8 месяцев назад 738
Түмсүү – төлкө төрдө
Мандар Уус “Түмсүү – төлкө төрдө” этиитэ күүстээҕин уонна кырдьыктааҕын быйылгы “Манчаары оонньуулара” спартакиада көрдөрдө.
Тааттаҕа ыытыллыбыт Манчаары оонньууларын кэмигэр хас да баҕа санаам туолла: саха күүстээхтэрэ, быһыйдара, сатабыллаахтара түмсэр күрэхтэригэр сырыттым, “Ыал үөрэҕиттэн” кинигэбэр Мандар Уус ыстатыйата киирбитэ, ол кинигэни анаан тиксэрдим, 70-тэн тахса сыл анараа өттүгэр ыраах Дьааҥы Табалааҕын оскуолатыгар 0 кылааска сиэтэн киллэрбит бастакы учууталбын, элбэх оҕо ийэтэ, эбэтэ, хос эбэтэ, 99 саастаах Анна Николаевна Неустроеваны көрүстүм.
Урут киниэхэ бэйэтигэр хонон туран баран, ким-туох буоларбытын тахсаары эрэ туран билсибиппит баара. Онно кинини, үөрэхтээх үөрэхтээх курдук, кинигэ, хаһыат бөҕөнү ааҕарын ийэбэр ханыылыы санаан ылбыттааҕым. Ол уонча сыллааҕыта этэ.
Дьокуускайтан Ытык сүбэ Манчаары оонньууларыгар айанныырыгар түбэһэн, сып-сап хомунан-тэринэн, дойдубар эрдэ тахсыбыт киһи Төҥүлүттэн олорсубутум. Бөлөхпүтүгэр Л.Н. Григорьева, П.И. Амвросьева, И.Н. Аммосов, В.Н. Сорокоумов уо.д.а. бааллара.
Өрдөөҕүтэ П.Л. Казарян диэн учуонай Манчаары Баһылайы олус наһаа түһэрэн ырыппыттааҕа, бэйэбит да дьоммут хаалсыбатахтара. Тыл-өс тарҕаммытыгар эппиэттэһэн диэххэ дуу, “Манчаары саха дьонун сүрэҕэр” диэн балай да улахан ыстатыйаны суруйбуттааҕым. Ол ыстатыйам сүнньүнэн Манчаары маҥан ата, Манчаары тойуга, Манчаары батаһа, онтон да атын өйдөбүллэр норуокка дириҥник иҥэ сылдьалларын бэлиэтээбитим. Саха интеллигенциятын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ, поэт, кыраайы үөрэтээччи, Арассыыйатааҕы атыы-эргиэн палаататын чилиэнинэн талылла сылдьыбыт М.Н. Тимофеев-Терешкин 1920 сыллаахха суруйбут, архыыпка харалла сытар “Предание о якутском разбойнике Василии Манчаары” үлэтинэн сирдэтиммитим. Национальнай архыып үлэһитэ Наталья Степанова “Манчаары: Айыы тойон көмөтүнэн киһи хаанын тохпотоҕо” диэн ааттаабыт ыстатыйатын тирэх оҥостубутум. Ол суруйуубун Манчаары 200 сылыгар таһаарбыт үлэлэригэр академик, педагогическай наука доктора Н.Д. Неустроев уонна саха СӨ үтүөлээх учуутала А.П. Илларионов туһаммыттара.
Бэйэм ол ыстатыйабын “Ыал олоҕун араҥаччылаан” диэн икки кинигэттэн турар үлэбэр киллэрбитим. Дойдуунускай сиригэр үлэлээбит “Айылгы” ыал лааҕырын кыттыылаахтарыгар ол ыстатыйа сүнньүнэн анал үлэни ыыппыппытын биһирээбиттэрэ, долгуйбуттара.
Онон Манчаары тиэмэтигэр балай да бэлэмнээх курдук сананан, Тааттаҕа тиийэн, ытык сүбэлэри кытта 3 хонукка Манчаары оонньууларын тыынынан олордубут.
Айанныахпыт иннинэ, күн муҥутаан уһаан турдаҕына, аныгы кэмҥэ сайдыы тосхолун оҥорбут учуонай Иоган Егорович Максимов, Новосибирскай куораттан кэлэн, дойдутугар 2 ый үлэлээн, саҥардыы регистрацияны ааспыт “Экодухуобунай кут-дабаан” диэн ассоциация сийиэһин ыытыспытым. Иоган Егоровиһы олорор куоратыгар атаараары сылдьан, күнү көрсүү күнүгэр мин, тоҕо эрэ, элбэх докумуонтан ойуччу тутан, “Удьуор төрдө олоҕу түстүүр улуу күүһэ уһун кэмнэргэ” диэн эмиэ Мандар Уус этиитигэр хараҕым хатанан, көстөр сиргэ уурбутум – онтум туспа ис хоһоонноох буолан таҕыста: бу айаным тухары аргыс буолан арыаллаата, араҥаччылаата. Этэллэр дии: “Аныгы кэм ис хоһооно улаханнык уларыйда, күүстэннэ. Тугу эппитиҥ-саҥарбытыҥ айыы ситиминэн туоларын тустаах дьон өйдүүллэр”, – диэн. Ол курдук, дойдум устун айаным барыта удьуор тыынынан салайылынна.
Барарга да, кэлэргэ да
аара Мугудайга Иннокентий Николаевич Аммосов дьиэтигэр сөрүүкээн аастыбыт. Тиэргэнэ бэйэтэ мусуой курдук, урукку тутуу хайдах баарынан турара – олорбут олоҕун кэпсиирдии, уоскулаҥ санааны саҕар. Оҕолоро, сиэннэрэ толкуйдаах кэпсээннэрэ – Иннокентий Николаевич олоххо оттомноох сыһыанын бэлиэтэ.
Манчаарыбыт оонньууларыгар төннүөх. Саҥа тутууларыттан, ыалдьыттары көрсүһүүлэриттэн, киһиэхэ сыһыаннарыттан, оонньуулар хаамыыларыттан, күрэстэртэн, аһыллыы-сабыллыы өрөгөйдөрүттэн көрдөххө, хайдахтаах курдук саха дьоно Манчаары аатын тула түмсүбүттэрин илэ-чахчы итэҕэйдибит. Манчаары оонньууларын хаһыат, тэлэбиидэнньэ, араадьыйа, сайтар элбэхтик сырдаттылар: күүстээхтэр күөн көрүстүлэр, бастыҥнар кыайдылар – барыта көрдөрүлүннэ, иһилиннэ, сыаналанна.
Оттон биһиги айаммыт былаанынан Чөркөөх түмэлигэр сырыттыбыт.
Сахалыы тыын апосталынан ааттаммыт сүдү киһибит, суруйааччы, култуурунай тэрийээччи, кыраайы үөрэтээччи, сырдатааччы, Социалистическай Үлэ Геройа Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон өйүн-санаатын түмпүт, сүрэҕин сылааһын биэрбит, тылын тиэрдэн, бүттүүн саха уопсастыбаннаһын, дьонун-сэргэтин сомоҕолоон, оҥорон-дьүһүйэн хаалларбыт мусуойа – бу саха норуотун өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи уонна кэннинээҕи олоҕун сайдыытын көрдөрөр дьиктилээх көстүү.
Таатта сиригэр олорбут политсыылынайдар П.Алексеев, Пекарскай, Трощанскай, Ионов уо.д.а. сахпыт духуобунай күүстэрэ, улуу уолаттарбыт Өксөкүлээх Өлөксөй, Ойуунускай, Суорун Омоллоон курдук пассионарнай личностарбыт айбыттара-туппуттара, саха биллиилээх суруйааччылара, ходуоһунньуктара, айар үлэһиттэрэ үөскээн-төрөөн ааспыттара Тааттаны ураты эйгэлииллэр. Бу улуус — өй-санаа уонна тыл биһигэ.
Чөркөөх мусуойун билигин салайар, Тааттатын сиригэр баһылыктаабыт, тэрийэр үлэҕэ улахан уопуттаах, тыл үөрэхтээх Михаил Александрович Протодьяконов дьиҥ сахалыы ис хоһоонноох, киһи истиэх курдук сэһэнигэр дьиҥнээх саха киһитин санаатын сылаанньытар кэскиллээх көрүүлэрэ, баҕа санаалара иһиллэллэр.
Быыстапкалыыр саалаҕа киирээти кытта Суорун Омоллоон, кытыы өттүгэр кини уола Айсен Дойдулуун түспүт хаартыскалара ыйаммыт. Айсен Дойдуну билэр буоламмын, уруургуу санаатым. Түмэл үлэһиттэриттэн кимин туоһуласпыппар, сөптөөх хоруйу истибэккэ: “Достойный сын великого отца”,- диэн нууччалыы быһаарбыта буоллум уонна Михаил Александровичка, баҕар, кэпсээнигэр биирдэ эмэ этэн аһарыа диэн, Айсен Дойду “Талаан туһунан санаатахха…” диэн ыстатыйатын ыыттым.
Ити курдук киэн туттуулаах, үрдүк үөрүүлээх Ытык Күөлбүтүн буллубут.
Тиийээт, улуус Ытык сүбэтин кытта көрсүһүүгэ тыа сирин сайыннарыы туһунан кэпсэтии тэрилиннэ. Тус бэйэм өрөспүүбүлүкэтээҕи Үрдүкү Ытык сүбэ “Мындыр саас” диэн барыбытыгар да туһуланар кырдьыы култууратын тула кэпсэтиитигэр кытынным. Үрдүкү Ытык сүбэ чилиэннэрэ бэйэлэрэ хайысхаларынан ыытар үлэлэрин төрөөбүт улуустарыгар ыыталлара көдьүүстээх буолуо этэ диэн санаабын биллэрдим. Бэйэм холобурбар, төрөөбүт-үөскээбит Мэҥэм сирэ бырайыакпын хабан ылан, грант суруйан, үлэлии-хамсыы сылдьаллара үөрдэр.
Сарсыныгар иитиэхтии сылдьыбыт санаабын ситэрэн, “Оҕо сааһы одуулуубун” диэн ийэбэр анаабыт кинигэбин илдьэ, Анна Николаевна Неустроеваны баран көрүстүм. 99 саастаах учууталым өйө-санаата дьэҥкэ, оҕолордоох буолан, маанытык сытарыгар тиийэн, кинигэттэн киниэхэ анаммыт тыллары булан ааҕан, уруккуну-хойуккуну санастыбыт, сылаастык элбэҕи кэпсэттибит.
Ыаллары кытта үлэлэһэр буолан, хаһан баҕарар ыал ыҥырыытын ылынааччыбын. Бу сырыыга бары Люлия Николаевна Омскай куоракка бииргэ үөрэммит дьүөгэтэ Маргарита Николаевна Николаева аныгылыы туттан олорор дьиэтигэр, сандалы тула олорон, киһи, олох, үөрүү, дьол, биллэн турар, Манчаары оонньууларын туһунан иһирэхтик кэпсэттибит. Маннык кэпсэтиилэр уйаҕастар, дууһа кылын таарыйаллар.
Ол кэпсэтии сарсыныгар Михаил Александрович кэргэнэ Августа Афанасьевналыын баай-байылыат сандалыларын тула өссө ситтэ.
Бу ыал уоллара Никита, аныгы киһи сиэринэн, кылгастык уонна истиҥник: “Манчаары оонньууларын тэрээһинигэр дьон-норуот олус улаханнык түмүстэ, көмөлөстө — ким харчынан, ким үлэнэн, ким санаатынан, ким тэрээһининэн — бары биир киһи курдук“, – диэн сэһэргээтэ. Истиэхпитин истэн, бары да эгди буоллубут.
Мин ити түмсүүлээх көстүүнү, билэрдии, уһун кэмҥэ Тааттаҕа баһылыгы социальнай боппуруостарга солбуйбут, дьону кытта үлэни наука төрүттэригэр олохтообут п.н.к. Изабелла Александровна Сивцева үлэтин чаҕылхай түмүктэрин быһыытынан ылынным. Кини дьоҥҥо билиитин-көрүүтүн тиэрдиитэ, ыллыктаах тыла-өһө, тэрийэр сатабыла — барыта холбоһон, доҕорбутугар хайҕал тылларын анаатым. “Олох олоруу диэн билбиккин-көрбүккүн олоххо киллэрии” диэн этэллэр. Түмсүү, өрө көтөҕүллүү, биир санааланыы түмүктэрин саҥа тутуллубут “Ньургун Боотур” стадиоҥҥа буолбут саха күүстээхтэрин, быһыйдарын, талба талааннарын өрөгөй көстүүтэ кэрэһилээтэ, Манчаары албан аата уһун кэмҥэ уостубатын туоһулаата.
Любовь Аргунова,
“Норуот педагогикатын ыллыктарынан” суоллааҕы бэлиэтээһиннэрэ.
