8 часов назад 251
Олох эридьиэстэригэр кырдьыгы эрэ тутуһан, туруулаһан
“Туохха да тойон –
Норуот, Норуот!
Норуоттан тутуһуҥ,
Норуокка туһалааҥ!.”
Алампа.
Макар Макарович Яковлев “Силиэстийэ уонна бэлиитикэ эридьиэстэрэ” диэн саҥа кинигэтин сүрэхтэниитэ буолла.
Биһиги Неймоховтар ыал Макар Макаровичтыын билсибиппит ааспыт үйэ 80-с сылларын саҥаларыттан. Доҕорбут Михаил Егорович Друзьяновка ыалдьыттаабыппыт. Онно кини кэргэнинээн Машалыын кэлбиттэрэ. Спортивнай суруналыыс Вячеслав Степановтаах баалларын өйдүүбүн. Туох да наһаа үчүгэйдик олорбуппут. Эдэрбит да бэрдэ, күлүү-оонньуу, ырыа-тойук. Саҥардыы киэҥ эйгэҕэ биллэн эрэр үөлээннээхтэрин ыҥырбыт быһыылааҕа.
Ол кэмнэргэ Дьөгүөр “Хапсыһыы” сэһэнэ тахсан, сэҥээриллэн күннүү аҕай сылдьар кэмэ этэ. Лукин диэн албакааттар салайааччылара буола сылдьыбыт киһи: “Эмиэ олимпиецтар спорка курдук, чаҕылхай уол юристарга баар“,- диэбит этэ. Өссө билиһиннэриэх буолбут. Дьэ, ол Яковлевпытын көрсүбүт эбиппит.
Онтон билсэн-кэпсэтэн, Дьөгүөр М.Яковлев хас да арыйбыт дьыалатын холбоон, “Сайсары күөлгэ түбэлтэ” диэн детективин суруйбута. Ол сэһэни дьон сөбүлээбитэ: 15 тыһыынча тиражтаах кинигэ аҕыйах күнүнэн атыыланан бүппүтэ.
Арай Макар Макарович кэргэнэ Маша сөбүлээбэтэх этэ. Силиэдэбэтэл төһө да М.Яковлев прототиба буоллар, түмүллүбүт уобарас буоллаҕа дии. Саха чаҕылхай уола уустук дьыалалары арыйар. Уус-ураннык өйтөн оҥоруу (художественный вымысел) баар буоллаҕа. Таптал эмиэ таарыллар. Инньэ гымматахха, холуобунай дьыала боротокуола эрэ буолар эбэтэр документальнай уочарка. Онно сүрүн дьоруой курорка сынньана сылдьан, биир кыыһы кытта билсибит курдук суруйбут. Маша ону ылымматах буолуон сөп. Макар Макарович олох уоппуска да ылбакка үлэлии сырыттаҕа.
Ити сэһэнинэн кэлин Саха тыйаатырыгар Мария Николаева, Зоя Багынанова испэктээк туруорбуттара. Итиннэ аан маҥнай киинэ элимиэннэрин киллэрбиттэрэ – сүүрэ сылдьар дьон сыанаҕа көтөн түһэллэрэ.
Дьөгүөр олохтон туораабытын кэннэ, продюсер Марианна Скрыбыкина сахалыы детектив устарга санаммыт. Ол иһин сценарий сакаастаабыт. Киин сирдэртэн уонча киирбит. Ону сирбит. Үчүгэйдэр гынан баран, саха менталитета суох диэн. Онтон бэйэтэ суруйан барбыт. Светлана Таайко диэн суруналыыс кыыс ааҕан баран: “Бу сценарийы Егор Неймохов отут сыллааҕыта суруйбута”,- диэн соһуппут. Сюжета үүт-үкчү тахсан кэлбит. Ол иһин миэхэ эрийэн көҥүллэппитэ. “Мой убийца” диэн ааттаан, уус-уран киинэ устубуттара. Режиссер – Костас Марсан. Сүрүн оруолга – Саха тыйаатырын артыыһа Вячеслав Лавернов. Бу оруолу оонньоору, аҕыйах күн иһигэр дьарыктанан, уонча киилэни түһэрбит. Көстөр дьүһүнэ, быһыыта- таһаата, хайдах эрэ, аатырбыт артыыс Ален Делон сахалыы варианын курдуга. Макар Макарович спортсмен бэрдэ, самбист, билигин да форматын ыһыктыбакка, эдэр-сэнэх быһыытын-таһаатын тута сылдьар, үйэтин тухары дьарыктанар.
Дьэ, ол киинэбит наһаа үчүгэй, сүрдээх динамичнай, красочнай буолан тахсыбыта. Хайдах эрэ, ханна эрэ омук сиригэр сылдьар курдуккун. Артыыстара кыраһыабайдара, куораппыт тупсаҕайа көрөөччүнү сөхтөрбүтэ. Биир да мээнэ эпизод суох, барыта ис хоһоонун толору арыйар суолталаахтар.
Бу “Мой убийца” киинэ Дьокуускайдааҕы киинэ фестивалын кыайыылааҕынан тахсыбыта. Ону таһынан саха устуоруйатыгар аан маҥнай Америкаҕа «Золотой глобус» диэн киинэ фестивалын номинана буолбута. Биллиилээх юрист Макар Макарович Яковлев силиэстийэлиир уустук үлэтэ, кини уобараһа ити ситиһиилэргэ кынаттаабыта.
Кини, чахчы, олох кыаллыбат курдук дьыалалары арыйара, буруйдааҕы булан сууттатара. Холобура, Өймөкөөҥҥө хас да киһи өлүгүн булаллар. Биэс хас сыллааҕыта өлбүт дьон уҥуоҕа эрэ хааллаҕа. Туох да докумуоннара суох. Онно быһах көстөн, онтон сэдиптээн арыйар. Ол диэки көмүс уоран хостуур дьон мэнээктииллэр. Аны бары кликуханан эрэ ааттаналлар, дьиҥнээх ааттара биллибэт. Оччо сыл тухары өлөрүөхсүттэр олоруохтара дуо, бүтүн Сойуус үрдүнэн тарҕастахтара. Олору барыларын булан, билиннэрэн, суукка биэрэр. Өссө биир киһи бэйэтин ууга түһэн өлбүт гына “инсценировкалаабыт”, дьоно көмпүттэр. Киһи сөҕөр эрэ – оччолорго эдэркээн саха уола хайдах курдук итинник уустук дьыаланы арыйбытын? Ол дьонуҥ олох “матёрай” рецидивистэр. Ыар буруйдарын иһин өлөрөргө уураахтаналларын билэллэр, олору иннилэрин ылыы, билиннэрии улахан өйтөн, дьулууртан, ону ааһан психологически баһыйар кытаанаах майгыттан, ойууннуу талааныттан да тахсара буолуо диэн сабаҕалыыбын. Көннөрү киһи кыайбат дьыалата. Аны бэйэтин кыанар буолан, буруйдаах билинэн кэбиспит боротокуолу хайа тардан, айаҕар уган сии сатаабытын, түргэнник реакциялаан, былдьыыр түбэлтэлэрэ да баара. Улахан бөрүстүүпүнньүк мээнэ, мөлтөх киһи буолбат, эмиэ таһыччы киитэрэй өйдөөх, күүс өттүнэн үгүстэри баһыйар, уйулҕата мээнэ хамсаабат дьаарай сиэхсит.
Бу “Силиэстийэ уонна бэлиитикэ эридьиэстэрэ”кинигэҕэ Макар Макарович арыйбыт дьыалалара эмиэ киирбиттэр.
Кинигэ оҕо сааһыттан саҕаланар. Макар Яковлев тулаайах үөскээбит оҕо эрэйи-кыһалҕаны билэн улааппыт. Оҕо эрдэҕиттэн улахан дьону кытта тэҥҥэ окко-маска үлэлээн. Сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан устудьуоннары салайан, окко үлэлэппит. Олор маҥнай оҕо диэн күлэн баран, үлэлиирин көрөн тохтообуттар. Бугул сүгэрин кыайбаттар эбит, төһө да киниттэн аҕа саастаах буоллаллар, тугу да сатаабаттар. Ону үөрэтэр. Отчуттар ытыктаан, оҕону Макар Макарович диэн ыҥыраллар.
Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттаҕына, пионерга ылыыга ийэтэ барахсан хаалтыһын өтүүктээн бэлэмнээбит. Ону ылбатахтар. Ийэтэ наһаа хомойбутугар, ытамньыйбытыгар, дьэ, ытырыктаппыт. Дьэ, ити баар суол. Учууталлар истигэн оҕону сөбүлүүллэр. Оннук оҕоттон инициативата суох толорооччу эрэ тахсыан сөбүн дьаалайбаттар. Сүүрбүт-көппүт оҕоттон дьиҥнээх үлэһит, ыарахаттартан чаҕыйбат, ханнык да балаһыанньаҕа тобуллаҕас өйдөөх лиидэр оҕо сайдан тахсар. Холобура, биһиги кылааска биир уолбут пионерга киирбэтэҕин оскуоланы бүтэрбиппит үйэ аҥаара буолбутун эрэ кэннэ билэн соһуйбуппут. Ол курдук болҕомтото суохпутуттан наһаа хомойбутум. Оттон ол уолга төһөлөөх охсуулаах, ыарахан буолуой?! Сэрэйэҕин эрэ. Ол үбүлүөйдээх киэһэҕэ сценарийын суруйарбар, кылааһынньыкпытын пионерга ылыы церемониятын киллэрбитим. Хаалтыс баайбыппытыгар, хайдахтаах курдук үөрбүтэй! Ол уолбут биһиги кылаастан бастакынан СӨ үтүөлээх учуутала үрдүк ааты ылбыта. Биһиги “истигэн” оҕолортон чорбойон тахсыбыта. Ол кини ыарахаттартан чаҕыйбакка, айымньылаах үлэтин үтүө түмүгэ буолар. Кини эмиэ Макар Макарович курдук тулаайах буолан, интэринээккэ олорон үөрэммитэ
Онон оҕо тус уратытын (индивидуальноһын) хам баттаабакка, сүрүн тоһуппакка иитэргэ бу кинигэ туһалаах буолуоҕа.
Макар Макарович Яковлев ССРС норуодунай дьокутаат буола сылдьыбыта. Ити альтернативаҕа олоҕурбут бастакы демократическай быыбар этэ – хас эмэ хандьыдааты кыайбыта. Биһиги бары, киниэхэ үлэлэспит дьон, олус үөрбүппүт. Кыайбытын истээт, Михаил Друзьяновтаах буолан, Макарбытын биһиги дьиэбитигэр түүннэри эҕэрдэлээбиппит. Кырдьык да, үтүө кэмнэр этэ: барыта уларыйыы, саҥа,-сонун, Саха Сирэ сайдыы кэрдииһигэр тахсыыта, дьон олоҕурбут санааттан уһуктуута. Хомуньуус буолбатах киһи ССРС норуодунай дьокутаата буолуута ураты кыайыы этэ. Ол норуодунай дьокутааттар бастакы сийиэстэрин түүннэри тэлэбиисэргэ көтүппэккэ көрөрбүт. Кыра уолум кыһыл оҕо этэ. Макардаах көһүннүлэр да, видеомагнитофоҥҥа устарым. Ол “Панасоник” диэн японскай тэрили Дьокуускайга биир бастакынан аҕабыт Москубаттан “Березка” маҕаһыынтан атыылаһан аҕалбыта. Суруйааччы доҕоро Юрий Сергеев көмөтүнэн.
Ол сийиэс киирсиитэ хайа да киинэтээҕэр кэрэхсэбиллээҕэ. Урут суруйбутум курдук, Собчак сахалар туһунан сэнэбиллээх тыла, кыра норуот бэрэстэбиитэлэ Гаер харса суох тыллаһара, прибалтикалар бойкуоттаан, саалаттан тахсан бараллара, Жириновскай, Алскнис тыл этиилэрэ… Оччолорго Обком 1-кы сэкирэтээрэ Ю.Н. Прокопьев Собчакка утаран, норуотун көмүскээн, сүрдээҕин тыл эппит видеотун соторутааҕыта тарҕаппыттара. Итинник улахан трибунаттан Саха Сирин салайааччыта харса суох тыл эппитин саҥа билбитим. Эчи, нууччалыы саҥарара да ырааһа, кыыһырбытын омуна да сүрдээх этэ. Макар Макарович бу кинигэтигэр кини туһунан бэрт иһирэхтик ахтар.
Аны биир түгэни билэн соһуйдум – Бүлүүттэн үс киһиэхэ, Аҕа дойду сэриитигэр Дьоруойга түһэриллэн баран ылбатахтарын, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа ааты иҥэриини.
“1990 сыл саҥатыгар Бүлүү оройуонун Бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ А.И. Афанасьев ССРС норуодунай дьокутаата К.Е. Иванов өрөспүүбүлүкэҕэ отчуоттуур кэмигэр көрсөн, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аатыгар түһэриллэн баран, кыайан ылбатах А.А. Мироновка, Н.А. Кондаковка уонна Н.С. Степановка докумуон бөҕөтүн хомуйан, ССРС оборуонатын министиэристибэтигэр ыыппыттарыгар, аккаас сурук кэлбитин кэпсээбит. Климент Егоровичка ол докумуоннары биэрэн баран, “кытаатан туруорус” диэн накаас биэрбит, көрдөспүт. Климент Егоровичтыын сорох боппуруостарга сүбэлэһэр буолар этибит, инньэ гынан, ити боппуруоска кини кыбартыыратыгар мустан кэпсэтии буолбута. Саамай аптарытыаттаах киһибитин Климент Егоровиһы “Оборона миниистирэ Д.Т. Язовка киирэн кэпсэт” диэн буолбута. Мин хос кэмитиэппэр Оборона миниистирин солбуйааччыта, аармыйа генерала В.А. Говоров баара. Ол сүбэлэспиппит курдук, Климент Егорович бары докумуоннары илдьэ, Язовка приемҥа киирэ сылдьыбыта, киһитэ боппуруоһу көрөн баран, эппиэтин биэриэхпит диэбит. Мин Говоровтыын кэпсэтэн, министиэристибэтэ өйөттөрөргө тылын ылбытым. Бириэмэни уһаппакка, ССРС оборуонатын министиэристибэтэ сөбүлэһэн, саха хорсун буойуттарыгар А.А. Мироновка, Н.А. Кондаковка, Н.С. Степановка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа үрдүк аатын иҥэрбиттэрэ. Ити кэмҥэ норуодунай дьокутаат А.С. Борисов Дьокуускайтан туруорсан, сурук ыыппыт этэ. Саха Сириттэн ССРС норуодунай дьокутааттара бу биир олус улахан суолталаах үлэбит түмүгүттэн олус диэн астыммыппыт, киэн туттубуппут”.
Мин М.М. Яковлевы кытта син чугастык алтыстарбын да, итини ис дьиҥин ситэ билбэт эбиппин. Ол курдук, К.Е. Иванов, М.М. Яковлев сэмэйдэрэ, уруһуйдана, пиардана сатаабаттара сыттаҕа. Сөптөөх, мындыр тактиканы туттубуттар. Климент Егорович миниистири кытта кэпсэтэр. Макар Макарович министиэристибэ үлэһитинэн, кини солбуйааччытынан “почваны” бэлэмниир. “Короля делает свита” диэн бэргэн этии баар. Министиэристибэ үлэһиттэрэ дьыаланы сөпкө оҥорон, миниистирдэрин итэҕэттэхтэрэ. Урут аккаастаабытын көтүрэн, дьыала табылыннаҕа. Итиннэ Макар Макарович силиэдэбэтэл уопута, логиката сүрүн миэстэни ылбыта саарбахтаммат.
Өссө биир сүҥкэн үлэтэ – Саха Сиригэр ядернай дэлби тэптэриини тохтотууга үлэтэ. Аатырбыт казах бэйиэтэ Олжас Сулейменовтыын Америкаҕа тиийэн, ХНТ (ООН) хос кэмитиэтигэр тыл эппиттэр. Нью-Йорка “Рузвельт” гостиницаҕа түһэ сыттаҕына, саха композитора Валерий Шадрин көрсө киирэ сылдьыбыт. Хаһыаттартан ааҕан билбит. Сахалар барахсаттар сир шарын хайа да муннугар сырыттарбыт, биир дойдулаахпытын көрсөрү олох тумнубаппыт.
Ол сырыы түмүгүнэн Семипалатинскайга сир аннынан ядернай дэлби тэптэриини боппуттар. Саха Сиригэр академик А.В. Яблоков салалтатынан, 12 ядернай дэлби тэптэрии буолбут сирдэрин чинчийбиттэр. Ити үлэлэргэ СӨ айылҕа харыстабылыгар миниистирэ В.Г. Алексеев тэҥҥэ сылдьыспыт эбит. Билиҥҥи миниистирдэр экологтары кытта төһө тэҥҥэ үлэлэһэллэрэ буолла?! Обком утаран, Космофизика үнүстүүтүн дириэктэрэ, улахан аптарытыаттаах Ю.Г. Шаферынан сир аннынааҕы дэлби тэптэрии норуот хаһаайыстыбатыгар туһалааҕын туһунан хаһыакка суруйтарбыттар. Онуоха Макар Макарович миниистир В.Г. Алексеевы, туһааннаах исписэлиистэри кытта сүбэлэһэн, хаһыакка харда сурук суруйбут. Оччолорго олох улахан хорсун быһыы этэ. Бары да дойдубут туһугар диэн үлэлээтэхтэрэ. Ол түмүгүнэн природоохраннай (экологическай) борокуратуура диэн тэрилтэ үөскээбитэ.
Макар Яковлев сэбиэскэй былаас ыһыллыбытын кэннэ, үлэтэ суох хаалар. Сокуон быһыытынан, дьокутааттаан бүттэҕинэ, төттөрү үлэтигэр төннүөхтээҕэ. Ону борокуратуураҕа миэстэ суох диэн аккаастаабыттара. Атах-бытах сылдьыбыта. Атын мөлтөх киһи эбитэ буоллар, өһүргэнэн, былааска олох оппозиция буолар кыахтааҕа. Ону Макар Макарович өрүү бэйэтин туһун буолбакка, уопсай дойдутун туһун санаан салайтарара. Бэл, хаайыыга ыыппыт буруйдаахтара ытыктыыллара. Ханнык да бэйэлээх бөрөстүүпүнньүккэ улахамсыйбакка, киһилии сыһыаннаһара. Кини да хайа эрэ төрөппүт таптаан ымманыйан ииттэҕэ, онтуката олох очурдарыгар түбэһэн туора суолу таллаҕа. Баҕар, ол да иһин билиммиттэрин бэйэлэрэ да билбэккэ хаалар түгэннэрэ баара. Ол аата, киһилии кылын таарыйан эрдэҕэ. Билиҥҥи сериаллар дьоруойдарын сөбүлээбэт. Олох оруо маһы ортотунан тыллаһан мөҕө-этэ сылдьалларын. Итинник сыһыаҥҥа ким да билиммэт буоллаҕа. Силиэдэбэтэл диэн бэстилиэти тутан баран сүүрэ сылдьар курдук өйдөбүлү биэрэллэр, оннук да түгэннэр бааллара эрээри, үксүн өй үлэтэ, аналитика, дьон психологиятын билии, дьону өйгүнэн, дьулуургунан баһыйыы, сиэрдээхтик сыһыаннаһыы.
Ити үтүө өрүтэ өрүү туһалыыра. Силиэстийэ да үлэтигэр, бэлиитикэҕэ даҕаны, кырдьыгы тутуһан, суобаһа этэринэн олорон, үлэлээн-хамсаан кэллэ.
Ил Түмэн дьокутааттарын, үлэлэрин ахтар. Онтон дьокутаакка иккис туруутугар да суобаһын утары барбатаҕа. “Үөһэ палаататтан аккаастан, аллараа палаатаҕа тур”,- диэн Михаил Ефимович Николаев этиитигэр сөбүлэспэтэҕэ. Ити иннинэ Ю.Н. Прокопьевка тылын биэрбитин быраап оҥостон. Атын карьерист киһи эбитэ буоллар, былаастаах Бэрэсидьиэни истиэ эбитэ буолуо, оччоҕо далбарга сылдьыа этэ. Бэлиитикэттэн туораан эрэр, дьон барыта үөҕэр, одиознай буолбут Юрий Николаевиһы тутуспакка.
Дьэ, онно кэлэн билэр дии: кирдээх быыбар технологията, админресурс хайдаҕын. Дьон кэпсэппэт буолан хааларын, тэйэрин. Ол да хобдох чахчы кинини тоһуппатаҕа, кимиэхэ да өстүйбэтэҕэ. Ити күүстээх санаалаах киһи үтүө хаачыстыбата. Киһиэхэ эрэ мээнэ бэриллибэт.
Аны сокуону билэрэ бэрт буолан, Бэрэсидьиэн ыйаахтарын, уураахтарын, дьаһалларын кириитикэлиирэ, көтүттэрэрэ даҕаны. Михаил Ефимович да күүстээх санаалаах буолан, сүрүн кириитикэһитин бэйэтигэр чугаһатар, көмөлөһөөччүтэ тиийэ үүннэрэр. Дьэ ол кэннэ бэрэсидьиэн таһаарар докумуоннара сокуоҥҥа олоҕуран, уу тэстибэт чиҥ буолаллар. Онно да араас түбэлтэ баар. Иккиэн да күүстээх хараактардаах буолан, тыл тылга киирсибэккэ, кумааҕынан быраҕаттаһыылаах эҥин.
Михаил Ефимович үлэһиттэригэр ыарахан соҕус, олус ирдэбиллээх салайааччы. Киниттэн олох салыбыраһан тахсаллар дииллэрэ, оннук киһи сүрүн баттыыра. Ол оннугар боростуой дьоҥҥо олус аламаҕайа үһү. Оннук уустук салайааччыга Макар Макарович олус тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини үлэлиир кэмигэр оҥоһуллубут сокуоннары, уураахтары көрө, дойду араас муннуктарыттан, Москубаттан тиийэ, уопут атастаһан кэлэллэрэ.
Үһүс болдьох айдаанын суруйар. Михаил Ефимович үһүс болдьоҕор турарын Москубаттан утарсыы буолбута. Кини курдук харизматичнай уонна күүстээх салайааччы дойду саамай сир баайдаах эрэгийиэнигэр мэһэй эрэ буолара биллэрэ. Араас ньыманан киирбиттэрэ. Бэл, Елена Масюк диэн суруналыыһынан Саха Сирин холуннарар киинэни сакаастаан оҥотторбуттара. Ол айдааны тардыбыта. Кэлин ол Масюк атын дьыалаҕа бэрик ылан сууттанан хаайыллыбыт эбит. Аны бэйэбит Ил Түмэммит, кини бэрэссэдээтэлэ, бэркэ өйөөбүт киһитэ, харгыс буолбута, сууттаһыахтарыгар диэри. Макар Макарович Свердловскайга бииргэ үөрэммит доҕотторунан докумуон оҥотторон, үһүс болдьоххо барыан сөптөөҕүн дакаастаабыта. Ол эрээри ону хойутатан таһаарбыттара. Кинигэҕэ маннык суруллар: “Михаил Ефимовиһы Арассыыйа бэрэсидьиэнин дьаһалтата ыҥыран ылан, кытаанах соҕустук бэйэлэрин усулуобуйаларын туруорбуттара. Ол усулуобуйа: “Суутунан, быраап өттүнэн кыайтарбатыҥ, онон Саха Сирин Бэрэсидьиэнэ буолар түбэлтэҕэр, Саха Сирин бүддьүөтүгэр АЛРОСАттан кэлэр 60-70 %-ын, ол аата сүүһүнэн миллиард солкуобай харчыны биэрбэппит, эбэтэр кандидатураҕын устун, Федерация Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта дуоһунаһын биэрэбит” диэн ис хоһооннооҕо. Михаил Ефимович хайыай, дойдутун харчыта суох хаалларыа дуо, сөбүлэһэргэ эрэ тиийбитэ”.
Кыһыылааҕа диэн, атын эрэгийиэннэр губернатордара М.Шаймиев, Ю.Лужков, Э.Россель, Е.Строев, Н.Федоров, И.Рахимов уо.д.а. 3-с, 4-с, 5-с болдьохторугар барбыттара, биһиэхэ эрэ көҥүллэммэтэҕэ. Онно бэйэбит дьоммут таҥнаран биэрбиттэрэ хомотор.
Былаас былдьаһыгар Масюк курдук сирэйэ-хараҕа суох, иҥсэлээх, атыыламмыт суруналыыстары туһаммыттара, дойдубутун, норуоппутун үөхтэрбиттэрэ. Үһүс болдьоххо барары Саха Сиригэр бары туруорса сатаабыттара. Бэл, Егор Неймохов Төрүт сокуону (Конституцияны) кытаанахтык тутуһар Америкаҕа бэрэсидьиэн Рузвельты үһүс болдьоххо барарын көҥүллээбиттэрин туһунан информацияны булан биэрбитэ. Болуоссакка миитиннэр буолбуттара.
Бу кинигэни ааҕан баран, ордук ыччакка олус туһалаах кинигэ буолуон сөп дии санаатым. Билиҥҥи салайааччыларга да, дьокутааттарга да “суобаскытынан, көнө сүрүннээхтик сылдьыҥ, уорумаҥ, бэрик ылымаҥ, дьоҥҥут, дойдугут туһугар сиэрдээхтик, хорсуннук, кылаабынайа, чиэһинэйдик, үлэлээҥ” диэн. Макар Макаровичка да бэрик биэрэ сатааһын элбэҕэ. Бэл, алмаастары тутан, дойдутугар эргиллибит түгэннэрэ баара. Борокуратуура да, бааннар да итиччэ элбэх алмааһы куттанан, сиэйпэлэригэр харайалларыттан аккаастаммыттара. Макар Макарович алмаастары илиититтэн араарбакка, ыга тутан, хороллон олорон, гостиницаҕа утуйара. Арай ол алмааһы сүтэрбит дуу, былдьаппыт да буоллун? Иэдээн дии. Үйэтигэр төлөөбөт иэскэ киирэр, сууттанар, хаайыллыан да сөп. Оннооҕор биир алмаас туһуттан өлөрсүү барар дии, манна элбэх алмаас. Хата, дьолго, туох да быһылаан тахсыбакка, этэҥҥэ Дьокуускайга кэлэн, алмаастарын туттарбыта. Бэл, ити курдук түгэҥҥэ ураты чиэһинэйэ. Биир да түгэҥҥэ харчыга, көмүскэ, алмааска ымсыырбатаҕа, дураһыйбатаҕа.
Өссө Макар Макаровиҷ оҕо эрдэҕиттэн спордунан дьарыктаммыт буолан өрүү спорка чугас этэ. Үнүстүүккэ үөрэнэ сылдьан, самбоҕа күрэхтэһэрин таһынан, оҕолорго тренердиирэ. Ол дьоҕура, приемнары билэрэ, кэлин буруйдааҕы тутууга элбэхтэ туһалаабыта.
Көҥүл тустуу Федерациятын бастакы бэрэсидьиэнэ, ССРС көҥүл тустууга федарациятын Президиумун чилиэнэ этэ. Оннук сололоох сахалартан кини соҕотох.
Сиэтлгэ буолбут Үтүө санаа оонньууларыгар (Игры доброй воли) Сэбиэскэй Сойуус сүүмэрдэрммит хамаандатын салайан илдьэ сылдьыбыта .
Дойду хайа баҕарар хамсааһыныгар туора турбат. АБДь (СВО) саҕаламмытыгар, билим дуоктара Ульяна Винокуровалыын Оборона миниистирэ С.К. Шойгуга сурук суруйбуттара. Сэттэ пууннаах этии киллэрбиттэрэ. Биллэн турар, Ийэ дойдуну көмүскүүр ытык иэс. Ол эрээри аҕыйах ахсааннаах омуктар эр дьонун харыстыах тустаахпыт. Бэл, кыылы-сүөлү, көтөрү ахсаана аҕыйаатаҕына, Кыһыл кинигэҕэ киллэрэн, бултаһары боболлор дии…
Быраап билимин бочуоттаах дуоктар, бэрэпиэссэр, генерал-майор М.М. Яковлев билигин М.К. Аммосов аатынан ХИФУ преподавателэ, лиэксийэ ааҕар, баай уопутуттан үллэстэр. Онон биһиги устудьуоннарбыт дьоллоох оҕолор – Макар Макарович курдук киэҥ билиилээх киһиэхэ уһуйуллаллар. Үөрэнээччитэ Анна Гаврильевна Павлова махтанан тыл эттэ. Кини үөрэҕин быраҕаары гыммыт, ону Макар Макарович тылыгар киллэрэн, салгыы үөрэнэн, билигин Ил Түмэҥҥэ ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар эбит.
“Мой убийца” киинэ тахсыбытын кэннэ, Макар Макаровичтыын Дьокуускайга, Горнайга тэрилтэ бөҕөтүн кэрийбиппит, тыл эппиппит. Онно кини тыл этиитин дьон наһаа сэҥээрэрин көрөн, истэн баран: “Ахтыы кинигэ суруйуоххун сөп”, – диэн этэр этим. Дьэ, ол баҕам туолла. Өссө миигиттэн “эрэдээксийэлээ” диэн көрдөһө сылдьыбыттара. Ону суруналыыс да, суруйааччы да, филолог да буолбатахпын, кыайбаппын диэн аккаастаммытым. Биллиилээх суруналыыс Владимир Степанов уопут бөҕө буоллаҕа, бэркэ оҥорбут. Бэйэтэ да бэркэ суруйар. Талааннаах киһи барытыгар талааннаах.
Аны биир санаам диэн, Макар Макарович Яковлев курдук уопуттаах силиэдэбэтэллэри, холобура, полковник Николай Викторович Никитин уо.д.а. курдуктары, олох кыайан арыллыбатах дьыалаларга сүбэ бэрээдэгинэн туһанар буоллар диэн. Ытык сүбэ курдук.
Макар Макарович Яковлев олоҕо холобур буолар: эт-хаан өттүнэн утумнаахтык дьарыктаныы, чөл олоҕу тутуһуу таһынан чиэс-суобас, таҥнарыахсыта суох көнө сүрүн, сиэһиҥҥэ, уорууга сөпсөспөт буолуу, дойду, норуот туһугар бэриниилээх өрүт – барыта киниэхэ баар. Итини этэн туран, бу кинигэни ааҕыҥ – дойду тутула уларыйар кэмигэр туох быһыы-майгы буолбута, ол олоҕу уһансыбыт киһи хайдах баарынан суруйбута билиигитин кэҥэтиэ, элбэҕи толкуйдатыа. Биир, борокуратуураҕа үлэлээбит киһи быһыылааҕа: “Хас биирдии бибилэтиэкэҕэ тарҕатыахха наада”, – диэн этиитигэр сөбүлэһэбин. Ааҕааччылар кэмпириэнсийэлэрин тэрийэн, киэҥ ырытыһыы оҥорор бэрт буолуо этэ.
М.М. Яковлев дьиэ кэргэнигэр Дьөгүөр биһикки эмиэ сыһыаннаахпыт. Егор Петрович таптыыр быраата Неймохов Толя наһаа чаҕылхайдык тахсан испитэ. Физматы бүтэрбитэ. Дипломнай үлэтэ Сойууска миэстэлэспитэ. Боксаҕа маастарга хандьыдаат, өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ, Физтехпроблем үнүстүүккэ үлэлээбитэ. Киһи элбэҕи кэтэһэр ыччата этэ. Хомойуох иһин, олох эдэр сааһыгар бултуу сылдьан, моторкаттан бырахтаран, суорума суолламмыта. Эдэркээн кэргэнэ Варя огдообо хаалбыта. Егор Петрович аҕа баһылык буолан, аймахтарын көрө-истэ сылдьара. Бэйэтин доҕоругар Макар Макарович Яковлевка билиһиннэрбитэ. Уонтан тахса сыл аҕа, икки оҕолоох огдообо, бэрт элбэх уһун командировкалаах уустук үлэҕэ үлэлиир киһиэхэ эдэркээн кыысчааны сыбааттыыр, билигин санаатахха, олох хорсун быһыы эбит. Егор Петрович доҕоругар эрэнэрэ бэрт буолан, итинник дьаһаннаҕа. Эйэ дэмнээхтик, иллээхтик, дьоллоохтук олорбуттара үйэ аҥаарыгар чугаһаата. Өссө кыыс оҕону төрөтөн, уопсайа үс оҕону иитэн, атахтарыгар туруордулар. Сиэннэрдэнэн, эйэҕэс эбээ, эһээ буоллулар.
Макар Макарович өрөспүүбүлүкэҕэ оҥорбут кылаатын учуоттаан, кинини Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах гражданина оҥорор сөп дии саныыбын. Ону кини эҥкилэ суох дьоһун олоҕо туоһулуур, билигин да дакаастыы да сылдьар.
Мария Неймохова
10.04.2026 с
