Суотту "Доҕордоһуу" түмэлэ эһигини күүтэр

Суотту “Доҕордоһуу” түмэлэ эһигини күүтэр

Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуутугар Суотту нэһилиэгин сирэ быһаччы кыттыгастаах. Бастакы айанньыт Семен Дежнев Суотту баайын тапталлаах кыыһын Абакайааданы кэргэн ылбыта.

Ол норуоттар доҕордоһууларын бигэртэтэр туһуттан норуодунай суруйааччыбыт Д.К. Cивцев-Суорун Омоллоон Суотту бөһүөлэгин чугаһыгар баар Ой Бэс диэн сиргэ, Өлүөнэ өрүс кэрэ кытылын үрдүгэр, саха норуота улуу нуучча норуотун кытта үйэлээхтик уруурҕаспытын өйдөбүнньүгэ буолуохтаах түмэли тэрийэргэ сорунар.

“Сахалар Арассыыйаҕа холбоһон, кини көмүскэлинэн историческай күчүмэҕэйдэри туораан, Өктөөп революциятын күнүн сыдьаайыытынан, ленинскэй национальнай политика төлкөтүнэн нация буолан, үтүө дьылҕабыт историятын документальнайдык, дириҥник, ким баҕарар өйүгэр-санаатыгар кэбэҕэстик тиийэр гына кэпсиэхтээх” диэн суруйар Суорун Омоллоон бу “Доҕордоһуу” түмэл сыалын-соругун туһунан.

Кини идиэйэтин Суотту оччотооҕу «Лена» сопхуоһун дириэктэрэ Степан Гаврильевич Охлопков уонна кини кэргэнэ, Суотту орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала, Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ Раиса Реасовна Кулаковская өйөөбүттэрэ.

Саха сирин бөдөҥ тэрилтэлэрэ үбүлээбиттэрэ. Нэһилиэк, оройуон, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо, биир санаанан турунан, мусуойу тэрийиигэ уопсастыбаннай хамсааһын саҕаламмыта. 1987 сыллаахха “Доҕордоһуу” мусуойа аһыллыбыта.

Докумуоннар туоһулуулларынан, Бороҕон улууһун дьоно – баайыттан дьадаҥытыгар тиийэ – нуучча норуотун кытта үйэлээх доҕордоһууну олохтообуттар эбит. 1632 с. Енисей хаһаахтара, Өлүөнэ өрүс устун таҥнары устан кэлэн, аан бастаан бу Суотту эҥээр остуруок тутан, куораты олохтообуттар. Ол туһунан 1632 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр ыраахтааҕы ыйааҕа тахсыбыт. Бу докумуон этэринэн, сотник Петр Бекетов аан бастаан Дьокуускайы Нам улууһун кинээһэ Мымаах сирин утарыта, билиҥҥи Арыы Тииттэн 7 биэрэстэ кэриҥэ аллара Старай Куорат диэн сир туһаайыытынан, өрүс кытылыгар туппут эбит.

Онно билигин туох да бэлиэ хаалбатах, намыһах сир буолан, өрүс уута сотон барбыт. Арай мыраан чочумааһыгар баар былыргы дьон уҥуохтара тугу эмэ туоһулуохтарын сөп курдук.

1634 с. Иван Галкин куораты иккиһин көһөрбүт миэстэтэ Чымаадай диэн ыйыллар. Оттон билэрбит курдук, Чымаадай диэн нуучча да докумуонугар, саха да сэһэнигэр киирбит биллэр киһибит. Бу куорат манна 10 сыл турбут эбит.

Эмиэ уу ылара бэрдиттэн 1643 с. воевода Петр Головин үсүһүн көһөрөр. Өйүк кинээс хочотугар, билиҥҥинэн Күөх Хонуу үрдүгэр туппут. Ол эрээри бу да миэстэни уу ылар буолан, воевода Иван Приклонскай 1681 с. Сайсары күөлүн таһыгар көһөрөн, бөҕө кириэппэһи тутан, Дьокуускай билиҥҥи турар сирин, дьэ, булбут.

Бастакы аата бастакы. Суотту сиригэр остуруок 11 сыл турбута. Саҥа сири-уоту булчут курдук сонордоһон булар нуучча бастакы айанньыттара, бу Суотту сириттэн тэринэн, салгыы айаҥҥа турунан, ыраахтааҕы дьоно үктэммэтэх сирдэрин, муоралары арыйан, Арассыыйаҕа холботтоон барбыттара.

«Бэйэтин норуотун, Ийэ дойдутун историятын дириҥник өйдөөбөт киһи бүгүн улахан итэҕэстээх курдук көстөр кэмэ кэллэ”. Чахчыта да, оннук. Устуоруйабыт саһарбыт илиистэрин аахайбакка аһарда олордохпутуна, туох хантан үөскээбитин, тоҕо төрүттэммитин билбэтэхпитинэ, ыччат дьоммутугар тугу кэпсиир, тиэрдэр кыахтаахпытый? Оччотугар чулуу дьоммут саҕалаабыт дьыалалара, үлэлэрэ-хамнастара соторутунан симэлийиэн сөп…

Бу Суотту туонатыгар тэриллибит Ленскэйдээҕи историко-архитектурнай мусуой оччолорго Саха сиригэр баар баараҕай тутуулартан биирдэстэрэ этэ. Аҥаардас Зашиверскай таҥаратын дьиэтин үтүктэн тутуу, бурдук миэлиҥсэтин оҥотторуу (билигин суох), саҥатык көстүүлээх саха балаҕанын көһөрүү…

Бу тутуулары дьэндэтиигэ, көһөрөн аҕалан хомуйууга Ньуукка, Николай Васильевич Мигалкин биригээдэтэ, Тумул хоһуун дьоно бары күүс-көмө буолан кыһаллыбыттара.

Үлэ бастакы хаамыылара норуот сомоҕо күүһүнэн оҥоһуллубут эбит буоллаҕына, билигин түмэли СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэтэ үбүлүүр. Онон айа-тута үлэлииргэ кыах баар.

Эттэххэ дөбөҥ, “Доҕордоһуу” мусуойа 40-ча сыл үлэлээтэ диэн. Ол эрээри ити кэрдиис кэм иһигэр дойдуга сүҥкэн уларыйыылар буолбуттара, бүтүн судаарыстыба суох буолбута, саҥа Арассыыйа олохтоммута.

Дмитрий Кононович мусуойу кэҥэтэн истэҕин аайы, идиэйэтэ өссө элбээн иһэрэ. Кини оччолорго эрэнэ санаабыта – Суоттутааҕы аһаҕас халлаан анныгар тэриллибит түмэл кэнэҕэс аан дойдуга кытта биллиэҕэ диэн. Оннук да буолла – тас дойдулартан кэлэн көрөллөр. Оттон атын улуустартан тэрилтэнэн, кылааһынан мэлдьи ыалдьыттыыллар.

Дьон-сэргэ мусуой турар сирин олус сөбүлүүр: Өлүөнэ эбэ кэрэ айылҕалаах хочото, тулаҕын үөһэттэн одуулуурга үрдүк мыраан, Уус Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас уонна Дьокуускай кыраныыссалаһар ураты тыыннаах сирэ, өрүс чэбдик салгына…

Эдэриттэн эмэнигэр, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ бары дуоһуйа сынньанар, былыргыны кытта алтыһан астынар кэрэ миэстэлэригэр – Суоттутааҕы “Дьоҕордоһуу” мусуой комплексыгар – бу сааскы күннэргэ күүтэллэр. Билсэр нүөмэргит: 89618679313