1 год назад 739
Дурда-хахха буолар Айыы бухатыырын санатара
Доҕорбут Василий Иванович Босиков-Босяк 1973 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын саха салаатын бүтэрбитэ. Кинилэр куурустара, чахчы да, чаҕылхай этэ. Онно киирэн үөрэнэр – киһиэхэ эрэ тиксибэт үрдүк ситиһии буолара.
Ахтыылартан аахтахха, Харысхал, Доллу курдук өрүөллэр, киирии эксээмэннэргэ баалларынан хапсыбакка, кыайан ааспатахтар эбит. Кинилэр кэлин киэҥник биллэр дьон буолбуттара. Сэмэн Тумат эмиэ баала тиийбэккэ, кэтэхтэн үөрэххэ киирэн баран, күнүскү үөрэххэ миэстэ тахсан көспүт. Дьэ, бу куурустан кэлин билим дуоктардара, бэрэпиэссэрдэр Г.Г. Филиппов, В.В. Илларионов, норуодунай суруйааччылар Е.П. Неймохов, С.А. Попов-Сэмэн Тумат, биллэр суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Р.П. Былбанаева, СӨ үтүөлээх учуутала, Национальнай кэнсиэпсийэни олоххо киллэрсибит ааптар, бэйиэт В.И. Босиков-Босяк, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа оскуолаларын бастыҥ дириэктэринэн ааттаммыт Н.А. Брызгалов, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, өр кэмҥэ Аммаҕа төрөөбүт нэһилиэгэр сэбиэтинэн, баһылыгынан үлэлээбит В.Д. Окороков, итиэннэ наука хас да хандьыдаата үүнэн тахсыбыттара. Дьэ, маннык курдук куурус университет устуоруйатыгар биир эмэ баара дуу?! Саарбах…
Баһылай Босяк талааннаах учуутал, бэйиэт эрэ буолбатах. Кини киһи быһыытынан сүрдээх аламаҕайа, аһыныгас санаалааҕа, наар көмөлөһө эрэ сатыыра, эрэллээх, үтүө доҕор буолара. Биһиги аҕабыт Егор Неймохов кинини: “Үтүө ойоҕостоох киһи”, – диирэ. Кырдьык да оннуга. Биһиги Ойуунускай уулуссаҕа оһоҕунан оттуллар 3 хостоох мас дьиэҕэ олорбуппут. Аҕабыт “Хотугу сулус” сурунаалга үлэлиирэ.
Биирдэ биир кыһыҥҥы күн Босяк эрэдээксийэҕэ кэлэн: “Эйиэхэ баран, эбиэттээн ааһыам”, – диэн хаайбыт. Кини Сайсарыга 14-с нүөмэрдээх оскуолаҕа учууталлыыра. Инньэ гынан ыксатан дьиэлээбиттэр. Гоша оптуобустан түһээт, буруону көрбүт. Артыыс Тимофей Сметаниннаах дьиэлэригэр сүүрэн киирэн, баһаарынай сулууспаҕа эрийбит уонна бэйэтин дьиэтигэр сүүрбүт. Дьиэлэрэ умайан эрэрин билбэккэ, эбэбит биһиги оҕолорбутун кытта олорбут. Ону таҥыннаран таһаарбыттар. Таһырдьааҥҥы боруобаттан умайан эрэр эбит. Баһаарынай массыыналар суһаллык кэлэн умуруораннар, уот дьиэҕэ киирбэтэх даҕаны. Босяк онно ыксатан кэлбэтэхтэрэ буоллар, туох-туох буолуо биллибэт этэ. Эргэ мас дьиэ начаас күл-көмөр буолар буоллаҕа. Кырдьаҕас эбэбит, биһиги икки кыракый уолбут тыыннаах хаалар быаларыгар Босяк абыраан турар.
Аҕабыт доруобуйатынан Петербурга көспүппүтүгэр, Босяк аҕабыт инбэлиитинэн биэнсийэтин ылан ыытара. Ол билиҥҥи курдук судургу буолбатах этэ. Бастаан пенсионнайга уочараттаан ылара, онтон аны бааҥҥа тиийэн, эмиэ уочараттаан, биһиэхэ ыытара. Тайаҕынан дугунан, нэһиилэ хаама сылдьар киһи бытархан тымныыга төттөрү-таары хаамара, уочараттыыра ыарахан буоллаҕа. Ону ол диэбэккэ, доҕорум туһа диэн көмөлөһөрө. Ол 90-с сылларга хамнас аанньа кэлбэтэ, харчы суоҕа, хата, биэнсийэни харгыһа суох биэрэллэрэ. Ыраах куоракка олорор элбэх оҕолоох дьон онон абыраммыппыт.
Баһылай Босяк дэгиттэр талааннааҕа: үчүгэйдик суруйара, уруһуйдуура, ыллаан да көрөрө, араатар киэнэ бэрдэ, хаста да куолуһуттар күрэхтэригэр бастаан турар, тамадалыыра. Аны ууһун эбэн кэбиһиҥ.
Көрөн, бытааран турбат, тута киирсибитинэн барар көхтөөх киһи этэ. Учууталлар хамсааһыннарыгар инники күөҥҥэ сылдьара. Баан харчыларын төннөрбөккө эрэйдээбитигэр, пикет буолбута. Онно Босяк маҥнайгы кэккэҕэ турара – аан дойдуну араҥаччылыыр, дьонугар-сэргэтигэр дурда-хахха буолар Айыы бухатыырын санатара.
Арай биирдэ биһиги аҕабытыгар доҕоро, успуорт миниистирэ, биллиилээх тустуук Петр Попов: «Японияттан уруккута тустуук, улахан дуоһунастаах киһи кэлэр, ол киһи хамса мунньар эбит. Ону сэлии муоһуттан кини төбөтө моһуоннаах хамсаны оҥотторон бэлэхтээри гынабыт. Ону оҥоруон сөптөөх билэр худуоһунньуктааххын дуо?» – диэтэ. Онуоха Гоша тута Босякка эрийдэ. Босяк убайа култуураҕа 5 миниистир тухары солбуйааччынан үлэлээбит буолан, худуоһунньуктары кытта билсэрэ, алтыһара. Манна даҕатан эттэххэ, Василий Афанасьевич Босиков култуура уонна ускуустуба бөдөҥ диэйэтэлэ этэ. Бары кинини ытыктыыллара, тэрийэр дьоҕурун туһунан номох элбэҕэ. Кини туһунан кэпсээри гыннахтарына, бары хайаан да Василий Афанасьевич саҥатын, манератын үтүктэллэрэ. Оннооҕор мин эмиэ, соччо сатаабатарбын да, санаабар, кини курдук саҥаран кэпсээччибин. Оннук ураты личность этэ.
Дьэ, Босякпыт худуоһунньугу начаас булан кэпсэттэ. Кимин умнубуппун. Егор Неймоховтыын министиэристибэҕэ тиийэн, ол киһи хаартыскатын ыллылар. Министиэристибэ үлэһиттэрэ: “Кытаатыҥ, бириэмэ кырыымчык” – дэспиттэр. “Босягым олох улахан худуоһунньук курдук, даадаччы туттан хаамар», – диэн Гоша күлэн кэллэ. Дьоппуоҥҥа бэлэхтээбиттэригэр, туох да наһаа соһуйбут, үөрбүт уонна тута табах уктан тардан барбыт үһү.
Василий Иванович учуутал быһыытынан наһаа айымньылаахтык үлэлээбитэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан сахалыы балаҕан моһуоннаах кэбиниэти бэйэтэ сүүрэн-көтөн, матырыйаалын булан оҥотторбута. Оччолорго матырыйаал көстүбэт этэ, барыта дэписсиит кэмэ. Ол кэбиниэтигэр суруйааччылары ыҥыран, оҕолорго кэпсэтиннэрэрэ.
Үөрэнээччилэр тыыннаах классиктары кытта атах тэпсэн олорон сэһэргэспиттэрин үйэлэрин тухары умнубаттара чахчы. Ол матырыйаалларынан кинигэ таһаартарбыта. Үөрэтэр оҕолорун араас экскурсияҕа сырытыннарара, саас аайы айылҕаҕа таһаарара. Оҕолор айар дьоҕурдарын сайыннарара. Оннук үөрэтэн, университет саха салаатыгар үчүгэйдик бэлэмнээн, куорат оҕолоро, улахан куонкуруһу ааһан, саха салаатыгар киирэн үөрэнэр кыахтаммыттара.
90-с сыллар саҕаланыыларыгар СӨ үөрэххэ оччотооҕу миниистирэ Е.П. Жирковтуун төрүт оскуолалар кэнсиэпсийэлэрин киллэрбиттэрэ. Оҕолор, ыччаттар сахаларын билинэр, кыбыстыбакка: “Мин – сахабын”, – дииллэригэр туохха да кэмнэммэт үтүөлээх киһи буолар. Ханнык баҕарар мунньахха тылын сахалыы этэрэ. “Судаарыстыбаннай тылы билиэхтээххит”, – диирэ. Биэс оҕотун, оробуочай куорат түгэҕиттэн Сайсарыга күн аайы таһан, сахалыы үөрэттэрбитэ. Ону наһаа сөҕөбүн. Биһиэхэ ол кыаллыбатаҕа. Иккис оскуолаҕа улахан уолбутун биир сыл таһа сатаан баран кыамматахпыт, аттынааҕы 10-с нүөмэрдээххэ көһөрбүппүт. Ол иһин Босяктан сүрдээҕин сэмэлэнэрбит. Хайыахпытый, кини эрчимэ биһиэхэ тиийбэтэ.
Саха тылыгар бииргэ үөрэммиттэр сыл аайы кэриэтэ мусталлара. Онно, дьэ, Босяк былааһы ылара, остуол салайааччыта буолара. Эчи, саҥата доргутан улахана, тыла ууһа-урана сүрдээх. «Бэринэбин икки күүскэ: тылга уонна тапталга” диэн курдук хоһооннооҕо.
Олоҕун ортоку олугар сылдьан ыалдьан охтубута, кыайан хаампат буолбута. Ону олох сорунан туран эмтэнэн, дьарыктанан, тайахха да дугуннар, хаамар буолбута. Ол ыалдьа сытан түлэкэтийдэҕинэ, түүн аайы өбүгэлэрэ кэлэн: “Өтөҕүҥ хотонугар хаппыт оҕус тириитэ сытар, ону имит, дьиэҥ таһыгар турар баараҕай тииттэн дүҥүр оҥостон, ол тириинэн бүрүй, ойуун буол”, – диэн хаайаллар эбит. Ону аккаастаабыт. Биэс оҕолоох киһи оҕолорун, чугас дьонун харыстаан. Ойуун буоллаҕына, хаан аймаҕыттан толук биэриэхтээҕин сөпсөспөккө. Ол кэмҥэ биир оҕото ыалдьар этэ. Кини оннук аһыныгас санаалааҕа.
Тоҕо эрэ, ыһыллыбыт баартыйаны, сэбиэскэй былааһы көмүскэһэрэ, бэйэтэ хаһан даҕаны хомуньуус буолбатаҕа эрээри. Ийэтин холобур туттара, ийэтэ үйэтин тухары сэбиэтинэн үлэлээбит этэ. Ону доҕоро, скульптор Баһылай Бочкарев: «Орто сааһыгар торуоска туттарбыт хомуньуустарын былааһын көмүскүүр», – диэн эйэҕэстик хаадьылыыра.
Босяк мээнэ киһиэхэ иннин биэрбэт хараактардааҕа, охсуһар буоллаҕына – охсуһуон да сөбө, тылын чааһа бэйэтин киэнэ буоллаҕа. Арай мин Гошабар эрэ сымныыра, кыра быраатын курдук, куруук харыстыыр-араҥаччылыыр сыһыаннааҕа. Өһүргэттэҕинэ даҕаны, “бырастыы гын” эҥин диэн тыла суох, туох да буолбатаҕын курдук, эйэ дэмнээхтик кэпсэтэн барара. Ити күүстээх киһи киэҥ көҕүстээх буоларын туоһута дии саныыбын.
Василий Иванович Босиков-Босяк баара буоллар, бэйэтэ билинэринии, “уолугар оргуйар” санааларыттан айымньы, хоһоон бөҕөтүн айыа-тутуо хааллаҕа, олох оргуйар киинигэр инники күөҥҥэ сылдьыа этэ…
Мария Неймохова, хаартыскалар куйаар аһаҕас ситимиттэн.
Босяк кинигэлэрин онлайн ааҕар сигэлэр:
https://new.nlrs.ru/open/32926
https://new.nlrs.ru/open/52971
https://new.nlrs.ru/open/27184
