8 месяцев назад 923
Ыалдьытымсах Мааттаҕа
Маатта үрэх аата эбээннии тылтан “ыалдьыт” диэн тылбаастанар эбит. Ол иһин Маатта сиригэр ыраахтан-чугастан кэлбит дьон олус астынан, дуоһуйа сынньанан бараллар.
Эдэр ыал Елизавета уонна Александр Агеевтар “Маатта” диэн сынньанар сири арыйан үлэлэппиттэрэ үһүс сыла буолла.
Агеевтар иккиэн төрүт Бэрдьигэстээхтэр. Ол эрээри үлэһит буолан баран, биирдэ билсэн, 2006 с. ыал буолбуттар. Үс оҕолоохтор. Анжелина онуска, Розалина маҥнайгы кылаастарга үөрэнэллэр. Кыра уол Марик 2 саастаах, оҕо саадыгар сылдьар.
Мин ыал ийэтэ Елизавета Гаврильевналыын кэпсэттим.
–Туох барыта оҕо саастан, дьиэ кэргэнтэн саҕыллар, саҕаланар. Кэпсээ эрэ, дьоҥҥут, дьиэ кэргэҥҥит туһунан.
-Мин ийэлээх аҕам Полина Прокопьевна, Гаврил Гаврильевич Осиповтар – сахалыы тыыннаах, айар куттаах, үтүө үлэһит дьон. Үс оҕону улаатыннаран, билигин сиэннэриттэн күннэрэ тахсар. Аҕам уларыта тутуу 90-с сылларыгар “Олук” диэн тутуу тэрилтэтин тэриммитэ. Түбүктээх үлэтиттэн быыс булан, ырыа суруйар, уруһуйдуур. “Аргыс” ырыа айааччылар кулууптарын салайар. Улуус мелодистарын 2 хомуурунньугун таһааттарбыта.
Ийэм Полина Прокопьевна эмиэ дьон туһугар түбүгүрэр киһи. “Далбар хотун” өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ “Айыы Хотун”, 2024 с. “Журфикс” сурунаал ыыппыт “Золотая леди. Проводник родного языка” куонкуруһугар “Көмүс Леди” үрдүк ааттары ылбыта. Горнай улууһун биллиилээх мелодиһа Данил Санников ырыаларын пропагандиһа. Раиса Захаровалыын дьүөгэлии этилэр. Элбэхтик кэнсиэртииллэрэ, гастролларга сылдьыбыттара. Ийэм өссө олус сөбүлээн “Айыллаана” ырыа, “Түһүлгэ” үҥкүү, “Дэгэрэҥ” фолькор ансаамбылларга дьарыктанар. Иккиэн нэһилиэк, улуус Бочуоттаах гражданиннара.
Кэргэним Александр төрөппүттэрэ Мария уонна Николай Агеевтар эмиэ үтүө мааны үлэһит дьон. Түөрт оҕолоохтор. 90-с сылларга ИП буолан, бородуукта маҕаһыынын, уһун айан суолугар аһыыр сир арыйан үлэлэппиттэрэ. Онон икки өттүттэн төрөппүттэрбит улууска дьоҕус урбаан бастакы хардыыларын саҕалаабыт дьон буолаллар.
Аҕам дьиэ кэргэн үгэстэрин сыллааҕы халандаарын оҥорбута. Дьиэ кэргэн сылыгар өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт күрэххэ ол халандаарынан “Өбүгэ үгэһин кичэллээхтик утумнааччы” аакка тиксибиппит. Оҕолорбутун билиҥҥиттэн бэйэ дьыалатыгар сыһыарабыт. Анжелина олус үчүгэйдик уруһуйдуур. Кини “Бизнес-стартап” улууска ыытыллыбытыгар, аквагрим бырайыага “Бастыҥ биисинэс идиэйэ” номинацияҕа кыайбыта. Санкт-Петербург аквагримеругар биир ый онлайн үөрэнэн, билигин бэйэтигэр дохуот оҥостор. Кыра кыыс эдьиийигэр модель, рекламаһыт буолан көмөлөһөр.
–Саҥа хардыыны оҥороргутугар эһиэхэ туох сабыдыаллаабытай?
– 2021 сыллаахха Горнай улууһуга Манчаары оонньуулара ыытыллыбыттара. Улууспут салалтата бу улахан тэрээһини көрсө, туризм эйгэтигэр муниципальнай күрэҕи биллэрбитэ. Онно Мааттабыт кытылыгар сынньанар базаны тэрийии туһунан биисинэс-былаан суруйан кыттыбыппыт. Ити толкуй кэргэним Александр киэнэ этэ. Сочига, Турцияҕа туристыы бара сылдьан: “Биһиэхэ тоҕо маннык тэрийбэппитий?” – диирэ. Мин кини идиэйэтитэн бастаан салла санаабытым. Онтон наһаа туруммутун иһин итэҕэйбитим. Биһиги үөрүүбүтүгэр, кыайыылаах буолбуппут. Ыам ыйыгар тута граммыт харчытын тыыран, суоттаан-учуоттаан, турбазабытыгар уу аттракционыгар аналлаах оборудованиены сакаастаабыппыт.
Сыаналаах малы Интэриниэтинэн кэпсэтэн атыылаһар эппиэтинэһэ сүрдээх этэ. Хайдах хаачыстыбалааҕын көрбөккө, Саха Сирин айылҕатыгар төһө сөп түбэһэрин билбэккэ… Хата, албына суох үчүгэй атыыһыттар түбэспиттэрэ. Бэс ыйыгар барыта кэлбитэ. Кэргэним Саша ууга сэрэхтээх буолууга, бастакы көмөнү оҥорорго, о.д.а. ирдэбиллэргэ барытыгар анал куурустары ааспыта.
2021 с. хамсык хааччаҕа, ойуур баһаара этэ. Онон 2022 сылтан күүскэ саҕалаабыппыт. Судаарыстыба дьоҕус урбааны тэрийэргэ ити курдук бырагыраамата, муниципальнай субсидия улахан өйөбүл буолаллар.
– Турбазаҕыт сирин хайдах ылбыккытый?
– “Уһук Илиҥҥи гектар” бырагырааманан. Биһиги үс оҕобутугар барыларыгар, итиэннэ бэйэбитигэр гектар сирдэри ылан олоробут.
Ити босхо бэриллэр сири биисинэскэ туһаныы туһунан өйү-санааны биһиэхэ Баайга-дуолга улуустааҕы управление салайааччыта Маргарита Петровна Чемезова укпута. Үлэһиттэрэ да наһаа үчүгэйдик сүбэлиир, көмөлөһөр исписэлиистэр.
Аны былырыын күһүн Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытыгар корпорация ыҥырыытынан, сылын аайы Владивосток куоракка ыытыллар Илиҥҥи экэнэмиичэскэй пуорумҥа “Уһук Илин сирин – норуокка” диэн дьыалабыай сиэссийэҕэ кыттыбыппыт.
Онно биһиги гектары хайдах туһана сылдьарбытын туһунан кэпсээбиппит. Сүрдээҕин сэҥээрбиттэрэ, ыйытыы бөҕөтүн биэрбиттэрэ. Бэйэбит да атын дьон үлэтин көрөн, сэргээн, өссө саҥа хардыылары оҥорорго уопут ылан кэлбиппит. Онон “Уһук Илин гектар” бырагыраама киһи баҕа санаатын толороругар кыаҕы биэрэр. Манна даҕатаны эттэххэ, быйылгы ВЭФ-кэ видеоролик оҥорон ыыттыбыт.
– “Үтүө санаа кытыла” диэн экологическай тэрээһини ыытар эбиккит дии?
– Бүтүн Арассыыйа үрдүнэн “Ыраас уу, үтүө санаа кытыла” (“Берег добрых дел, вода России”) аахсыйа тиһигин быспакка ыытыллар. Итиннэ сөп түбэһиннэрэн, Горнай улууһун экологияҕа надзорун кытта кыттыһан, дьону-сэргэни, ыччаты түмэн, Мааттабыт тулатын ыраастаабыппыт, итиэннэ «Ыра санаам кытыла» диэн гитаранан ырыа күрэҕин, ыччакка квест оонньууну тэрийбиппит. Ону таһынан дьиэ кэргэнинэн сапбор диэн тыынан устууга күрэхтэһии буолбута.
Хас да түһүмэхтээҕэ. Ол иһигэр кумаҕынан дыбарыас оҥоруу эмиэ баара. Оҕолорго “Пенная вечеринка” умнуллубат өйдөбүлү хаалларбыта. Кырдьык, остуоруйа дойдута, үтүө санаа кытыла этэ.
Бу кыһын Урбаан сылын арыйар үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ сылы эргиччи үлэлиир “Maatta House» сынньалаҥ дьиэбит аһыллыыта буолбута. Толору хааччыллыылаах. Күнүскү өттүгэр 20 киһини батарар, оттон түүнүн 8 ыалдьыт хонон-өрөөн сынньаныан сөп. Манна дьон араас кыра бырааһынньыктарын бэлиэтииллэр. Дьиэ кэргэнинэн, кэлэктиибинэн кэлэн сынньаналлар. Тыа да сиригэр итинник өҥөнү оҥоруохха сөбүн көрдөрдүбүт, үтүктээччи, батыһааччы элбээн эрэрэ үөрдэр.
– Былааҥҥыт өссө да киэҥ буолуо.
– Мааттабытын ВЭФ курдук РФ Бэрэсидьиэнэ кыттыылаах улахан мунньахха билиһиннэрбиппитин киэн туттабыт. Улууспут баһылыга Н.В. Андреев улууска туризм хайысхатын сайыннарарга бэйэтэ туспа көрүүлэрдээх. Солбуйааччыта К.В. Тарасова, үп уонна экэниэмикэ сайдыытын управлениетын салайааччы С.П. Филиппова, “Мин биисинэһим” киин сүрүннүүр үлэһитэ М.С. Попова, биисинэс-инкубатор дириэктэрэ А.А. Никифорова уонна итиниэхэ тустаах тэрилтэлэр биир ситимҥэ, биир тыыҥҥа үлэлии сылдьарбыт үлэҕэ-хамнаска улахан тирэх буолар. Бэрдьигэстээх нэһилиэгин баһылыга А.Г. Аргунов, солбуйааччыта К.М. Васильева куруутун сүбэ-ама буолаллар, туох баарынан көмөлөһөллөр. Улуус уонна нэһилиэк муниципальнай бырагыраамаларын өйөбүллэригэр тиксибиппит сүҥкэн көмө буолла.
Уопсайынан, Бэрдьигэстээхпитигэр араас бырайыактарынан граҥҥа кыттыы көхтөөх. Манна Ксения Михайловна Васильева ыйыытынан-кэрдиитинэн күүстээх хамаанда үлэлиир. Онон граҥҥа өссө кыттан, бырайыактарбытын кэҥэтэр баҕа санаалаахпыт. “Ассоциация Гостеприимства” салайааччыта Т.А. Тымырованы кытта Сөбүлэҥ түһэрсэн, салгыы хайдах сайдар туһунан кэпсэтиилэр, маастар-кылаастар буолбуттара. Төһөнөн умсугуйан үлэлиигин да, соччонон сонун идиэйэлэр төрөөн тахсан иһэллэр.
“Үтүө санаа кытыла” бэстибээлбитин сылы быһа ыытар оҥкулу оҥоро сылдьабын: муус, мас оҥоһуктар күрэхтэрин, сайыҥҥы тэрээһиннэр араастарын киллэрэн. Үлэлээн бардахха, бириэмэ тиийбэт курдук. Улахан тэрээһиннэр элбэх үбү, түбүгү эрэйэллэр. Биир күннээх өрөбүллээҕи тур тэрийэн, бу сайын уопут буолла. Маныаха удьурҕайтан оҥоһуктар мусуойдара (сал.В.М. Дьячковскай), “Mini-Zoo» ферма (сал. Я.А. Данилова), ретро массыыналар быыстапкалара (сал. З.Е. Павлов), худуоһунньук-дизайнер Августина Филиппова үлэлэрин түмэлэ баар буолан, туристары сэргэхситэр. Эдьий Дора: “Мааттаҕа үс үрэх кэлэн түһэн, ыраастанан ааһар сирэ”, – диэбитэ. Ол иһин сөтүөлээбит дьон: “Эттиин-хаанныын, өйдүүн-санаалыын ыраастанныбыт”, – диэччилэр. Күүс-уох ылан бараллар.
2022 с. уонна 2024 с. түмүктэринэн улууска “Бастыҥ урбаанньыт” буолбуппут, Урбаан уонна туризм миниистирин Махтал суругунан бэлиэтэммиппит. Биһиги дьиэ кэргэн аатыттан олохтоох дьаһалтабытыгар, улууспут салалтатыгар, бэйэбит нэһилиэнньэбитигэр, төрөппүттэрбитигэр, чугас уруу-аймах дьоммутугар, доҕотторбутугар, чуолаан Т.П. Ксенофонтоваҕа, фотограф-видеограф С.Ю. Кривошапкинаҕа махтанабыт.
Биһиэхэ Мааттаҕа кэлэн сынньаныҥ! Сиһилии https://maatta.ru/
Маргарита Иванова-Айартыына.
Хаартысканы Агеевтар тиксэрдилэр.
