10 часов назад 179
Үйэлээх Муҥурдаахпыт: алгыһынан уонна ыра санаанан
Хас биирдии киһи сүрэҕин чопчута – кини дойдута. Биллэн турар, киһиэхэ төрөөбүт сирэ-уота кэрэтинэн, көҕөрөр халлаанынан, күөх тыатын суугун тыатынан туохха да тэҥнэммэт, ону таһынан, туох эрэ биллибэт күүһү, истиҥ иэйиини, самныбат санааны саҕар.
Былырыын Абыйбыт улууһа төрүттэммитэ 95 сылыгар анаан “Түүлбэр эн киирэҕин, Абыйым!” (ырыаттан тыллар) диэн улахан ыстатыйаны суруйбутум, элбэх дьон аахпыта, сэҥээрбитэ. Оттон бүгүн Муҥурдааҕым, Сыаҥааннааҕым үйэлээх үбүлүөйүн бэлиэтиэн иннинэ, эмиэ дьоҕус ыстатыйаны суруйарга сананным.
Күндү ааҕааччылар, сайыҥҥы Сыаҥааннаахпытын санаан кэлиҥ, оҕо, эдэр сааскытыгар эргиллиҥ. Оттуур сиргэ тула өттүттэн түптэ буруота унаарарын, ынах үүрэр оҕолор хаһыылара кэрэ ырыалыы иһиллэрин, Салтаһа Тааһа хайалар көстөллөрүн, кылбаа маҥан кубалары санаан кэллэххит буолуо… Мин эмиэ харахпын симэн, элбэҕи көрөбүн. Улахан Хамса күөлбүт (кустуур күөлбүт), күн ортотун саҕана, үүт-тураан чуумпуга көстөр киэҥ ньуура дьиктитин, кэрэтин…
Матырыйаалым аатыгар тохтоон ылыахха. Тоҕо алгыһынан? Тоҕо диэтэххэ, К.И. Чирков – Улуу Ойуун Көстөкүүн курдук араҥаччылыыр, арчылыыр ытык киһилээхпит. Тоҕо ыра санаанан? Тоҕо диэтэххэ, олоҕу түстээһин, тупсарыы – ыра санаа, ол эбэтэр сыал. Сыаллаах – соруктаах, үрдүк ыралаах дьон бу үтүөкэн дойдуну үйэ анараа өттүгэр төрүттээтэхтэрэ.
Устуоруйа баар…
Бу 100 диэн сыыппараны этэргэ дөбөҥ, оттон ити сыллар усталарыгар элбэх үтүөкэн киһи сыралаһан, дьулуһан, эрчимнээх күүһүн-уоҕун анаан, төрөөбүт дойдуга тапталынан салайтаран, бу күнү чугаһаттаҕа.
Элгэс улууһугар (1930 сыл ыам ыйыттан – Абый улууһугар) 1926 сыллаахха бастакы Сэбиэттэр тэриллиилэригэр урукку II Байды нэһилиэгин сиригэр – уотугар Муҥурдаах нэһилиэгэ тэриллибитэ. Нэһилиэк киинэ Сыаҥааннаах тоҕус күндээлээх Сыаҥааннаах күөл аатын ылбыта.
Бүгүҥҥү күҥҥэ диэри киһи эрэ барыта Муҥурдаах үтүө номоҕор киирбит бастыҥ салайааччыларын Н.С. Ребровы, Е.Н. Ильяхованы – Сэбиэт Катяны, В.Г. Ребровы – Биригэдьиир Баһылайы, К.Н. Ефимовы – Бухгалтер Куостаны, М.С. Реброваны, Е.Н. Малышеваны, Е.Н. Дохунаеваны – Быраас Катяны, М.М. Слепцовы, А.А. Дохунаеваны ахтар-саныыр.
Муҥурдаахтан төрөөн-үөскээн, үүнэн-сайдан өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр араас хайысхалаах салайааччылар И.Н. Ефимов, Н.И. Соломов, И.Д. Черов, В.Н. Никулин, В.И. Сорокоумов, А.К. Чиркова, А.В. Дохунаев, учуонайдар В.Н. Дохунаев, П.Н. Ильяхов, суруйааччылар, суруналыыстар Я.В. Стручков, И.И. Слепцов – Уйаандьын, М.И. Слепцов, Н.Н. Ребров, аатырбыт тустуук, хапсаҕайдьыт В.Е. Стручков – Абый Бааска, мелодистар П.И. Новиков, С.И. Новиков дойдубутун араас таһымҥа ааттаппыттара, сураҕырдыбыттара.
Дойдубар бастыҥ учууталлар, ымыылаах ырыаһыттар, хомоҕой тыллаах хоһоонньуттар, маһы ыллатар уустар, уран тарбахтаах иистэнньэҥнэр, чэрдээх ытыстаах, дьолу үлэттэн булбут үлэһит дьон олороллор, олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыыллар. Бу барыта эн эбээт, мин дойдум – Сыаҥааннааҕым, Муҥурдааҕым!
Ону таһынан, атын сирдэртэн кэлэн, Сыаҥааннааҕы иккис дойду оҥостубут, дьоллорун манна булбут, дьылҕаларын суолун тобулбут дьон эмиэ үгүс. Холобур, ыраах барбакка эттэххэ, мин эһэм Ф.А. Павлов (Кэбээйи) тыа хаһаайыстыбатыгар 40-тан тахса сыл үлэлээтэ, эбэм И.Г. Садовникова (Ньурба) Муҥурдаах оскуолатыгар 44 сыл учууталлаата.
Ааттар, үтүө ааттар… Бүгүн ааттаныахтаах дьон аата элбэх эрээри, мин ыстатыйам сыала-соруга арыый атын. Мин ийэ тылбыт нөҥүө Ийэ дойдубутугар истиҥ сыһыаны, ааҕааччыларга, биир дойдулаахтарбар, ыччаттарга салгыы салайыныахтаах толкуйдары саҕыахпын баҕарабын.
Үөһэттэн субуллар алгыс
Анаан буолбут курдук, бу сыл саҕаланыыта биһиги биллэр-көстөр дьоммут ааттара Саха Сирин үрдүнэн ааттаннылар. Бу мээнэҕэ буолбатах. Ол аата, улуу дьоммут үөһэттэн алгыстарын ыытар курдуктар. Чахчы да, үөһэттэн субуллар алгыс…
Төрөөбүтэ 110 сылын туолбут суруйааччы Яков Стручков айымньытынан “Мэхээлэчээн булчут” уус-уран киинэ (реж. Александр Лукин) уһулунна, аата иккис тыыннанна диэтэхпинэ сыыспатым буолуо.
Мүччүргэннээх, көрдөөх ис хоһоонноох “Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ” кинигэ – суруйааччы Тимофей Сметанин уонна Яков Стручков кыттыгас үлэлэрэ буолар. Айымньы иккиэннэрин айар суолугар бэлиэ оруолу ылбыта. Киинэ киэҥ экрааҥҥа таҕыста.
Олунньу 20 күнүгэр Национальнай бибилэтиэкэ историческай саалатыгар учуонай, биология билимин хандьыдаата, театровед, фотограф Василий Дохунаевка анаммыт “История Якутии в фотографиях Василия Дохунаева. 1957-1987” диэн фотоальбом-кинигэ сүрэхтэммитэ (бырайыак ааптара – Анастасия Сорокоумова, хомуйан оҥорооччу, таһаарааччы – Родион Криговорницын, техническэй эрэдээктэрдэр – Эльдар Садовников, Александра Дохунаева).
Саха улуу суруйааччыта Софрон Данилов эппит эбит: “Сахаларга Василий Дохунаев курдук уон киһи баара буоллар, биһиги норуоппут улуу буолуо этэ…” Хайдахтаах курдук этииний?
Кулун тутар 5 күнүгэр “Муус Хайа” эрэстэрээҥҥэ СӨ үтүөлээх бырааһа, Я. Гальперин аатынан бириэмийэ лауреата Александра Чиркова туһунан “Ураты дьылҕа” кинигэ сүрэхтэммитэ.
Хомуйан оҥорбут киһинэн быраас уонна суруйааччы Мария Решетникова-Арылы Дуйдаах буолар. Кинигэ тахсыытын Арассыыйа уонна СӨ үтүөлээх тутааччыта, Абый улууһун бочуоттаах олохтооҕо Иван Полушкин өйөөбүт.
Субуотаҕа, муус устар 18 күнүгэр, Константин, Мотрена уонна Александра Чирковтар ааттарынан Арчы дьиэтэ аһыллыаҕа. Үс сүдү эмчит Чирковтар оҥорбут үтүөлэрэ-өҥөлөрө, сүбэлэрэ-амалара номоххо иһиллэн, сурукка тиһиллэн, уһун сылларга, үүнэр үйэлэргэ дьоҥҥо-норуокка туһалыы туруохтара буоллаҕа.
Үйэни уҥуордаан
Үбүлүөй диэн – бар дьоммут тугу үлэлээбиттэрин, туох буолбутун сыаналааһын эрэ буолбатах, ол оннугар сыллааҕы былаантан саҕалаан, уонунан сылларга илдьэ сылдьар былааҥҥа тиийэ торумнааһын буолар буоллаҕа.
Сыаҥааннаахтар олорон кэлбит олохпутугар-дьаһахпытыгар сыана быһабыт, онтон сыанабыл биэрэн баран, сорук туруорунабыт.
Билигин Сыаҥааннаахпыт иккис үйэбитигэр киирэн олорор. Бу үйэ хайдах буолар? Барыта буолбатах гынан баран, биһиги инникибит бэйэбититтэн уонна кэнэҕэски ыччаппыт кыаҕыттан, кини билиитин, өйүн-санаатын күүһүттэн, дьулурууттан улахан тутулуктаах.
Үйэ бырааһынньыга – өрө күүрүүлээх, өрөгөйдөөх. Сотору Александр Новиков баһылыктаах нэһилиэк дьоно-сэргэтэ бары тоҕуоруһа мустаннар, биир киһи курдук: “Сыаҥааннаахпытыгар Уруй-Айхал!” – диэхтэрэ уонна улахан оһуохай дуорайар түһүлгэтэ түстэниэ.
Төһө да киһи киэҥ сирдэринэн арааһы билэ-көрө сырыттар, өйө-санаата син биир төрөөбүт алааһыгар курдары таттарар. Билигин үүнэр көлүөнэ дойдуга тапталын, дойдумсах санаатын уһугуннаран, сайдыытын туһугар киллэрсиэхтээх кылаатын, аналын – минэлин өйдөөтөҕүнэ, элбэх үтүө үлэ күөдьүйэн тахсыа этэ.
Мин нэһилиэкпэр сайдыыны, дьоммор-сэргэбэр чэгиэн-чэбдик доруобуйаны, тупсаҕай олоҕу-дьаһаҕы, оскуолабыт оҕолоругар үчүгэй уонна туйгун үөрэҕи баҕарабын! Уруй – Айхал буолуохтун!
Уолгут, суруналыыс Эльдар САДОВНИКОВ,
ХИФУ 5 кууруһун устудьуона, А.А. Вознесенскай, А.П. Илларионов, П.Н. Тобуруокап ааттарынан истипиэндьийэлэр хаһаайыннара.
Анастасия Сорокоумова, Иван Криговорницын хаартыскалара туһанылыннылар.
