1 год назад 1016
Киһини толкуйдатар киинэлэрин эргитэн көрдүбүт…
Эдьиийим Зоя Петровна Багынанова улахан уолун Генаны, Щепкин аатынан училищеҕа артыыс үөрэҕэр үөрэнэ сылдьан, Москубаҕа төрөппүтэ.
Мария Николаевалыын Москубаҕа бииргэ сыбаайбалаабыттара, биир кэмҥэ оҕоломмуттара. Оҕолорун “Дом ребенка” туттаран, салгыы үөрэммиттэрэ. Оҕолорун өрөбүлгэ кэлэн көрсөн бараллара. Оҕолор икки аҥаар саастарыгар дьонноро үөрэхтэрин бүтэриэхтэригэр диэри сылдьыбыттара. Биһиэхэ оҕолорун маҥан халааттаах көтөҕөн турар хаартыскаларын ыытааччылар.
Ас ылар уочаракка Гена, бастакы туран, кыргыттарын кэннигэр уктан уочараттыыр үһү, кимиэхэ да атаҕастаппакка көмүскүүр эбит. Итиччэ кыратыттан лиидэрдии хаачыстыбалааҕа биллибит. Этиргэн, модьу-таҕа, күүстээх уонна сытыы буолан көмүскэһэрэ, сирдиирэ буолуо. Гена Сардааналыын, Валентина, Петр Николаевтар кыыстара Наташалыын уонна хас да азиаттар: бурят, монгол, кэриэй оҕолоро буолан – бары бииргэ суулаһан сылдьаллар эбит. Нуучча оҕолорун ортотугар ала бэлиэ буолан, бииргэ түмсэн сылдьаахтыыллара буолуо. Кинилэри “монголы” диэн ааттаабыттар.
Арай биирдэ негр оҕото сыылла сырыттаҕына, иитээччи кыыс сиэркилэни иннигэр уурбут. Оҕо бэйэтин дьүһүнүттэн куттанан сарылаабыт. Тулатыгар бары сырдык нуучча оҕолоро сырыттахтара, ол иһин бэйэтин эмиэ оннукпун дии санана сырыттаҕына, хап-хара сирэйдээх оҕо сиэркилэҕэ көһүннэҕэ. Куттанара сөп. Ол үлэһити үлэтиттэн устубуттар, төһөтүн да иһин наһаалаатаҕа. Хата, ол кэмҥэ Зоялаах однокурсницалара, кэлин Ньурба тыйаатырыгар үлэлээбит САССР үтүөлээх артыыһа Маргарита Тихонова ньээҥкэнэн үлэҕэ киирбит. 60-с сылларга харчы тиийбэт, холкуостаахтар хамнастара суох, ол иһин харчылаһаары, үөрэхтэрин быыһыгар устудьуоннар үлэлииллэрэ. Маргарита барахсан оҕолору бэйэтин көмүскэлигэр ылан абыраабыта. Быраатым Гена ол оҕолору батыһыннара сылдьара үһү.
Зоялаах үөрэхтэрин бүтэрэн, Далырга кэллилэр. Генаны сүүрэн тиийэн көтөҕөөрү гыммытым, киһим атыҥыраата. Олох саҥата суох кытаанах баҕайытык көрөн кэбистэ. Дьэ, итинник этэ Геналыын маҥнайгы билсиим. Тоҥ нуучча оҕото кэлбитэ, мин нууччалыы сатаан саҥарбаппын. Икки аҥаар эрэ саастаах диэтэххэ, сүрдээх сайдыылааҕа, үчүгэйдик саҥарара, Москубаҕа иитиллибит диэх курдук. Иитээччилэрэ: «Гена күн аайы яблоко сиэхтээх», – диэбиттэрэ үһү. Далырга хантан дьаабылыка кэлиэй? Туох баарынан аһаттахпыт. Ньурбаҕа миигиннэн илтэрбиттэрин урут суруйан турабын.
Гена олох оҕо эрдэҕиттэн элбэх саҥата суох, наһаа боччумнаах этэ. Биирдэ эмэ кэпсээтэҕинэ, өрүү фантазиялыыра. Баһаарынньык буолуон баҕарара. Артыыстар оҕолоро буолан, тыйаатырга сыана кэтэҕэр улааппыта. Алта сааһыгар аатырбыт артыыс Лааһар Сергучеву кытта Саха тыйаатырыгар сыанаҕа тахсан «Хабырылла Дьөгүөрэп» испэктээккэ оонньообута.
Кэлин Щепкини бүтэрэн, артыыстаан иһэн, киинэ эйгэтигэр көспүтэ. Киинэ режиссёра идэтигэр үөрэнэн, кинорежиссёр буолбута. Хас да уус-уран киинэни устубута.
Режиссёр Геннадий Багынанов төрөөбүт олунньу 1 күнүгэр кини устубут киинэлэрин “Сахафильм” саалатыгар көрдүбүт.
Бастакы киинэ «Биһирэм» диэн тыа сирин олоҕун туһунан. Амма кэрэ айылҕата, тыа сирин фермата, ынахтара, сылгылара. Кыргыттар аппараатынан ынах ыыллар, уолаттар бостуук, тырахтарыыс буолаллар. Тапталлаах артыыстарбыт эдэрдэрэ, кэрэлэрэ сүрдээх. Е.Потапова, Е.Сергеева – ыанньыксыт кыргыттар, Н.Ушницкая – бэтэринээр. Уолаттар (К.Семенов, К.Михайлов) үлэҕэ эриллэ хаппыт көрүҥнээхтэр, хатыҥыр, иҥиир ситии дьон. Барыта оччотооҕу уу нуһараҥ олох, уол кыыс сыһыана. Кинилэри Бирээдьинэ (М.Семенов), биригэдьиирдэрэ быһыылаах, холбооттуу сатыыр. “Кэргэнэ суох сылдьаргыт улахан буруй, преступление, саханы элбэтэр оннугар маннык сулумах сылдьаҕыт», – диэн сэмэлиир. Тырахтарыыс Ооко (И.Дакаяров) турууһугун боробулуоханан баана сылдьар аҥаардас холостуой уол. Таҥас-сап да ол тэҥэ, алдьаммыт киэдэлээх, тырыттыбыт наскылаах, ньыдьыраан сүрдээх таҥас-сап, сирэй-харах, онуоха эбии «аһаан» кэбиһэн, холуочук туруктаах сылдьар. Оччотооҕу тыа сирин ыччата. Бирээдьинэ куолута эмиэ да сөп ээ. “Таптал диэн тыл «тап» уонна «тал» диэнтэн турар”, – диирэ. Таба тал уонна таптаа.
Кирилл Семеновы көрөөччүлэр билбэтэхтэр. Кыраам да сыата суох иинэ хаппыт уол. Ийэтэ (З. Багынанова) кэргэннэн диэн кэнэйдиириттэн хал буолбут. Аҕалааҕын истэн соһуйар. Аҕабыт да дьоһун киһи (Х.Сметанин). Итиннэ Елизавета Потапова кыра уола 4 саастаах, билигин сүүнэ киһи, Спартак оонньуур.
Киинэни көрө олорон санаатым. Тапталлаах артыыстарбытын маннык эдэрдэрин устан хаалларыахха наада эбит, саатар, уон сылга биирдэ. Лиза Потапова, Лена Сергеева кэрэлэрин, нарыннарын уонна ханна көрүөҥүй?!
Бу киинэҕэ Надежда Павлованы соһуйа көрдүм. Үүт тутааччы учуотчук буолар. Табаахтаан бусхата- бусхата, дайаарка кыргыттары тиэтэтэр, дьаһайар. Маҕаһыыҥҥа табаар кэлбит, онно ыксыыр. Дьэ, итинник мөхпүт- эппит дьахталлар баар бөҕө этилэр. Надежда Федотовнаҕа «Улуу артыысканы бэйэҕэр сайыннарбакка өлөрбүт эбиккин», – диэн күлэ-оонньуу этэбин. Эксцентричнайа, темпераменэ, энергетиката сүрдээх.
Иккис киинэ «Төлөрүйүү» диэн. Бу былыргы кыргыс үйэтинээҕи номох быһыылаах, биир да саҥата суох киинэ. Үс артыыс: Анатолий Николаев, Елизавета Потапова, Петр Баснаев саҥата суох аҥаардас мимикаларынан, көрүүлэринэн, хамсаныыларынан бүтүн уобарастары айаллар. Ол олох уустук буолуохтаах да, киһи ону ылынар. Манна барыта баар: таптал, күнүүлэһии, өһүөннэһии, санаа уларыйыыта. Ону кытта эмэгэт, суобас туоһутун курдук.
Кэлиҥҥи түмүгүн ытырыктата ылынаҕын. “Тоҕо?” диэн ыйытыы үөскүүр. Барыта санаа курдук салаллар, табыллар. Мэһэй буолбут эрин ох саанан ытан өлөрөр. Онтун аҕалан, кыыс иннигэр быраҕар. Көрөөн-көрөн баран, кыыһы батыйанан охсор, хара баттах маҕан хаарга ыһылла түһэр. Бүттэхпит ол. Кыыс мааны таҥаһын кэтэн киэргэнэн көрсүбүтэ итинник хобдохтук түмүктэнэр. Эдэрдэр холбоһон, балаҕаннарыгар ньир-бааччы олоруохтарын сөбө. Ол тоҕо эрэ кыаллыбата. Урут көрүүбэр, судургутук өйдүүрүм. Билигин санаатахпына, эдэр уол моонньугар кириэстээх ээ, ол аата православнай итэҕэллээх. Оттон дьиэлээхтэр эмэгэттээхтэр, туспа итэҕэллээхтэр. Христианскай итэҕэлгэ эр- ойох таҥнарыыта улахан аньыы буолар. Төһө да таҥнарыыга тиийбэтэҕин иһин, ол сүүрээнэ баарыттан ытырыктатыы бардаҕа дуу дии саныыгын.
Үһүс киинэ «Өтөх». Килбэчигэс саппыкылар ыардык хааман чиккэҥнэтэллэриттэн саҕаланар. Саппыкы чиҥ тыаһа, тиҥилэхтиирэ эмиэ туспа уобарас. Сирэйдэрэ көстүбэт, атахтара эрэ. Репрессия ыар тыынын кэрэһилиир курдук. Кырбаммыт киһини (А.Николаев) түөрт лабаатыттан тутаннар, хаайыыга быраҕаллар. Онно эдэркээн бэйиэт уол (В.Слепцов) олорор. Васёк Слепцов барахсан өлүөн иннинэ доҕорун киинэтигэр уһуллан үйэтитилиннэҕэ. Хаарыан талааннаах артыыс олох эдэригэр олохтон туораабыта.
Бу икки дьон бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспаттар. Биирэ сиппит, чиҥ-чаҥ киһи. Оҕо эрдэҕиттэн бухатыыр буолар санаалаах улааппыт. Биирэ ыраас, сырдык санаалаах эдэр уол, хоһоон айааччы.
Чиҥ киһи наар эһэтин (Е.Степанов) саныыр. Мөккүөрдэрин өйдүүр. «Ханна баарый, Олоҥхоҥ дойдута?” – диэн сирэй- харах анньар. Эһэтэ туох диэй, наар үтүөнү эрэ тиэрдэ сатыыр. Чиҥ киһи эһэтигэр эрэ тиийэр баҕалаах. Онно тиийэн, муунтуйбут санаатын ыраастаныан баҕарбыт курдук. Эдэр уол кинини батыһар. Олоххо бэлэмэ суох курдук көстөр. Кулуһун да сатаан оттубат, мас да сатаан хомуйбат. Тиийбиттэрэ, ыһыллыбыт өтөх эрэ онно хаалбыт. Муҥурданыы.
Чиҥ киһи эһэтин малын хаартан хостоон, кууспутунан тутан хаалар. Эдэрэ хаар устун кый бырахха бара турар…
Ити курдук режиссёр Геннадий Багынанов киһини толкуйдатар дириҥ ис хоһоонноох киинэлэрин көрдүбүт.
Өссө да элбэҕи айыах-тутуох быраатым ыарахан ыарыыттан эрдэ күрэннэҕэ. Төһө да охсор охсон, инсуллаан сыттар, айар үлэтин бырахпатаҕа. Инбэлииттэргэ, көрбөттөргө анаан, саха киинэлэрин тифло-тылбаастарын оҥорбута. Ол иһигэр Андрей Борисов «Чыҥыс хаан ыйааҕынан» киинэтин.
Дьэ, ол сүрдээх илистиилээх үлэ эбит. Киинэ хас дьоруойа хайдах таҥастаахтарын, тутта сылдьар сэптэрин-сэбиргэллэрин, тулалыыр көстүүнү, айылҕаны кэпсээн, киинэҕэ киллэрии. Көрбөт дьон киинэни толорутук ылыналларын ситиһии манан дьыала буолбатах. Үлүгэрдээх үлэ. Ол курдук хас да киинэни суорҕаҥҥа-тэллэххэ лип сытан эрэ оҥорбута.
Ийэтэ барахсан санаатын көтөҕөн, барытын тэрийэн, син уопсастыбаҕа туһалаах киһи курдук сананарыгар кыах биэрэн, үйэтин уһаппыта. 16 сыл инбэлиит сытыы диэн эттэххэ дөбөҥ. Эдьиийим барахсан биир-биэс тыла суох ньуосканан аһатан, сууйан-сотон, ыраастаан, өссө санаатын көтөҕөн, араас бырайыагы толкуйдаан оҥорон, оҥотторон, санаатын алы гынара. Ону барытын бэйэтин сүрүн үлэтин, артыыстыырын таһынан. Төрөппүт оҕото, сиппит-хоппут, тиргиллэ сылдьар, былаан бөҕөлөөх эр киһи эмискэ сытар ыарыһах буолара иэдээн ээ, тустаахха. Оҕотун, ыарыһах киһини, хаппырыыһын, санаата оонньуурун тулуйарын ааһан, санаатын көтөҕө сатыыра мээнэ киһиэхэ кыаллыбат сүгэһэр. Ону хайа да дьахтар тулуйбат, ийэ эрэ тулуйаахтыыр буоллаҕа…
Биһиги аймахтара да, оҕолоох-уруулаах туспа ыал, бэйэбит эмиэ кыһалҕалаах дьон биирдэ эмэ охсуллан аастахпытына баһыыба. Томпоҕо үлэлии сылдьан, кууруска үөрэнэ кэлбитим уонна быраатым саамай бэргээбит кэмигэр баар буолан көмөлөспүтүм, көрсүбүтүм уонна балыыһаҕа укпуппут. Онно дьылҕабар махтанабын. Дьахтар күнүгэр балыыһаҕа сырдык тыына быстыбыта. Дьиэтигэр буолбакка диэн үөһэ тыыммытым. Оҕотун кытта соҕотох олорор эдьиийим олох иэдэйиэ этэ. Томпоттон кэлэн, тиһэх суолугар атаарсыбытым.
Үлэлиир тэрилтэтэ П. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатыра, “Сахафильм” сүрдээҕин өйөөн көмөлөспүттэрэ. Кинилэргэ махталбыт муҥура суох.
Өссө доҕорбут Виталий Андросов кэргэнэ Октябриналыын Генаны 1 группалаах инбэлиит оҥорорго хамыыһыйа тэрийтэрэн көмөлөспүттэрэ –улахан өйөбүл этэ. Зоя Петровна билээхтээбэт буоллаҕа, сытар ыарыһахха араас чэпчэтии көрүллэрин. Аҥаардас ыарахан сыаналаах памперска хамнаһын сыыһын кутара.
Быраатым киинэтин көрдөрүүгэ бииргэ үлэлээбит доҕотторо Альбина Данилова, “Сахафильм”- тан Арассыыйаҕа бастыҥ киинэ режиссёрун аатын чиэстээхтик сүкпүт Любовь Борисова, Саха сирин кинематографистарын сойууһун солбуйар бэрэссэдээтэлэ Иван Кривогорницын, Саха тыйаатырыттан Руслан Тараховскай, Илья Стручков, киинэҕэ сахалартан биир бастакынан Арассыыйа «Семен Дежнев» киинэтигэр Абакаяданы оонньообут Маргарита Борисова, доҕотторо Петр Баснаев, Надежда Ушницкая, Майя Власьева, бэйиэт Саргылана Гольдерова-Саргы Куо уо.д.а тыл эттилэр. “Саха киинэтин сайдыытын төрүттэспитэ”, – диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтилэр.
Режиссёр Геннадий Багынанов соторутааҕыта биир сааһын туолбут сиэнэ Виктор Ефремов илиитин өрө көтөҕөн уруйдаан манньытта.
Бээ, мантыҥ улуу драматург «Ини бии» пьеса ааптара Степан Ефремов төрөөбүт хос сиэнэ, хос эбэтэ, эбэтэ Саха тыйаатырын сүрүн артыыстара, эһэтэ кинорежиссёр, эппиккэ дылы, эргиччи айар үлэһиттэр сыдьааннара. Биир саастаах Виктор Ефремов илиитин өрө уунан уруйдаата, эһэтин Геннадий Багынанов туйаҕын хатарыа, ситэрбэтэҕин ситэриэ диэн эрэниэххэ. Этэҥҥэ эрэ буоллун!
Мария Неймохова.
02.02.2025 с.
