Заметки по этнографии Саха 20 часов назад 37

Саха хойукку орто үйэтээҕи ат уонна сылгы көмүүлэрин  уратылара

Арассыыйа этнографиятыгар “лошадь” уонна “конь” диэн тэҥ өйдөбүллээх тыллар,  ол иһин сахалар акка уонна сылгыга сыһыаннаах сиэрдэрэ-туомнара ситэтэ суох, көтүмэхтик суруллар.

Саха үгэһинэн, ат − киһи илиитигэр бас бэриммит көлө сүөһү (рабочий скот). Анал сатабыллаах, үөрүйэх киһи атыыр сылгыны аттаан уонна айааһаан (биэни эмиэ) киһиэхэ бас бэриннэрэн миинэр уонна көлүйэн араас үлэни толорторор.

Мин элбэх чахчыга олоҕуран суруйабын. Кимнээх эрэ биэни, чычаас сылгыны мииммит эбэтэр көлүйбүт дьон туһунан өйдөбүлү санатыахтарын сөп эрээри, айааһаан, киһиэхэ бас бэриннэрэллэр. Оттон куоска уонна ыт курдук кулунчук эрдэҕиттэн убаммыт сылгыны сүрүн холобур оҥостор, онон дьону булкуйар сатаммат. Кыра эрдэҕиттэн ииттэххэ, араас кыыллары (тайаҕы, сибиинньэни уо.д.а.) көлүйүөххэ сөп.

 Сылгы – үөрдэһэн сылдьар көҥүл кыыл (табунное животное). Өйдөөбөт уонна мөккүһэр киһиэхэ ат үүнүн биэрэн, сылгы үөрүттэн биир эмэ атыыры эбэтэр биэни туттаран көрүҥ. Көннөрү киһи кыайбат соруга (баҕата) уонна араас эчэйии, дэҥ-оһол тахсыан сөп.

Былыр саха сөбүлүүр аһа − сылгы этэ. Сэниэ (баай) саха өллөҕүнэ, тутатына сылгыны (аты буолбатах) үөс тымырын быһа тардан өлөрөллөр. Сылгы этинэн көмүү тэрээһинигэр кыттааччылары аһаталлар (дьахталлартан, оҕолортон ураты). Өлбүт киһини көмөллөрүгэр тэбиэх (тас мас) эбэтэр холбо, куорчах (ис мас) иһигэр анаан, сылгы этин (мамыыкка, көҥсүө ас) уураллар.

Этнография матырыйааллара кэрэһэлииллэринэн, хойукку орто үйэлэргэ саха сүрүн баайа ─ сылгы үөрэ. Саха итэҕэлинэн, киһи өллөҕүнэ, кини олоҕо “анараа дойдуга” салҕанар курдук өйдүүллэрэ. Ол иһин сэниэ, баай киһи өлүгүн сиргэ көмүүтүн аттыгар, туһунан ииҥҥэ, сылгыны харайаллар: “… Других же лошадей, тоже убитых, зарывают в землю, но несколько дальше от могилы” [Линденау, 1983, с. 41].

Хойукку орто үйэтээҕи көмүү сиэринэн-туомунан, баай, сэниэ киһи көмүүтүн аттыгар сылгыны “анараа дойдуга” Дьөһөгөй оҕотунан байан олоруо, оттон аты – этэҥҥэ айаннаан тиийиэхтээх көлө диэн санаанан сирдэтэн харайаллар.

Арассыыйа этнографиятыгар “лошадь-конь” тэҥ өйдөбүллээх (равнозначно) сурулларын иһин археолог, и.б.х. И.В. Константинов археологическай хаһыыга саха сиэринэн-туомунан ат эбэтэр сылгы сиргэ көмүллүбүтүн арааран бэлиэтээбэт. 1969 с. Ньурба оройуонугар Ынах Сыһыыга хаһыллыбыт көмүү туһунан аах: “… Раскопано захоронение четырех коней. Все скелеты коней лежат на боку по два рядом. Головами на запад. Притом два западных коня были положены на правом боку, а два восточных – на левом. У всех коней ноги подогнуты. Видимо, они были погребены умерщвленными. У двух восточных коней сохранились остатки сгнивших седел” [1970, с. 196−197], (1-кы уруһуй). Кини суруйбутунан, түөрт ат биир ииҥҥэ харайыллыбыттарын курдук. Дьиҥэ, арҕаа икки сылгы, оттон илин икки ыҥыырдаах ат сытарын, өссө саастарын уонна тыһытын-атыырын быһааран суруйбута буоллар, тута сахалыы сиэр-туом толору өйдөнүллүө этэ.

1975 с., устудьуон эрдэххэ, Федор Васильевтыын (кэлин и.б.х) Чурапчы оройуонугар Алаас Эбэҕэ ат уонна сылгы биир ииҥҥэ көмүллүбүттэрин булбуппут. Экспедиция салайааччыта, оччолорго и.б.х. А.И. Гоголев Алаас Эбэҕэ ыытыллыбыт археологическай хаһыы түмүгүн туһунан маннык суруйбут: “В 15 м к западу от погребения человека прослежено парное конское захоронение. Тонкомерные бревна были положены непосредственно на костяки двух коней, лежащих на боку рядом друг с другом. Кони находились в полулежащем положении… Черепа не имели следов повреждений. При этом конь, лежащий  с северной стороны ямы, был взнуздан и оседлан” (2-с уруһуй), [1990, с. 89].

XVIII үйэҕэ Чурапчы улууһугар Кытаанах нэһилиэгэр Алаас Эбэҕэ “парное конское захоронение” оннугар үүннээх-ыҥыырдаах ат уонна кинини утары сылгы көмүллүбүтэ суруллуохтаах. Сылгы көмүүтүгэр ат тэрилэ ууруллубат. Оттон 2-с уруһуйу көрдөххө, Алаас Эбэҕэ икки сылгы көмүллүбүтүн курдук сыыһа өйдөбүл үөскээн тахсар (көмүү боротокуолугар суруллубут ат ыҥыыра, үүнэ уруһуйга көстүбэт).

Эмиэ устудьуон эрдэххэ, 1976 с.  и.б.х. А.И. Гоголев салалтатынан Чурапчы улууһугар «Хомустаах Бөтүгүттэ» диэн сиргэ археологическай хаһыы ыытыллыбыта: “На расстоянии 12 м северо-западу от погребения человека раскопано захоронение двух лошадей. … Кони умерщвленными были положены на живот, ориентированы головой на запад. На костяке коня, лежащего с северной стороны, обнаружено развалившееся седло. В полость рта вдеты железные кольчатые удила. Конь укрыт берестяными полотнами” [1990, с. 87]. А.И. Гоголев суруйарынан, Хомустаах Бөтүгүттэҕэ икки сылгы көмүллүбүтүн курдук саҕаланар (захоронение двух лошадей), оттон салгыы аны ат буолан хаалаллар: «Кони умерщвленными положены на живот».

 XVIII үйэҕэ Хомустаах Бөтүгүттэҕэ тэрийээччилэр баай киһи өлүгүн харайалларыгар биир ииҥҥэ “анараа” дойдуга этэҥҥэ айаннаан тиийиэ” диэн санааттан аты тэриллээн харайбыттар: “До сих пор при похоронах якуты считают необходимым убить лошадь, на которой покойник должен влететь в царство небесное” [Худяков. 1969, с. 269]. Оттон ыйыллыбыт ииҥҥэ «сылгынан байан олоруо» дии санаан, биир сылгыны сытыарбыттар.

 Өлбүт киһи “анараа дойдуга” айанныыр атын тэрилэ күннээҕи, судургу оҥоһуулаах. Киһилии (ытыгылаан) көмүллүбүт ат сиэрэ-туома уонна тэрилэ ураты буолар (Холболоох уонна Алаас Эбэ Чурапчы улууһа, Марба Сунтаар улууһа).

Хомойуох иһин, билигин даҕаны сорох билим үлэһиттэр сахалар хойукку орто үйэтээҕи  ат уонна сылгы көмүүлэрин арааран суруйбаттар.

2016 с. ГЧИ археологтара Хаҥалас улууһугар Бөлөнөх Тумулга ыытыллыбыт археологическай хаһыы туһунан суруйбуттар: “На глубине около 30 см обнаружен костяк лошади, покрытый сверху жердяным настилом, укрытым берестяными полотнищами. Костяк лошади покоится на левом боку и ориентирован головой на юго-восток, ноги подогнуты, анатомический порядок не нарушен. В районе головы обнаружены фрагменты железной узды. Лобная часть черепа имеет повреждение от удара тупым предметом”.

Быһаарыы сурук (тиэкис) Хаҥалас кыраайы үөрэтэр түмэлгэ Бөлөнөх Тумулугар хаһыллан чинчийиллибит ат көмүүтүн көрдөрүүтүгэр (экспозицийаҕа) сыһыарыллыбыт. Археологическай хаһыыны ыыппыт үлэһиттэр сылгы (лошадь) көмүллүбүтүн курдук суруйбуттара, тиһэҕэр ат (конь) буолан хаалла: “в районе головы обнаружены фрагменты железной узды”. Манна “фрагменты железной узды” диэн эмиэ өйдөммөт. Үүн бүтүннүү тимир буолбат. Арааһа, үүнтэн тимир уостуган (удила) ордон хаалбытын суруйбуттар.

Түмүккэ, сахалар хойукку орто үйэлэргэ ат уонна сылгы көмүүлэрин ураты сиэрдэрин-туомнарын, атын омук өйдөбүллэригэр эбэтэр Арассыыйа этнографиятыгар билиниллэр тиэрминнэргэ сөп түбэһиннэрэн суруйар сатамматын өссө төгүл бэлиэтиэххэ.