтиэкэ тэриллэр. В.В. Никифоров-Күлүмнүүр 1898 с. Уопсастыбаннай мунньах дьиэтигэр, “норуодунай” диэн ааттаан, босхо ааҕар сири арыйар.

13. Ити икки киһиэхэ анаммыт өйдөбүнньүк дуоскалар Национальнай бибилэтиэкэ историческай дьиэтин эркинигэр ыйынан туралларын Ленин болуоссатынан хааман иһэн көрөргүт буолуо.

14. 1907 сыллаахха Орто Халыма холуонньатын бэлитиичэскэй сыылынайдара соҕурууттан илдьэ кэлбит 3000 кинигэлэрин публичнай бибилэтиэкэҕэ аадырыстаан ыыппыттар. Кинилэр бу кэһиилэрин табыгастаах усулуобуйаҕа харайалларын туруорсубуттар.

15. Ити кэмҥэ публичнай бибилэтиэкэ уобаластааҕы мусуойу кытта Көстүүнэй олбуор (Гостиный двор) диэн ааттанар кыракый дьиэҕэ үлэлии турбут. Онно ити ыыппыт 3 тыһыынчаны кытта холбоон барыта 4330 кинигэ хайдах да кыайан батар кыаҕа суоҕа.

16. Ол иһин губернатор Иван Крафт бибилэтиэкэҕэ уонна түмэлгэ табыгастаах киэҥ дьиэни туттарар туһунан көрдөһүү суругу куорат баһылыга П.А. Юшмановка суруйар.

17. Куорат баһылыга сөбүлэһэр эрээри, архитектор К.А. Лешевич бырайыактаабыт дьиэтин аҥаардас хааһына үбүнэн эрэ дьэндэтэр кыаллыбат суол этэ.

18. Онуоха губернатор эргиэмсиктэри өйүүллэригэр этэр. Н.Д. Эверстов-Сэрбэкэ, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола, Н.О. Кырбаһааҥкын, А.М. Кушнарёв, А.И. Громова, Ф.В. Астраханцев, С.П. Барашков-Баай Барааскап, И.И. Силин курдук 1-кы гильдиялаах атыыһыттар харчынан көмөлөһөллөр.

19. Онон 1911 сыл алтынньы 5 күнүгэр Дьокуускай куорат киин уулуссатын күн бүгүнүгэр диэри киэргэтэн турар кыһыл кирпииччэ дьиэбит аһыллыыта буолар.

20.   Ол түгэни худуоһунньуктар Николай Иннокентьев (аҕата) уонна Мария Иннокентьева (кыыһа) уруһуйдаабыт хартыыналара историческай саалаҕа ыйанан турар.

21. Саҥа дьиэҕэ бибилэтиэкэ пуондата 5 сыл иһигэр 7900 кинигэҕэ тиийэ хаҥыыр. Үчүгэйэ диэн, 1912 сылтан бибилэтиэкэ босхо буолар, онон дьадаҥы да дьон сылдьар кыахтаналлар. Ол иннинэ сылга 5 солкуобайдаах үрүҥ көмүс манньыаты төлүүллэрэ. 

22. Бу мусуой-бибилэтиэкэ дьиэтигэр 1911 с. Өлүөхүмэ киһитэ Пантелеймон Никулин аан бастаан Саха сиригэр киинэ диэни көрдөрбүт. 1915 сылга диэри сеанстар буолбуттар. Онтон “табыгаһа суох усулуобуйаҕа тэрийэллэр” диэн, Арассыыйа ис дьыалаҕа министиэристибэтэ боппут.

23. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саҕана публичнай бибилэтиэкэҕэ  сэбиэдиссэйдээбит Марфа Виленская (1913-1916 сс.) бассабыыктар олохтоох ыччаты кытта көрсүһүүлэрин тэрийэр эбит. Олор сабыдыалларынан сэбиэскэй былаас бастакы салайааччылара үүнэн тахсыбыттар: М.К. Аммосов, С.М. Аржаков, С.В. Васильев, П.А. Слепцов, А.Ф. Попов, К.Н. Атласова, Н.О. Шергина, Д.С. Жиркова уо.д.а.

24. 1976 сыллаахха “Об охране и использовании памятников истории и культуры» сокуон, «О состоянии и мерах по улучшению охраны памятников истории и культуры Якутской АССР» Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин дьаһала тахсан, Национальнай бибилэтиэкэ дьиэтэ архитектурнай пааматынньыктар испииһэктэригэр киллэриллибитэ уонна судаарыстыба көрүүтүгэр ылыллыбыта. 2003 с. “Култуура уонна ускуустуба пааматынньыга” диэн статустаммыта.

25. Историческай дьиэ 1990 сылтан сабыллан, 1996 с. реставрацияҕа баран, 2003 с. аһыллыыта буолбута. Ол үөрүүлээх түгэҥҥэ  Нобелевскай бириэмийэ лауреата Ж.И. Алферов кыттыыны ылбыта.

26. Национальнай бибилэтиэкэ түөрт этээстээх сүрүн дьиэтэ 1973 с. атырдьах ыйын 1 күнүгэр ааҕааччыларыгар аанын арыйбыта. З.Т.  Тюнгюрядов дириэктэрдии олорон туттарбыт.

27. Кини мусукаалынай-драматическай тыйаатыр дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта. Кэргэнэ эмиэ култуура сайдыытыгар сүҥкэн өҥөлөөх киһи: аатырбыт дирижербут Галина Кривошапко.

28. Захар Тимофеевич историческай дьиэни бастакынан өрөмүөннэппит эбит: оһоҕун көтүртэрэн, өһүөлэрин бөҕөргөтөн.  Өссө эбэн эттэххэ, «Календарь знаменательных и памятных дат» сиэрийэни Захар Тимофеевич салалтатынан 1963 сыллаахха кыраайы үөрэтэр салаа аан бастакытын таһаарар. Онтон ыла дьон-сэргэ ити ыйынньыгы сыллата күүтэр.

29. Бибилэтиэкэ тэриллибит бастакы 5 сылыгар олох тэтимнээхтик сайдан испит. Ол кэнниттэн 1931-1932 сылларга Е.Ф. Прудовскай диэн дириэктэр, оруобуна биир төгүрүк сыл үлэлээри, национальнай уонна куораттааҕы бибилэтиэкэлэр пуондаларын ыскайдыыр, 200 тыһ. эксэмпилээр кинигэни ампаарга таһааран уурдарар, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи таһаарыылары уоттатар уонна, сүрүнэ, оҥорон сордоммут каталогтарын сороҕун суох гыннартарар. “Онто да суох ааҕааччы быһалыы кинигэни уларсыахтаах”, – диэн быһаарар.

30. Кини кэнниттэн дириэктэринэн анаммыт И.Д. Баланов Е.Ф. Прудовскай ити сыыһа-халты дьаһалын 1933 с. отчуотугар улаханнык кириитикэлиир.

31. Бу Иван Дмитриевич Баланов бэйэтэ эмиэ биир кэрэхсэбиллээх олохтоох киһи эбит. Холобура, быйыл Тааттаҕа буолбут Манчаары оонньууларыгар сыһыаран эттэххэ, кини Таатта Уолбатыттан төрүттээх, буойун-бэйиэт Макар Харалыын ийэлэрэ бииргэ төрөөбүт, оттон кэргэнэ – биллэр суруйааччы Анна Денисовна Неустроева. Иккиһинэн, Киин ситэриилээх кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ П.А. Ойуунускай сорудаҕынан, кини күрэс төрүт көрүҥнэрин бастакынан сиһилии быһааран сурукка тиспит. Ыстаҥа, хапсаҕай, мас тардыһыыта, о.д.а. күрэхтэһиилэр билигин ол кини ойуулаан суруйбутунан тэриллэллэр. Онон бу сайын спартакиадаҕа таатталар биир дойдулаахтара Баланов аатын ахтыбыт буолуохтаахтар.  

32. Наһаа чаҕылхай салайааччы Софья Борисовна Якутцева (Калачик) репрессия бүрүүкээн турдаҕына 1934-1939 сс. үлэлээбит уонна ол кэм ыар тыына хаарыйан ууратыллыбыт. Биэс сыл иһигэр Прудовскай суох гыммыт каталогтарын сөргүтэн, куорат бибилэтиэкэтиттэн төттөрү  арааралларын туруулаһан, национальнай бибилэтиэкэ кинигэ сүрүн хараанньыта буолуохтааҕын дакаастаан, хамнас үрдүүрүн туруорсан, библиография мөлтөөтө диэн, Грибановскайы хаттаан үлэҕэ ылларан, сүрдээх хамсааһыны оҥорбут. Кини М.К. Аммосов кэргэнэ Р. Цугель тастыҥ балта эбит.  

33. Кырдьыга да, репрессия сылларыгар “норуот өстөөхтөрүн”, бэлиитикэ уонна идеология өттүнэн барсыбат ис хоһоонноох кинигэлэри  “чыыскалыыллара”. Хата, үлэһиттэр Ойуунускай кинигэлэрин, книгохранилищеҕа кистээннэр, күн бүгүн олор пуондабытыгар бааллар.   

34. Т.А. Жараева “Личность и время: директора Национальной библиотеки (1925-1989)” кинигэтигэр “В то время в библиотеке работали снятые с высоких должностей и исключенные из В КП (б) А.Ф. Бояров,Г.А. Попов, С.П. Харитонов, А.Г. Кудрин (Абагинский)” диэн сурулла сылдьар. Ити тыллар бибилэтиэкэ киһилии сиэр симэлийбэт сирэ буоларын туоһулуур.

 35. 1941 сыллаахха бибилэтиэкэ 12 үлэһитэ Ийэ дойдуну көмүскүү барар. Олор истэригэр дириэктэр Н.Т. Иванов.

36. Онон тэрилтэни Григорий Тарскай салайа хаалар. Кини бибилэтиэкэҕэ уопсайа 21 сыл үлэлээбит, оттон дириэктэринэн – 1941-1944 сылларга. Ити кэмҥэ бибилэтиэкэ “научнай” диэн статуһу ылар.

37. Григорий Семенович тыл баайдаах, олус талааннаах киһи: бэртээхэй тылбаасчыт уонна сытыы бөрүөлээх суруналыыс. М. Горькай, Л. Толстой, И. Тургенев, А. Чехов, Р. Киплинг, Р. Роллан айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. ССРС суруйааччыларын уонна суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ.

38. Тарскай сэрии кэмигэр дириэктэрдииригэр бибилэтиэкэ букатын да киэһэ 23.00 ч. диэри үлэлии сылдьыбыт. Өрөбүлэ суох. Ону таһынан 1941 с. Преображенскай таҥара дьиэтигэр улахан дьоҥҥо уонна оҕолорго ааҕар саалалар аһыллыбыттар, оттон Дьокуускайдааҕы ЦЭС иһинэн 1943 с. техническэй литература пуондата.

39. Итиччэ үлэһит киһини, бибилэтиэкэ көлүнэр ата сүппүтүгэр буруйдааннар, 5 сыл хаайарга уураллар. 1946 с. балыллыы оруна суоҕунан, Г.Тарскайы босхолууллар.

40. Киин куораппытыгар Богдан Чижик аатынан уулусса баарын билэбит эрээри, кини бибилэтиэкэҕэ 12 сыл устата (1950-1962) дириэктэрдээбитин үксүбүт билбэт буолуохтаах. Саамай улахан өҥөтө – 1960 с. «Летопись печати Якутской АССР за 1958-1959 гг.» бэлэмнэтэн таһаартарар. Онтон ыла бу сиэрийэ олохтонор.

41. 1959 сылтан бибилэтиэкэ Кинигэ өрөспүүбүлүкэтээҕи палаататын үлэтин толорор буолар. Итинник дьоһун уларыйыылары киллэрбит Богдан Мельхиорович бибилэтиэкэрдэртэн бастакынан Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ буолар.

42. 100 сыл устата уопсайа 18 дириэктэр үлэлээбит: Н.Н. Бурыкина Наталья (1925-1928), Н.Н. Грибановскай (1928-1929), М.И. Лонцкая (1930), Е.Ф. Прудовскай (1931-1932), И.Д. Баланов (1932-1934),  С.Б. Якутцева (1934-1939), С.Л. Гаврильев (1939-1940), Н.Т. Иванов (1940-1941), Г.С. Тарскай (1941-1944), И.А. Ильин (1944-1946), В.М. Тимофеев (1947-1950) Б.М. Чижик (1950-1962), З.Т. Тюнгюрядов (1962-1975), П.Д. Степанов (1975-1980), В.Е. Кузьмин (1980-1986) П.В. Григорьев (1987-1989), В.А.Самсонова (1990-2016), С.В. Максимова (2016 сылтан).

43. Билиҥҥитэ бибилэтиэкэни саамай уһуннук салайбыт дириэктэр Валентина Андреевна Самсонова буолар:олох дьалхааннаах 1990-2016 сылларыгар үлэлээбитэ уонна элбэх уларытыыны, саҥаны-сонуну киллэрбитэ. Ити  үтүө хаачыстыбата  1975 с. ананан үлэлии кэлиэҕиттэн биллибит: өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэлэрин биир ситимнэрин тэрийэр эспиримиэҥҥэ тута кыттыһар, саҥа тэриллибит Нерюнгри куоракка бибилэтиэкэлэри тэрийиигэ күүскэ үлэлэһэр.

1982 с. дириэктэри солбуйааччы буолар. Бу кэмтэн Арассыыйа биир бастыҥ бибилэтиэкэтэ буоларыгар сыралаах үлэтэ саҕаланар.

44. Ол курдук, 1988 сыллаахха В.Н. Павлова бэлэмнээн оҥорбут «Максим Кирович Аммосов» библиографическай ыйынньыга Библиотековедение уонна библиография Арассыыйатааҕы XI куонкуруһугар үһүс бочуоттаах бириэмийэни ылар. Бу бастакы улахан ситиһии этэ. Онтон ыла Саха сирин библиографтара сыыйа араас күрэхтэһиилэргэ миэстэлэһэр буолбуттара. 

45. Оттон норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиҥҥэ Е.П. Гуляева 1997 с. аан бастакынан кыттыбыта: Камчатка, Курил, Алеут сирдэрин епископа Иннокентий төрөөбүтэ 200 сылынан Оксфордка уонна Эдинбурга ыытыллыбыт симпозиумҥа  “О переводах церковных книг на якутский язык”, “Книгоиздательская деятельность Русской православной миссии в XIX и начале XX в.” дакылааттарынан.

46. В.А. Самсонова дириэктэр буолаат, бастакы уочарат бибилэтиэкэ статуһа уларыйарын ситиһэр: 1990 с. сэтинньи 12 күнүттэн  Национальнай бибилэтиэкэ.

47. Итиэннэ бибилэтиэкэни култуура ураты суолталаах  өрөспүүбүлүкэтээҕи эбийиэгин ахсааныгар киллэртэрэр.

48. Национальнай бибилэтиэкэ норуоттар икки ардыларынааҕы, Арассыыйатааҕы уонна ЮНЕСКО библиотечнай ассоциацияларын чилиэнэ буолар.

49. Итини сэргэ 2000 с. Саха сирин библиотечнай ассоциацията тэриллэр.

50. Национальнай бибилэтиэкэ В.А. Самсонова салалтатынан «О библиотечном деле», «Об обязательном экземпляре документов» эрэгийиэннээҕи сокуоннары, итиэннэ тус сыаллаах өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраамалары оҥорсууга үлэлэспитэ.

51. 1991 сылтан ыла Саха сирин ааптардарын бэчээтинэй бородууксуйаларын биирдии эксэмпилээрэ “Сандалы-Бичик” диэн мемориальнай  пуондаҕа  хараллар.

52. 2002 с. Хаҥалас улууһун Чапаев сэлиэнньэтигэр СӨ бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев архыып-бибилэтиэкэтэ тэриллэр. Билигин бу “Николаев-Киин” –  Национальнай бибилэтиэкэ филиала.

53. Ити эрэ буолбатах: Дьокуускайга “Детская точка кипения” ааҕар киин – эмиэ бибилэтиэкэ филиала.

54. 2003 сылтан бибилэтиэкэ бастыҥ үлэһиттэригэр, меценаттарыгар, попечителлэригэр И.И. Крафт аатынан Ил Дархан (оччолорго СӨ Баһылыгын) бириэмийэтэ олохтоммута. 

55. 90-с сыллартан Национальнай бибилэтиэкэ сыыйа электроннай эйгэҕэ көһүүтэ саҕаланар. 1991 с. электроннай каталог оҥоһуллар.

56. 2000 с. саайта оҥоһуллар. Билигин ол саҥардыллан, https://nlrs.ru/ кэмнэммэт баай, дириҥ, туһалаах саайт буолла: электроннай бибилэтиэкэлээх, анал сегменнэрдээх, бырайыактардаах, виртуальнай быыстапкалардаах, тиэмэнэн кэллиэксийэлэрдээх, о.д.а.

57. Бу саайт  “Илим” диэн көрдүүр сирдьиттээх (поисковик). Онно суруйан, көрдүүр докумуоҥҥун начаас булаҕын.

58. СӨ наукаларын академиятын кытта бырайыага – «Энциклопедия Якутии» портал.

59. Үһүс үтүмэҥҥэ үктэнэр үйэҕэ Национальнай бибилэтиэкэ “Opac-Global” автоматизированнай информационнай библиотечнай тиһиккэ киирэр.

60. Билигин аны букатын да бибилэтиэкэ программистара, оҥоһуу өйү үөрэтэн, ⁠“ИИ-каталогизация” диэни оҥороннор, докумуоннары систиэмэлиир өссө судургутуйда.  2022 с. кулун тутарыгар аан бастаан туһаммыттара.

61. “ИИ-каталогизация” таһынан бибилэтиэкэ өссө атын ИИ-бородуукталардаах: “ИИ-ассистент библиографа” кинигэлэри наардыы охсон, библиографическай ыйынньыгы оҥорорго көмөлөһөр. Саха сирин туһунан боппуруоска ИИ-Эксперт Якутии” электроннай бибилэтиэкэҕэ баар тылдьыттартан, энциклопедиялартан, справочниктартан сөптөөх хоруйу булан биэрэр. Сахалыы саҥарбыккын “Саҥа – сурук” (“Речь в текст”) тута тиэкискэ кубулутар. Суруналыыстар диктофон оннугар туһанан эрэллэр. “Алиса” курдук сахалыы сэһэргэһэр виртуальнай доҕору оҥороору, voice.nlrs.ru диэн платформаҕа сахалыы саҥаны мунньа сылдьаллар. Сахалыы айымньылары “ИИ-истиҥ” доргуччу ааҕан иһитиннэрэр. “Цифровой библиотекарь МаксИИм” диэн көмөлөһөөччүттэн бибилэтиэкэ үлэтин, оҥорор өҥөлөрүн, туох тэрээһин буоларын, тугу ааҕыахха сөбүн туһунан ыйытыахха сөп.  Устудьуоннарга олус абыраллаах “ИИ-читалка” диэн баар буолла: кинигэттэн сүрүнүн талан ылан, аҕыйах сөкүүндэ иһигэр кэниспиэктиир.

62. Итини сэргэ “ИИ-баннер” күннэтэ араас кинигэлэри сүбэлиир. Тылыҥ саппааһын хаҥатарга “Тылбай” онлайн-оонньууга холонон көрүөххэ сөп. 

63. Манна даҕатан эттэххэ, Национальнай бибилэтиэкэ Арассыыйаҕа биир бастакынан оҥоһуу өйү үлэтигэр уонна саха тылын тарҕатыыга туһанан саҕалаата.  Онуоха партнердарбыт Сбер, бииргэ үлэлэһээччилэрбит АГИКИ.

64. Бибилэтиэкэ ити курдук үрдүкү технологияны көдьүүстээхтик туһанар.  2022 сыллаахха Саха сирин төрүт олохтоох омуктарын тылларын уонна култуураларын сыыппара эйгэтигэр көһөрөр киин аһыллан,  номнуо хас эмэ сүүһүнэн тыһыынча докумуон куйаар ситимигэр үйэтитилиннэ.

65. Манна даҕатан эттэххэ, бибилэтиэкэ пуондатыгар 2 мөлүйүөн докумуон баар: ол аата кинигэлэр, суруктар, аудио, видео матырыйааллар, хаартыскалар, уруһуйдар, о.д.а.

66. Култуура матырыйаалынай нэһилиэстибэтин (иһити-хомуоһу, киэргэли-симэҕи, таҥаһы-сабы) хайдах бу илэ баалларынан 3Д киэпкэ киллэрэр кыахтанныбыт. Холобура, бууктаах сону экраҥҥа эргитэ сылдьан, хас биирдии оҕуруотун көрүөххэ сөп.

67. Уопсайынан, Национальнай бибилэтиэкэ хайысхата олус кэҥээн турар: 10-тан тахса киин үлэлиир.

68. 2024 с. алтынньы 10 күнүгэр Кинигэни харайар уонна чөлүгэр түһэрэр эрэгийиэннээҕи киин аһыллыбыта.

69. Өрөспүүбүлүкэ бары бибилэтиэкэлэрин пуондаларын холбоотоххо, 10 мөлүйүөн докумуон баар диэн ааҕаллар. Итинтэн төһөлөөх элбэҕэ алдьаммыта, түүнүктэммитэ, тэллэйдэммитэ буолуой? Ону абырахтыыр, ыраастыыр абыраллаах киин баар буолбута үөрдэр.

70. Соһуйаллар – Национальнай бибилэтиэкэ, тэлэбиидэнньэ курдук,  документальнай киинэлэри, сонуннаах сюжеттары устарын. Итинэн медиакиин дьарыктанар.

71. 2003 с. сылтан “Вестник Национальной библиотеки РС (Я)” сурунаал сылга иккитэ тахсар. Бу нүөмэрэ 100 сыллаах үбүлүөйгэ ананна.

72. Бу дьыл балаҕан ыйын 16-19 күннэригэр Библиография норуоттар икки ардыларынааҕы IV кэнгириэһэ Дьокуускайга ыытыллаары турар.

73. Онно Арассыыйаны ааһан, 15 тас дойду кыттарга сайаапка биэрбит: Италия, Иран, Узбекистан, Беларусь, Кыргызстан, Казахстан, Соҕуруу Кэриэйэ, Великобритания, Германия, Кытай, АХШ, Таиланд, Турция, Армения,  Таджикистан.

74. Тоҕо бу Кэнгириэс биһиэхэ бачча ыраах буоларый? Тоҕо диэтэххэ библиография уонна кинигэ дьыалатыгар Саха сирэ Арассыыйаҕа инники күөҥҥэ сылдьар, кэпсиирбит, көрдөрөрбүт, кэрэхсэтэрбит үгүс.

75. Ити билинии бастакы төрүөтэ – Национальнай бибилэтиэкэ 100 сыл устата билимҥэ тирэҕирэн үлэлээн кэлбитигэр сытар.

76. 1997 с. бибилэтиэкэ иһинэн Научнай сэбиэт, 2021 с.  Ю.Н. Столяров аатынан Ааҕыы научнай-чинчийэр үнүстүүтэ тэриллибиттэрэ.

77. Дириэктэр Саргылана Васильевна Максимова, Арассыыйаҕа эрэ буолбакка, аан дойду библиографтарыгар биллэр аптарытыаттаах улахан учуонай.

78. Ол иһин  2023 с. РБА оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Михаил Афанасьев 5  сылга биирдэ буолар Кэнгириэһи биһиэхэ ыытарга эппит. Ону Ил Дархан Айсен Николаев тута өйөөн, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местниковка уонна култуура миниистирэ Афанасий Ноевка сүрүннүүллэригэр туһаайбыт.

79. Национальнай бибилэтиэкэ итинник үрдүк итэҕэли ылар таһымҥа тахсыытыгар манна бэриниилээхтик үлэлээн ааспыт уонна билигин да үлэлиир дьон бары үтүөлээхтэр: М.Н. Пономарева, Р.Н. Золотарева, В.Д. Муксунова, М.Г. Самыгина, В.И. Скупченко, Н.Я. Тимошина, Е.Н. Находкина, Е.Г. Максимова, М.Е. Габышева, И.Н. Полицинская, А.М. Малеванчук, А.И. Винокуров, П.Н. Старков, Т.С. Максимова, А.Н. Бученков, А. С. Полякова, Л.Н. Потапова, Л.Н. Иванова, М.Е. Иванова, Л.Е. Тимофеева, Т.А. Белолюбская, Л.С. Семенова, Г.С. Карадчина, Г.И. Местникова, В.Н. Павлова, А.Ф. Федорова, М.Е. Габышева, М.Н. Пономарёва, Т.А. Жараева, Т.П. Павлова, А.А. Мэрикянова, Л.П. Ефимова, Г.Н. Афонина, Е.П. Гуляева, О.Н. Слепцова, Л.И. Хабытина, А.Н. Алексеева, У.И. Пахомова, Р.Н. Габышева, Л.С. Семенова, Т.Н. Семенова, А.А. Алексеева  уо.д.а.

80. 2002 с. “Култуура” хаһыат тэрийэр Бүтүн Арассыыйатааҕы «Окно в Россию» куонкуруһугар Национальнай бибилэтиэкэ 2001 сыл  түмүгүнэн «Сыл бибилэтиэкэтэ» ааты ылар.

81. 2015 с. Арассыыйа 100 бастыҥ бибилэтиэкэтин ахсааныгар  киирбитэ.

82. 2019 с. электроннай өҥөнү оҥоруу сектора аһыллан, нэһилиэнньэҕэ судаарыстыбаннай уонна муниципальнай өҥөлөрү оҥороллор.

83. Ити сыл Бүтүн Арассыыйатааҕы библиотечнай инновация күрэҕэр “ТОП-10” хапсыбыта.

84. 2020 с. “Арассыыйа саамай ааҕар эрэгийиэнэ” куонкуруска кыайан, “Литературный флагман России”  ааты ылбыта.

85. Ити куонкуруска 3 сыл ситиһиилээхтик кыттыбытын иһин 2021 с. “Кинигэ уонна ааҕыы территорията” диэн бочуоттаах статуһу иҥэрэллэр.

86. 2022 с. Бүтүн Арассыыйатааҕы «Библиотеки. ПРОдвижение» куонкуруска «Продвижение проекта о культурном наследии региона» номинация кыайыылааҕа.

87. 2024 сылтан Кинигэ Арассыыйатааҕы сойууһун “Бастакылар кулууптарын” чилиэнэ. 

88. Национальнай бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ хомуйан, бэлэмнээн таһаарар кинигэлэрэ Арассыыйа, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах куонкурустарга үрдүктүк бэлиэтэнэллэр.  Холобура, Г.М. Василевич «Эвенки», В.Н. Васильев «Научные труды, экспедиционная деятельность и музейные коллекции по Сибири, Северу и Дальнему Востоку» монографията, “Сводный каталог якутской книги (1812-1917 сс.)”, «Каталог русской книги гражданской печати (1742—1830 гг.)», «Первооткрыватель синтетического каучука Иван Лаврентьевич Кондаков (1857-1931): документы и фотографии”, “Авторефераты диссертаций Республики Саха (Якутия) (1934-2010): ретроспективный национальный библиографический указатель”, о.д.а.

89. Кинигэ оҥоруутугар сыһыаран эттэххэ, 2018 сылтан Национальнай бибилэтиэкэ электроннай издательстволаах. 

90. Граҥҥа кыттыы күүскэ тэнийдэ. Онно кыайбыт үбүнэн научнай чинчийиилэр, тэрээһиннэр, куонкурустар ыытыллаллар, быыстапкалар тэриллэллэр, киинэлэр, подкастар уһуллаллар, о.д.а.

91. Ол грантовай бырайыактартан дьон-сэргэ саамай билэрэ – ҺӨҔҮҤ арт-эбийиэк.  

92. Бибилэтиэкэ 100 сыллаах үбүлүөйүн чэрчитинэн сыл устата элбэх тэрээһин ыытылынна. Холобура, этнограф учуонай Гавриил Ксенофонтов хаан-уруу ыччатын булан, Саха сиригэр аҕалан, эһэлэрин дойдутугар дьаарбата сырыттылар.

93. Быйыл Гавриил Чиряев төрөөбүтэ 100 сылыгар Национальнай бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ М.Эверстов-Соргу документальнай киинэ, Т.Н. Семенова дьоһуннаах кинигэ оҥордулар.

94. Бибилэтиэкэ ыһыахтыыр сиригэр үбүлүөйдээх сэргэ турда. Маастар – бибилэтиэкэ үлэһитэ Петр Атласов.

95. Сүрүн куорпуска 2021 сылтан түһүмэхтэринэн улахан өрөмүөн бара турар, бүтэһиктээхтик эһиил түмүктэнэр.

96. 100 сылынан Национальнай бибилэтиэкэ дьиэтэ ойуулаах кэмбиэр таҕыста.

97. Национальнай бибилэтиэкэ наһаа элбэх бырайыактаах. Олортон биир киэҥ далааһыннаахтара – “Бары ааҕабыт” бэстибээл. Ол чэрчитинэн элбэх тэрээһин ыытыллар.   

98. Бибилэтиэкэ билиэттээх ааҕааччыта бу сылга 47 тыһыынча киһи, оттон саайтыгар киирэн, бибилэтиэкэҕэ бэйэтигэр кэлэн, электроннай уонна сирэй көрсөн өҥөнү оҥоруута букатын мөлүйүөнүнэн ааҕыллар.

99. Национальнай бибилэтиэкэ 100 сылынан “Век служения культуре” диэн альбом-кинигэ таҕыста.

100. Национальнай бибилэтиэкэ 2032 сылга диэри сайдар саргытын СӨ Бырабыыталыстыбатын 2022 с. от ыйын 6 күнүгэр  586-с №-дээх дьаһалынан бигэргэтэн турар. Онон соруктар дьэҥкэлэр, ону ситиһэр көдьүүстээх үлэ салҕанар. 

Бэлэмнээтэ Анисия Иевлева.

СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин саайтын уонна архыыбын матырыйааллара туһанылыннылар.