Төрүт дорҕоонноохпутун, төрөөбүт тыллаахпытын санатар арт-эбийиэк элбээн истин

Дьиҥэр, “ҺӨҔҮҤ” арт-эбийиэк туһунан киэҥ эйгэҕэ элбэхтэ сырдаппыппыт: туох санааттан кимнээх хайдах оҥорбуттарын, соругун-суолтатын, тоҕо итиннэ турарын, тугу туһалыырын кытта… Ол эрээри син биир ким эмэ саҥа көрөн соһуйар, бэркиһиир санаатын бассаабынан үллэстэн, саха төрүт дорҕооннорун бэлиэтиир буукубаларбытын “тоҕо кыбыстыбыттыы саһыаран туруорарбыт” туһунан тиэмэни хат күөдьүтэр.

Аан бастаан икки сыллааҕыта “Саха” НКИХ ыытааччылара Талбан уонна Георгий Белоусов, утуу-субуу бэйэлэрин тус ханаалларыгар эмиэ ити курдук хабааннаахтык сырдатаннар, дьон болҕомтотун тардыбыттара. Кэмэнтээрийдэргэ араас санаа-саҥа этиллибитэ-иһиллибитэ, ону биир этиинэн тиэртэххэ, “бэйэбитигэр сэнэбиллээх сыһыаммыт итинтэн көстөр” диэн буолбута.

Ол иһин биһиги, ити инсталляцияны туруорбут “Саха Сирин култуурата” айар холбоһук, ол айдаан-аймалҕан ааһа, сонуна-хайпа сүтэ илигинэ, этэргэ дылы, сылааһыгар-итиитигэр бу тула аһаҕас кэпсэтиини тэрийэргэ быһаарбыппыт. Сыалбыт-сорукпут диэн, төрөөбүт тылы ойуулуур-дьүһүннүүр ньыма көмөтүнэн тарҕатар хамсааһыҥҥа ким баҕалаах кыттыһыан сөбүн өйдөтөн, бу “ҺӨҔҮҤ” арт-эбийиэк курдук, төрүт дорҕооннорбутугар анаммыт мэҥэ бэлиэлэри бэйэлэрин тэрилтэлэригэр дуу, түөлбэлэригэр дуу оҥорон туруоралларыгар ыҥырыы этэ.

“Ил Түмэн” издательскай дьиэҕэ бииргэ үлэлээбит салайааччым, оччолорго норуот дьокутаата Мария Христофорова өйөөн, кини кэпсэтиитинэн Биисинэс-кииҥҥэ кэмпириэнсийэлиир сааланы уларсан, “Кыым” хаһыат суруналыыһа Альберт Капрынов модератордаан, ВКС киэбинэн төгүрүк остуолбут 2023 с. олунньутугар буолбута. Саха тылын туһугар туруулаһар уопсастыбанньыктар, итиэннэ быһа сибээһинэн улуус култууратын үлэһиттэрэ кыттыбыттара.

Онно социологическай наука дуоктара, бэрэпиэссэр Ульяна Винокурова бу курдук эппитэ:

–Устуоруйа кэрчик кэмнэрин ылар буоллахха, бастакы сурунаал “Саха саҥата” диэн этэ. Ол саҕана сурукка убамматах дьон саҥарар култууралаах этибит. Онтон, дьэ, сурукка-бичиккэ киллэриигэ баара-суоҕа ити 5 дорҕоону уонна 4 дифтону тутан хаалбыппыт. Ону да информационнай технологиялар үйэлэригэр сүтэрэр кыһалҕа турда. Бассаапка “үөрдүм” диэни “уордум” диэн суруйа сылдьаллар. Ити Һ, Ө, Ҕ, Ү, Ҥ буукубаларбыт ытык өйдөбүллэрбитигэр бааллар эбээт: үлэ, өркөн өй, түһүлгэ, о.д.а. Ону уларытан-тэлэритэн суруксуттуу олоробут. Ол иһин өһүргэнэммин диэххэ, 2012 сыллаахха АГИКИ устудьуоннарын кытта хамсааһыны саҕалаабыппыт: гаджеттарга сахалыы клавиатуралары туруорууну. Николай Павлов-Халан бырайыагынан. Урут илиинэн суруйар эрдэхпитинэ, ити дорҕооннорбутун сөпкө саҥарарбыт. Билигин тыл кэннигэр турар Ҥ чуолкайдык этиллибэт да буолан эрэр. Онон маннык араас аныгы ньымалары туһанан, төрөөбүт саҥабытын, төрүт тылбытын ыччакка көҕүлүүргүт хайҕаллаах.

Бу ҺӨҔҮҤ арт-эбийиэк көстүүтүн “Саха Сирин култуурата” айар холбоһук худуоһунньук кыргыттара Анна Саввина, Людмила Фёдорова, Александра Неустроева толкуйдаабыттара. Эскиис Роман Терентьев сыратынан-сатабылынан олоххо киирбитэ. Оҥоһук оҥкулун оҥорсууга поэт Елизавета Мигалкина, уопсастыбанньык блогер Сардаана Сыромятникова, Өксөкүлээх Өлөксөй хос сиэнэ Анастасия Кузнецова, хомусчут Эркин Алексеев уо.д.а. сүрүннэспиттэрэ, буукубаларга А.Е. Кулаковскай “Оттоку олук алгыһа” айымньытыттан сүбэ-соргу тылларын суруйтарбыттара.

Үбүн булууга Национальнай бибилэтиэкэ үлэһитэ Татьяна Павлова түбүгүрбүтэ: РФ Бэрэсидьиэнин уонна Ил Дархан граннарыгар бырайыагы көмүскээн, иккиэннэриттэн холбоон 800-чэ тыһ. солк. харчыны ылан, онон оҥоһуллубута. Өссө ол суотугар “ҺӨҔҮҤ: саха тыла – худуоһунньук хараҕынан” быыстапка тэриллибитэ.

“Арт-эбийиэги Национальнай бибилэтиэкэ бэйэтин көрүүтүгэр ылбыта үчүгэй. Хаһаайыннаах буоллаҕына, алдьаныа, быраҕыллыа суоҕа, төттөрүтүн тупсан, киэркэйэн иһиэ”, – диэн үөрбүппүт.

Оттон тоҕо ити миэстэҕэ туруорбут төрүөттэрин СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрин солбуйааччы Светлана Попова төгүрүк остуолга бу курдук быһаарбыта:

-Иннигэр уулусса уонна парковка дии, сырыыта бэрт, массыыналар бадараан ыһан, хаарыаны киртитэн кэбиһиэхтэрэ диэн харыстаан, иһирдьэ сквербит утары муннукка туруорбуппут. Ити турар тоҕойо тэрээһин ыытар былаһаакка буолуоҕа, аттыгар ыскамыайка туруоран, эркинин кырааскалаан, мурал уруһуйдатан, ыччат тоҕуоруһа мустар сиригэр кубулутар соруктаахпыт.

Ити санааны ситэрэрдии, ол саҕана маннык суруйбут эбиппин: “Сахалар киин сиртэн тэйиччи ойдом олорбут буоламмыт, ол-бу дьалхааҥҥа улаханнык оҕустарбакка, бэйэбит тылбытын, култуурабытын бу күҥҥэ диэри тутан кэллэхпит дии. Билигин да ааһар араас албастарга абылатан, аһара арыллан биэрбэккэ, бүөм соҕустук, бүччүмнүк олорорбут ордук буолуо этэ. Ону туоһулуурдуу уонна таайтарардыы, бу арт-эбийиэкпит хахсаат тыалтан хаххалыыр үс эркин быыһыгар кистэнэн турарга дылы…

Күн бүгүн СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ ыытар үлэтин култуура үйэлээх баайын үйэтитиигэ уонна ону ыччакка тарҕатыыга туһаайар. Онуоха бу “ҺӨҔҮҤ” арт-эбийиэк олук буолуохтаах. Ыччат сөбүлээн сылдьар сиригэр кубулуйан, аттыгар туран, хаартыскаҕа түһэн, Интэриниэт ситимигэр ону таһааран, киэҥ эйгэҕэ сахалыы төрүт дорҕооммут буукубаларын билиһиннэриэхтэрэ. Хата, бары күүспүтүнэн тулатын тупсарарга турунуоххайыҥ уонна бу сири, нууччалыы эттэххэ, “популярнай” оҥоруоххайыҥ!

Манна дьыл сылаас кэмигэр суруйааччылары кытта көрсүһүүлэр тэриллиэхтэрэ, бэйиэттэр кэлэн хоһооннорун ааҕыахтара… Чугастан олорон истэргэ-көрөргө чөкөтө олус табыгастаах. Онон арт-эбийиэк турбут сирэ түбэһиэхчэ буолбатах, салгыы хайдах туттуллуон уонна туһаныллыан сөбүн ырытан, толкуйдаан баран, оннун-олоҕун булларбыппыт. Итиэннэ нэһилиэнньэҕэ үйэ-саас тухары сырдыгы тарҕатар аналлаах билии биһигин таһыгар турара оруннаах даҕаны. Бибилэтиэкэ диэн култуура үйэлээх баайын хараанньыта буоларын бу “ҺӨҔҮҤ” арт-эбийиэк кэрэһилиир”.

Ити кэпсээбит кэммититтэн икки сыл ааста. Билигин 100 сылын бэлиэтээри сылдьар Национальнай бибилэтиэкэҕэ өрөмүөн бөҕө бара турар.

Саҥардыы-тупсарыы үлэтэ бүттэҕинэ, олохтоох оннун оҥорон баран, арт-эбийиэги дьиэ иннигэр таһаарар былааннаахтар. Ол эрээри суруналыыс Владимир Степанов ону эмиэ “туора, күлүк сир” диэн, “ҺӨҔҮҤ” миэстэтэ – Өрөспүүбүлүкэ болуоссатыгар” диэн матырыйаалы “Кыым” хаһыат саайтыгар от ыйын 15 күнүгэр таһаарбыт: “Ити биэс ураты дорҕооммут Үрдүк Айыылар оҥорбут култуурунай кодпут, норуоппут харысхал, көмүскэл тыла буолуон сөп. Аан дойду үрдүнэн бэйэлэрин ураты дорҕооннорунан, биһиэнин курдук, тыл суруллан тахсар холобура баарын истэ иликпин. Онон Саха Сирин, саха омугун уратытын көрдөрөр арт-эбийиэги Өрөспүүбүлүкэ болуоссатыгар таһаарыаҕыҥ! Кээмэйинэн, сахалыы намыын, кэрэ уратытынан болуоссат көстүүтүн мөлтөтүө суоҕа, төттөрүтүн, курустаал таас сэргэлэрдээх болуоссаппытын киэргэтиэ. Оҕолорбут бу “ҺӨҔҮҤ” арт-эбийиэги киин болуоссаппытыгар көрөн, култуурунай кодтарын күлүүһэ аһыллан, төрөөбүт норуоттарын киэн туттар ботуруйуот санаалара күүһүрүө, төрөөбүт тылларын билэргэ интэриэстэниэ этилэр буолбатах дуо?”.

Чахчыта, билиҥҥи оҕо хараҕынан көрбүтүн ордук ылынар: чаҕылхайы, соһуччуну, уратыны уонна кэрэхсэбиллээҕи. Ол иһин “Саха Сирин култуурата” айар холбоһук ону учуоттаан, төрөөбүт тылбытыгар ыччат болҕомтотун ойуулуур-дьүһүннүүр ньыма көмөтүнэн тардаары, “ҺӨҔҮҤ” хамсааһыны саҕалаабыппыт.

Ол курдук, бу хамсааһыҥҥа кыттыһан, “ҺӨҔҮҤ” диэн симэхтэр-киэргэллэр, хартыыналар, иһиттэр, футболкалар, сувенирдар баар буоллулар.

Ону көрөн, билигин улуустар “ҺӨҔҮҤ” диэн суруктаах оҥоһуктарга айар күрэҕи ыыталлар. Холобура, бу кыһын Төрөөбүт тыл уонна сурук бичик күнүгэр Таатта улууһун “Туллукчаан” оҕо бибилэтиэкэтэ куонкурус тэрийбитэ, онно киирбит үлэлэри бу видеороликка көрөҕүт.

Иистэнньэҥ дьахталлар көбүөр, сыттык, олбох тигэллэр.

Ону тэҥэ “ҺӨҔҮҤ” хамсааһын хайысхатынан буктрейлер уонна видеопоэзия өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэрин , аныгы ускуустуба “Саха тыла – худуоһунньук хараҕынан” диэн быыстапкатын чэрчитинэн араас тэрээһиннэри ыыппыппыт. Онно барыта холбоон тыһыынчанан оҕо-ыччат кыттыбыта.

Бэрт Дьикти диэн саха мындыр киһитэ бастакынан көмпүүтэргэ сахалыы шрифтэри киллэрэн, ону Халан ҺӨҔҮҤ диэн туспа тыл курдук наардаан, сахалыы клавиатураны төлөпүөҥҥэ туруорарга көҕүлээн, кини бырайыагын Ульяна Винокурова салалтатынан АГИКИ устудьуоннара сонун сүүрээн курдук тарҕатан, “Саха Сирин култуурата” айар холбоһук бүтүн хамсааһыҥҥа кубулутан, билигин социальнай ситимнэргэ сахалыы тыллары “уоруу” диэбэккэ “үөрүү” диэн син сөпкө суруйар буолан эрэллэр.

Аны туран, тылбыт дьылҕата, омукпут кэлэр кэскилэ, билиҥҥи олох сиэрэ, норуоттар сыһыаннаһыылара, төрүттэн-уустан тэйии, аныгы халбаҥ сыаннастар, көлүөнэлэр алтыһыылара, сирдээҕи олох уонна куйаар ситимэ, былыргы уонна аныгы, быһата, ЬО5УНҥа кубулуйбут ҺӨҔҮҤ нөҥүө аныгы олохпут кырдьыгын, үгүс мөккүөрдээх өрүтүн, баар кыһалҕалары көрдөрөр “ҺӨҔҮҤ” испэктээги Ньурбатааҕы көһө сылдьар судаарыстыбаннай драматическай тыйаатыр туруорбута. Режиссер – Алгыс-Сиэн Мөрөс. Оттон пьесаны эдэркээн Анжелина Ильина Айыы кыһатыгар үөрэнэ сылдьан суруйбута.

Өссө биир үөрүүлээҕэ, били төгүрүк остуолбутугар Намтан кыттыбыт Вера Колпашникова туруорсан, Намҥа Олоҥхо дьиэтин таһыгар уонна пааркаҕа Алексей Федосеев диэн уус оҥорбут “ҺӨҔҮҤ” диэн арт-эбийиэктэрэ баар буоллулар.

Атын да сирдэргэ дьон бэйэтин кыаҕынан оҥороро хайҕаллаах.

Ити курдук бибилэтиэкэҕэ бэриллибит бэлэҕинэн эрэ муҥурдаммакка, куорат, улуус, нэһилиэк дьаһалталара-салалталара, бөдөҥ хампаанньалар, урбаанньыттар, уопсастыбаннай түмсүүлэр, бэйэлэрэ өссө сиэдэрэйдик оҥорторон, ханна баҕарар туруоруохтарын сөп. Уонна хайаан да ол кэккэлэһэ ҺӨҔҮҤ диэн буолбакка, буукубалары биирдиилээн арааран оҥоруохха эмиэ сөп. Холобура, Ытык Күөл бэлиэтэ быйылгыттан “Ө” буолбута кэрэхсэбиллээх.

Биитэр бу биһиги айар холбоһукпут талба талааннаахтара Александра Неустроева уонна Роман Терентьев быйыл Дьокуускай куорат Тыыл үлэһиттэрин уонна сэрии тулаайахтарын киинигэр оҥорбут “ҮЛЭ” диэн арт-эбийиэктэрин көрүҥ.

Доҕоттоор, онон “Саха Сирин култуурата” саҕалаабыт хамсааһыныгар кыттыһан, кэнчээри ыччакка күннэтэ кини туспа тыллаах, ураты устуоруйалаах, баай култууралаах омук сыдьаана буоларын өйдөтөр мэҥэ бэлиэлэри дьон сылдьар сирдэригэр туруорарга турунуҥ! Итинник ыҥыран туран, Уххан “Дорҕоон” диэн хоһоонун тылларынан түмүктүүбүт:

Дорҕоон – айар-таҥар илдьитэ,

Дорҕоон – добун үйэ сирдьитэ,

Дорҕоон – куйаар долоҕойун оҕото,

Дорҕоон – кэм-кэрдии сорҕото!

Дорҕоонтон төрөөбүтэ тыл,

Тылтан тыллыбыта киһи…

“Саха Сирин култуурата” айар холбоһук аатыттан Анисия Иевлева.