7 месяцев назад 480
Кэнгириэс кэскиллээх кэпсэтиини кэрэһилиир
Балаҕан ыйын 16-19 күннэригэр Дьокуускайга Библиография норуоттар икки ардыларынааҕы IV кэнгириэһэ буолар.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр итиччэ улахан тэрээһин ыытылларын Саха сирин олохтоохторо билиэх кэриҥнээхтэр диэн, кэнгириэһи тэрийиигэ эппиэттээх, Национальнай бибилэтиэкэ дириэктэрин солбуйааччы Светлана Поповалыын кэпсэттим.
– Светлана Александровна, бу кэнгириэс бибилэтиэкэ 100 сыллаах үбүлүөйүнэн биһиэхэ ыытыллар дуо?
– 2023 сыллаахха Арассыыйа библиотечнай ассоциациятын оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Михаил Афанасьев кэнгириэһи манна тэрийэргэ этэригэр, кини СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин үбүлүөйүн туһунан билбэт этэ. Анаабыт курдук, икки улахан сабыытыйа бииргэ түбэстэ.
Саха сирэ библиография уонна кинигэ дьыалатыгар Арассыыйаҕа инники күөҥҥэ сылдьар. Национальнай бибилэтиэкэбит дириэктэрэ Саргылана Васильевна Максимова – аан дойду библиографтарыгар биллэр аптарытыаттаах улахан учуонай. Онон СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин бастыҥ уопутун билиһиннэрэр уонна тарҕатар соруктан Дьокуускайы талбыттара. Кинилэр этиилэрин биһиги Ил Дархаммыт Айсен Николаев тута өйөөбүтэ уонна Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ Сергей Местниковка, култуура миниистирэ Афанасий Ноевка бу улахан үлэни сүрүннүүллэригэр туһаайбыта.
Икки сыл устата РБА сүрүн тирэхтэрэ буолар Арассыыйа судаарыстыбаннай уонна национальнай бибилэтиэкэлэрин кытта күүскэ үлэлэһэн, кэнгириэс көдьүүстээх буоларын курдук оҥоһулунна бырагыраамата.
-Дьэ эрэ, ону сиһилии сэһэргээ.
-Кэнгириэс тиэмэтэ «Библиография в сохранении культурного наследия и языкового многообразия народов мира» диэн. Норуоттар тылларын уонна култуураларын үйэтитиигэ бибилэтиэкэ, чуолаан библиография салаата сүҥкэн суолталааҕын бэлиэтээн туран, итиэннэ билим, култуура уонна тыл биир ситимҥэ сылдьалларын бигэргэтэн, бибилэтиэкэлэр наукаҕа сабыдыаллыыр тирэх киин буолалларын көрдөрөөрү, кэнгириэспитин ити курдук ааттаатыбыт.
Үөрүүлээх аһыллыыта сарсын балаҕан ыйын 16 күнүгэр Опера уонна балет тыйаатырыгар буолар. Эҕэрдэ тылларын кэнниттэн Арассыыйа судаарыстыбаннай бибилэтиэкэтин уонна Арассыыйа библиотечной ассоциациятын бэрэсидьиэнэ Вадим Дуда «Архитекторы смысла: будущее библиотеки в экосистеме информации, коммуникации и культуры» диэн улахан пленарнай сиэссийэни ыытар. Сыанаҕа библиография эйгэтигэр биллэр 10 чулуу эспиэр олоруоҕа, олортон биирдэстэрэ биһиги дириэктэрбит С.В. Максимова буоларынан киэн туттабыт.
Дьэ, манна интэриниэт, үрдүкү технология, IT, оҥоһуу өй үйэтигэр бибилэтиэкэ сайдар кэскилин туһунан дириҥ суолталаах дакылааттары истиэхпит. Ол саргылаах санаалар сырдык сыдьаайдарынан үс күннээх тэрээһиммит барыаҕа: 3 сиэссийэ, 13 сиэксийэ, төгүрүк остуоллар, кэпсэтии түһүлгэлэрэ, маастар-кылаастар. Түмүгэр резолюция ылыллыаҕа.
-Норуоттар икки ардыларынааҕы кэнгириэскэ тас дойдуттан кэлэллэр дуо?
– Барыта 1000 кэриҥэ кэллиэгэбит Арассыыйа 85 эрэгийиэниттэн, ону ааһан 15 омук сириттэн сайаапка биэрбиттэрэ: Италия, Иран, Узбекистан, Беларусь, Кыргызстан, Казахстан, Соҕуруу Кэриэйэ, Великобритания, Германия, Кытай, АХШ, Таиланд, Турция, Армения, Таджикистан. Итинтэн 7 дойду бэрэстэбиитэлэ уонна дойдубут араас муннугуттан100 киһи. Атыттар кэтэхтэн кытталлар. Саха сириттэн 300-тэн тахса киһи ыҥырыллыбыта.
– Кэнгириэс саҥа төрдүһүн ыытыллар эбит дии?
–Аан бастаан 2010 сыллаахха РНБ уонна РБА тэрийиилэринэн Санкт-Петербурга буолбута. Онно 5 сылга биирдэ ыытарга быһаарбыттар. Тоҕо диэтэххэ, библиография билиҥҥи электроннай эйгэ кэҥээбит кэмигэр саҥалыы суолунан сайдар саргылаах. Онуоха араас кыһалҕалар да бааллар, ситиһиилэр да үгүстэр. Онон сүбэлэһэргэ, уопут атастаһарга бу кэнгириэс дьоһун суолталаах.
– Бибилэтиэкэрдэр диэни өйдүүбүт: ааҕааччыны кытта үлэлииллэр, кинигэ пуондатын харайаллар, дьоҥҥо уларсаллар.
-Библиографтарыҥ учуонай тэҥэ дьон. Кинилэр информацияны научнай төрүккэ олоҕуран суруйаллар, каталогка киллэрэллэр, ону систиэмэлээн, ыйынньыктары оҥороллор.
Саха сиригэр сыылкаҕа ууруллан, итиэннэ үлэҕэ ананан кэлбит дьон бастакынан библиографиянан дьарыктанан саҕалаабыттар: В.Л. Приклонскай, П.П. Явловскай, Н.А. Виташевскай, Э.К. Пекарскай, Н.Е. Олейников. Сэбиэскэй кэмҥэ Г.С. Тарскай, М.Г. Самыгина, И.Г. Макаров уо.д.а.
Саха сирин үс үйэлээх библиографиятын оҥорбут Н.Н. Грибановскайы уһулуччу тутабыт, кини аатынан ааҕыылары НПК киэбинэн Арассыыйа таһымыгар тэрийэбит. Аны, Саха сириттэн Эмиэрикэҕэ тиийэн олохсуйан, библиографиянан дьарыктаммыт М.З. Винокуров диэн киһи баар. Ити курдук биһиги библиографиябыт сайдыытын устуоруйата да кэрэхсэбиллээх.
Былаас уларыйар кэмигэр үгүс эрэгийиэн аҥаардас ааҕааччыны кытта үлэҕэ көһөн хаалбыт эбит, ону бэйэлэрэ билинэллэр. Ол кэмҥэ Национальнай бибилэтиэкэҕэ библиография саҥа таһымҥа тахсар. Билигин биһиги библиографтарбыт үлэлэрэ Арассыыйа таһымнаах куонкурустарга өрүү бастыҥынан ааттаналлар. Онно аартыгы арыйбыт киһинэн В.Н. Павлова буолар. Кини бэлэмнээн оҥорбут «Максим Кирович Аммосов» библиографическай ыйынньыга 1988 с. Библиотековедение уонна библиография Арассыыйатааҕы XI куонкуруһугар үһүс бочуоттаах бириэмийэни ылбыта.
-Кырдьык, бу 100 сыллаах устуоруйа кэрдиис кэмигэр ити курдук элбэх үтүөкэннээх дьон Национальнай бибилэтиэкэҕэ үлэлээн аастаҕа…
– Олор бары киллэрбит кылааттарын түмүгэр Национальнай бибилиэтиэкэ 2020 сыллаахха “Арассыыйа саамай ааҕар эрэгийиэнэ” куонкуруска кыайбыта уонна “Литературный флагман России” диэн албаннаах ааты ылбыта. Бу күөн күрэскэ 3 сыл ситиһиилээхтик кыттыбытын иһин 2021 с. “Кинигэ уонна ааҕыы территорията” диэн бочуоттаах статуһу иҥэрбиттэрэ. Былырыын 2024 сылтан Кинигэ Арассыыйатааҕы сойууһун “Бастакылар кулууптарын” чилиэнэ буоллубут.
– Кэнгириэскэ кэлбит библиографтары сөхтөрөр ситиһиибит тугуй?
-Оҥоһуу өйү библиографияҕа уонна каталогизацияҕа Арассыыйаҕа биир бастакынан туһаммыппыт буолар. Бибилэтиэкэ Сбери кытта үлэлэһэн, итиэннэ АГИКИ өйөбүлүнэн барыта 8 ИИ-бородууктаны оҥордо: “ИИ-каталогизация” докумуоннары начаас биир тиһиккэ суруйан киллэрэр, “ИИ-ассистент библиографа” кинигэлэри наардыы охсон, библиографическай ыйынньыгы оҥорорго көмөлөһөр; Саха сирин туһунан боппуруоска “ИИ-Эксперт Якутии” электроннай бибилэтиэкэҕэ баар тылдьыттартан, энциклопедиялартан, справочниктартан сөптөөх хоруйу булан биэрэр; сахалыы саҥарбыккын “Саҥа – сурук” (“речь в текст”) тута тиэкискэ кубулутар, маны суруналыыстар диктофон оннугар туһанан эрэллэр; “Алиса” курдук сахалыы сэһэргэһэр виртуальнай доҕору оҥороору, voice.nlrs.ru диэн платформаҕа сахалыы саҥаны мунньа сылдьабыт; сахалыы айымньылары “ИИ-истиҥ” доргуччу ааҕан иһитиннэрэр; “Цифровой библиотекарь МаксИИм” диэн көмөлөһөөччүттэн бибилэтиэкэ үлэтин, оҥорор өҥөлөрүн, туох тэрээһин буоларын, тугу ааҕыахха сөбүн туһунан ыйытыахха сөп; “ИИ-читалка” кинигэттэн сүрүнүн ылҕаан ылан, аҕыйах сөкүүндэ иһигэр кэниспиэктиир.
-Ити оҥоһуу өй бородууксуйалрын Национальнай бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ бэйэлэрэ оҥороллоро сөхтөрөр.
– 2022 с. бибилэтиэкэ иһинэн Саха сирин төрүт олохтоох омуктарын тылларын уонна култуураларын сыыппара эйгэтигэр көһөрөр киин аһыллыбыта. Ол биир салаата – “отдел цифрового развития” диэн. Ол программистара дьарыктаналлар. Бу киин биһиги пуондабытыгар баар 2 мөлүйүөн докумуону (кинигэлэри, суруктары, аудио уонна видео матырыйааллары, хаартыскалары, уруһуйдары, о.д.а) куйаар ситимигэр үйэтитэр. Маныаха култуура матырыйаалынай нэһилиэстибэтин (иһити-хомуоһу, киэргэли-симэҕи, таҥаһы-сабы) хайдах бу илэ баалларынан 3Д киэпкэ киллэрэллэр.
–Национальнай бибилэтиэкэ, чахчы, хайысхата олус кэҥээтэ.
-Аныгы бибилэтиэкэ оннук буолуохтаах. Тыыннаах организм курдук, олох сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан иһиэхтээх. Мин манна 2016 сылтан үлэлиибин да, ол тухары сырыы аайы саҥаны бэйэбэр арыйан соһуйабын. Холобура, бибилэтиэкэҕэ киирдэххэ – фойеҕа биир кэлим өҥөнү оҥорор салаа тэрээһин ыыта сылдьар, кыраайы үөрэтэр салааҕа тиийдэххэ – быыстапка көрдөрө баран эрэллэр, лабораторияны өҥөйдөххө – докумуону сыыппараҕа көһөрөн куоппуйалыы тураллар, электроннай издательствоҕа таарыйан аастахха – кинигэ оҥоро олороллор, программистары кытта кэпсэттэххэ – оҥоһуу өй тугу сатаабытын сэһэргииллэр, каталогизатордары көрүстэххэ – хас докумуон электроннай бибилэтиэкэҕэ киирбитин кэпсииллэр, кинигэни харайар уонна чөлүгэр түһэрэр эрэгийиэннээҕи киин кэбиниэтин арыйдахха – алдьаммыт кинигэлэри абырахтыыллар, ааҕыыны чинчийэр научнай кииҥҥэ сырыттахха – билим байҕалынан айаннаталлар, медиакииннэргэ дьаарбайдахха – сюжет устуутун түбүгэ… Чэ, ити курдук 13 кииммит бары туст-туспа соруктаах үлэлииллэр. Этэргэ дылы, Кинигэ палаататын функциятын да толоробут, ардыгар киинэ устуудьуйатыгар кубулуйан ылабыт, наада буоллаҕына, тыйаатыр курдуктарбыт, электроннай секторбыт бэйэтэ МФЦ тэҥэ, ардыгар наука тэрилтэтэ да диэххэ сөп айылаах буолабыт.
Ити барыта ааҕааччылары тардар, бибилэтиэкэ үлэтин көдьүүстээх гынар туһуттан. Мин биири бу түгэҥҥэ өйдөөн кэлэбин. Бары билэр бөлүөһүк бэрэпиэссэрбит В.Д. Михайлов этэн турар: “Миигин бибилэтиэкэр учуонай оҥорбута. Уларсыбыт кинигэбин булгуччу кэпсэтиннэрэрэ. Ол оннук гынан, толкуйдуур, анараар, ырытар уонна саҥарар дьоҕурбун сайыннарбыта”, – диэн киэн тутта кэпсиирэ.
Бибилэтиэкэр анала итиннэ сытар: дьону сайыннарыы, сырдатыы. Ол иһин этэбин, билигин оҥоһуу өй бибилэтиэкэрдэр, библиографтар оҥоруохтаах техническэй үлэлэрин начаас сатыыр буолбута ол кинилэри дьарыга суох хаалларыыга хайдах да тиэрдибэт, төттөрүтүн саҥа сүүрээн киирэн иһэрэ ордук. Тоҕо диэтэххэ, айар үлэҕэ, дьону кытта алтыһыыга, саҥа бырайыактарга бириэмэлэрэ элбиир.
– Наһаа үчүгэйдик эттиҥ, чахчы, оннук. Бу күннэргэ Национальнай бибилэтиэкэ сабыллан турар.
-Кэнгириэһинэн уонна өрүмүөнүнэн. Өрөмүөн 2021 сылтан саҕаламмыта. Бастакы уонна иккис этээстэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн суотугар оҥоһуллубуттара. Билигин витраж түннүк-эркини, кирилиэстэри уларыта сылдьаллар. “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыак чэрчитинэн. Эһиил үһүс, төрдүс мэндиэмэннэри саҥардыахпыт. Бибилэтиэкэ хас биирдии муннуга, иэнэ дьоҥҥо туһалаах буоларын курдук бырайыагын толкуйдаабыппыт. Онон сотору сүрүн дьиэбит ис бараана тупсаҕай буолуоҕа.
- Үбүлүөйдээх сылгытыгар туох тэрээһин ыытылынна?
-Кэнгириэс кэнниттэн сэтинньигэ Москубаҕа Пашков дьиэтигэр быыстапка тэрийэбит. Ахсынньыга өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэрдэрин сийиэһэ буолар. 100 сыллаах устуоруйабытын сэһэргиир альбом-кинигэ таҕыста, роликтар уһулуннулар, “Вестник Нациольной библиотеки РС (Я)” сурунаал бу бэлиэ даатаҕа ананна, киин уонна эрэгийиэннээҕи СМИ сырдатта. Ыһыах ыспыппыт, онно үбүлүөйдээх сэргэ туруордубут. Ити курдук тохсунньуттан үбүлүөй чэрчитинэн элбэх үлэ бара турар.
-Кэнгириэс үлэтэ ситиһиилээх буоллун, библиография эйгэтигэр саҥа саҕалааһыннары сахтын!
Анисия Иевлева.
Хаартыскалар СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин архыыбыттан.
