1 год назад 667
Сааскы кэмҥэ айымньылаах олохпут омуннаахтык арыллар…
Кэлиҥҥи сылларга сааскы сандаархай күннэр чугдаархай, чаҕылхай, чэбдик туоһулара, күүтүүлээх, кэтэһиилээх тэрээһиннэртэн биирдэстэрэ уонна сүрүннэрэ – Норуот маастарын күнэ.
Быйыл даҕаны ол күүтүү, кэтэһии мээнэҕэ буолбатаҕын туоһута буолан, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин киэҥ уораҕайын иһигэр биир да чуумпу муннук да саҕа сир хаалбата. Барыта тобус-толору, ыы-быччары айыан-тутуон, оҥоруон, дьайыан, үйэтитиэн, сайыннарыан, кэҥэтиэн, дириҥэтиэн, чинчийиэн, үөрэниэн, көрүөн-истиэн баҕалаах сахабыт сирин талааннаахтара, дьоҕурдаахтара муһуннулар.
Бу көстүүттэн ким сүрэҕэ өрүкүйбэт, дууһата долгуйбат буолуой?! Дьэ, манна буолла сайын ыһыллыахтаах ыһыаҕы, буолуохтаах үбүлүөйдэри, араас атын тэрээһиннэри санаан, эрдэттэн тэринэн, үп-харчы мунньунан атыылаһыы, атастаһыы. Манна буолла саҥа санаалары, ураты хайысхалары, сонун көрүүлэри, сибиэһэй этиилэри кэтээһин-манааһын уонна “оннук гынар”, “маннык гынар эбиппин” диэн түмүккэ кэлии. “Ол этээскэ көрөөрүҥ эрэ, бу мэндиэмэҥҥэ булаарыҥ” эрэ диэн, бөлөх-бөлөх мустан, үөһээ-аллара тиэстии, ыйыталаһыы… Быһатын эттэххэ, кыһыҥҥы чуумпуруу кэннэ уһуктуу, сэргэхсийии, сөхсүнүү…
Хатас нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ бу хамсааһынтан маппата, бэрт көхтөөхтүк кытынна. Манна В.А. Чепалов дириэктэрдээх “Тускул” КК иһинэн үлэлиир “Дом ремесел” (салайааччы Т.Г. Жиркова) ыытар торумнаах, барыллаах, ситимнээх үлэтэ ырылыччы көһүннэ.
Быйылгы быыстапка ирдэбилигэр эппиэттээн, үбүлүөйдээх сыл тиэмэтин арыйар үлэлэр да бааллар, үгэскэ киирбит үйэтитии, сайыннарыы да үлэлэрэ бааллар. “Утум ситии” түмсүү (салайааччы Н.И. Тюляхова, көҕүлээччи, иилээччи-саҕалааччы В.М. Константинова) кыл-сиэл оҥоһуктарын кэрэхсии көрүөххүт.
СӨ норуотун маастара Саввина Людмила Степановна, СӨ норуотун айымньытын маастардара Алексеева Анастасия Ивановна, Тюляхова Надежда Игоревна, итиэннэ уран тарбахтаах Константинова Вилена Михайловна, Максимова Людмила Николаевна, Оконешникова Татьяна Егоровна, Харитонова Светлана Иннокентьевна, Иванова Светлана Семёновна, Пестерева Татьяна Викторовна, Андросова Федора Константиновна, Широких Александра Егоровна – бары биир иллээх-эйэлээх ыал оҕолорун курдук, сүтэрбити булбуттуу үлэлээннэр, биирдии бэйэлэрин даҕаны үлэлэрэ көрдөрүүгэ турда, уопсай түмсүү үлэтэ да баар.
Бары түмсэн оҥорбут үлэлэрэ Хатаска турар – сэбиэскэй саллаат. 1985 сыллаахха оҥоһуллубут мемориальнай комплекс пааматынньыгын оҥорбуттара. Мэҥэ таас ааптара – Павлов Максим Максимович. Сөрүөнү оҥоруу ньыматынан кылынан оҥоһуллан үйэтитилиннэ уонна Кыайыы 80 сылыгар ананна.
Светлана Харитонова Улуу Кыайыыга сыһыаннаах үлэтин сэргээччи элбэх. Айылҕа өҥүн тугунан даҕаны уларыппакка, “Умуллубат уоту” бэркэ оҥорон таһаарбытын бэлиэтээтилэр, сылгыбыт өҥө-дьүһүнэ оннук курдук баай эбээт.
Көрөөччү Анастасия Алексеева оҥорбут кымньыытын сэҥээрдэ. Анастасия Ивановна дьөһөгөй симэҕин толору кэмпилиэгиттэн бу үлэтэ быйылгы, онон сибиэһэй диэн бу быыстапкаҕа кэлбитэ.
СӨ норуотун маастара Людмила Саввина сиэлинэн зонтик баайбыта эмиэ элбэх көрөөччү интэриэһин тарта.
Светлана Иванова оҥорбут сэлээппэлэрэ, тымырдаайылара, эр киһи хаалтыһа хамаҕатык атыыга барбыта – бу үлэлэр хаачыстыбалара үрдүгүн бэлиэтиир буоллаҕа.
Кыбытыылаах тигии бу да сырыыга дьон болҕомтотуттан маппата. Ордук улахан болҕомтону ыраахтан ыҥырар-угуйар көстүүлээх, быйыл төрөөбүтэ 100 сыла буолар Хатас нэһилиэгин бибилэтиэкэтин өр сылларга салайбыт ССРС култууратын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа И.Д. Панаев мэтириэтэ. Бу – СӨ норуотун айымньытын маастара А.П. Пестерева үлэтэ буолла. Үлэ кээмэйэ син да балачча улахан: 1 миэтэрэ кэтиттээх, 1м 30 см уһуннаах. Өҥүн-дьүһүнүн алтыһыннарыытын, сырдыгы, хараҥаны табан туттуутун, тикпит сиигин хаачыстабыта үрдүк буолан, Хатас павильонугар кэлбит хас биирдии көрөөччү хайаан даҕаны бу үлэни кэрэхсээтэ, тоҕотун токкоолосто, хайдаҕын ыйыталаста. Мэтээллэрэ кытта илии оҥоһуута буолара элбэх киһи хайҕалын ылла.
Бу үлэ “Тускул” култуура киинэ М.С. Никифорова салайааччылаах Хатастааҕы И.Д. Панаев аатынан бибилиэтиэкэни бииргэ үлэлээһинин иһинэн оҥоһуллубут “Улуу кыайыыны уһансыбыттары уруйдуубут” бырайыак (ааптар Н.И. Руфова) чэрчитинэн оҥоһуллубутун бэлиэтиибит.
Маны таһынан “Эйэ холууба” ( СӨ норуотун айымньытын маастара А.И. Алексеева), быйылгы үбүлүөйдээх сыл тиэмэтин арыйар мэҥэ бэлиэ (СӨ норуотун айымньытын маастара А.И. Ефимова) үлэлэрэ харахха быраҕыллаллар.
Анна Ильинична Ефимова үлэтигэр илиинэн тигии араас ньымата – быысапка, оҥо быһан тигии, кыбытык тигии, о.д.а. баарын, итиэннэ сиигэ ырааһын, тэҥин бэлиэтээтилэр.
Үгэскэ киирбит иискэ СӨ норуотун айымньытын маастара С.И. Токоемова тирии этэрбэһэ өбүгэлэрбит ньымаларынан, 100 бырыһыан тугу даҕаны кэһиллибэккэ тигиллибитин сөхтүлэр.
Тимиртэн, мастан оҥоһукка кэтэһиллибитин курдук, СӨ норуотун айымньытын маастара Алексей Апросимов “Салгын кут” диэн киһини итэҕэтэр, толкуйдатар бөлүһүөктүү үлэтэ элбэх киһи сэргээһинин ылыан ылла. Тимири бэйэтэ уулларан, хатаран, таптайан, оһуордаан-мандардаан, суор көтөр хатыҥ удьурҕайыгар туллубаттыы тутуллан олорорун: “Мас тимирдиин алтыһыытын олус да табан оҥорбут”- диэн хайҕаатылар.
“Хатастыына” түмсүү биир көхтөөх иистэнньэҥэ, Хатас нэһилиэгин норуотун маастара Иванова Вера Ильинична сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох үлэлэрэ эмиэ болҕомтото суох хаалбатылар – Сахабыт сирин сүдү талаана В.С. Карамзин хартыынатын кыбытык тигиинэн үйэтитиитэ, кырдьыга даҕаны, оҕо сааһын, сэрии кэннинээҕи сыллары сэһэргиир.
Олесова Татьяна Иннокентьевна, Хатаспыт былааҕын оҕуруолаан, кыбытыктаан тиктэ.
“Валяние” диэн ньыманы баһылаан, куукула оҥоһуутугар хото туттубут О.С. Михайлова үлэлэрэ эмиэ сүрдээх сэргэхтэр.
П.З. Ефремова айымньылаах үлэ аартыгар уруһуйдьут быһыытынан киирбит буоллаҕына, быйыл кини дьөһөгөй киэргэлин кэмпилиэгин сүрүн оҥоһуктарын (чаппараах, кычым) оҥорууга холонуутун дьон-сэргэ дьүүлүгэр таһаарда.
Биир дьоһун уонна киһи болҕомтотун ылар үлэни эргиччи дэгиттэр талааннаах учуутал, уһуйааччы, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, учуонай, дьикти кэрэ сэмэй киһи Оксана Павловна Гаврильева дьахтар кыһыҥҥы сонун толору кэмпилиэгэ буолар. “Толору кэмпилиэк” диэн икки тылы астына-астына суруйар туһугар хас сыллаах утуйбатах түүннэр, табыллыбыт-табыллыбатах түгэннэр, сылаа-элээ, оҥорбуттан үөрүү баарын ону этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан оҥорбут киһи бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ… Этэргэ дылы ытыспытын таһынабыт, убаастыыбыт, киэн туттабыт.
Маны таһынан кыһыҥҥы сону кэтэн, сэлэлии хаамыыга хас эмит уонунан киһи өрөспүүбүлүкэ дьонунуун бииргэ буолла.
Улуу киһибит С.Данилов эппитинии, сааскы кэмҥэ айымньылаах олохпут омуннаахтык арыллар, ситтэрбэтэх бастыҥ санааларбытын сибилигин ситиэхтии, сылайартан-элэйэртэн саллыбакка үлэлииргэ чэбдигириибит күүһүрэр.
Наталья Руфова, Хатас
05.03.2025
