1 день назад 610
Эмискэ Эмискэ
Оонньуута суох, эмискэ Эмискэ баар буола түстүбүт. Дьокуускайтан халлаан суһуктуйуута туруммут буоламмыт, утуйа-утуйа айаннаан, суолбутун билбэккэ да хааллыбыт.
“Тахсыҥ, кэллибит” диэн саҥаҕа уһукта биэрэн, түннүгү өҥөйбүтүм – худуоһунньук ойуулаабытын курдук хартыына көһүннэ: кыырпах да саҕа былыта суох халлаан, күөх болотуна курдук, сиргэ диэри тардыллыбыт, ол күөнүгэр балаҕаннаах, ампаардаах тэлгэһэҕэ сахалыы таҥастаах дьон кэчигирэспит, күрүө тас өттүгэр аттар кэккэлэспиттэр…
Массыына аанын арыйааппытын кытта, “Саас кэллэ, саас кэллэ дэһэллэр” диэн ырыа дуораһыйа иһилиннэ, Саппыйа алааһы биир гына толордо.
Ити курдук өрө көтөҕүллүүлээхтик көрүстүлэр эмистэр биһигини – Аммаҕа “Ийэ тыл” I форумугар баран иһэр дэлэгээссийэни.
Олохпутугар элбэх сарсыарда үүнүөҕэ, ол эрээри бу курдук ырыалаах-тойуктаах, сылаас саламааттаах, истиҥ мичээрдээх, атынан көтүтүүлээх хаһан да умнуллуо суоҕа.
Уонна, дьиктитэ диэн, бу баран иһэр тэрээһиммит туруоруохтаах соруга, ситиһиэхтээх түмүгэ айаммыт саҕаланыытыгар дьэҥкэ көстөн кэлбитэ.
Бастатан туран, манна биһиги аныгы дьоҥҥо сүтэн эрэр холку буолар майгыны көрдүбүт. “Хас чаастан күүтэҕит?” – диэн ыйытабын. “Ээ, сарсыарда алтаттан быһыылаах”, – диир акка хатааһалатар уолум. Аанньа утуйбакка эрэ кэтэспит эдэр киһи наҕыл куолаһын истэн, төлөпүөнүн аҕыйах мүнүүтэ туппатаҕыттан ыксаан ыгылыйан ытыыр, кыыһырар-кыйаханар кыра оҕону саныы биэрдим…
Оттон бу холку эр бэрдэ өбүгэбит төрүт дьарыгар сыстан улаатарыгар Николай уонна Маргарита Уваровтар улахан сабыдыаллаахтар. Кинилэр 30-ча сыллааҕыта “Элиэтиир хоһуун” диэн бырайыагы үлэлэтэн саҕалаабыттара. Билигин бу кулууп уол оҕону иитиигэ өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ холобур буолар.
“Хоһуун диэн инники күөҥҥэ сылдьар эр дьону этэллэр. Кинилэр дьиҥнээх буойуттар. Дьоннорун харыстыыллар, көмүскүүллэр. Оттон билигин аныгы дьон сиэринэн үөрэхтэнэн, норуоттарын сирдиир, салайар лиидэрдэр буолан тахсыахтаахтар. Нэһилиэкпит баһылыга Прокопий Бубякин, оскуолабыт дириэктэрэ Гаврил Захаров бу “Элиэтиир хоһууҥҥа” эмиэ дьарыктаммыттара. Өссө биир үөрэнээччибит, билигин “Чуораанчык” оҕо саадын уһуйааччыта Нонна Ноговицына оҕолору дьыссаат саҕаттан акка олордор былааннаах”, – диэн кэпсиир Николай Васильевич.
“Саха тыла төрүт дьарыкпытыгар баар”, – диэн этэбит. Бу элиэтиир эдэркээн хоһууннар көҕөччөртөн тураҕаһы сатаан араарар, тоҕо “үүннээн-тэһииннээн биэр” диэн этэрбитин бэркэ билэр буолуохтаахтар.
Аны туран, билигин илэ олоххо буолбакка, ханна эрэ виртуальнай олоххо олорор курдук бэйэлэрин ылынар ыччат элбээтэ. Кинилэри сыыппара эйгэтиттэн бу баар чахчыга аҕалар туһуттан уйулҕаһыттар араас ньыманы туһаналлар-тутталлар. Холобура, айылҕа тыаһын-ууһун, сытын-сымарын, өҥүн-дьүһүнүн биллэрэ, нууччалыы эттэххэ, “чувствуйдата” сатыыллар. Күннүк Уурастыырап балаҕаныгар көмүлүөк оһох оттуллар тыаһын, таһырдьа хаар хаачыргыырын, сылгы кистиир саҥатын истэ туран саныыгын: “Бу төрүт эйгэбит барахсан “билигин манна чахчы баарбын ээ” диэн өйдөбүлү ханнык да терапиятааҕар түргэнник иҥэрэр, эмтиир эбээт”, – диэн.
Уопсайынан, билигин аан дойду үрдүнэн дьон-сэргэ бытаарыыга, чуумпуга, бэйэни иһиллэниигэ дьулуһар буолла. Тохтоло суох кутуллар информацияттан, түргэн тэтимтэн, үрдэ суох тэрээһинтэн, бириэмэни сырсыыттан, айыахтаах-тутуохтаах кэми уоран сиир социальнай ситимнэртэн, кирэдьиит хабалатыттан, сымыйа сыаннастартан сылайдылар. Ол иһин куораттан тыа сиригэр көһүү, төрүт түөлбэҕэ төннүү, бэйэҥ ис дьиҥҥэр эргиллии тренд буолла.
Бу туһунан Саппыйа алааһыттан Аммаҕа баран иһэн кэпсэттибит. Онуоха литературовед учуонай Саргылана Карманова Алампа “Баҕа” диэн хоһоонун төлөпүөнүттэн булан аахтарда:
Куугун-хааҕын куорат
Кулан-кубулҕат олоҕуттан
Куотан-сүүрэн тахсан,
Арыы тыа ардайдаах,
Араҕас сыһыы хонуулаах
Алааһым кытыытыгар
Саах сабыылаах,
Самнаҕар быһыылаах
Саха балаҕаныгар,
Үгүскэ үлүһүйбэккэ,
Үүтүнэн өллөнөн,
Үйэбин бүтэрдэрбин,
Сылааны сыаналаабакка,
Сырсыыга сылдьыбакка,
Сынньанан сыттарбын,
Ордукка охтубакка,
Онно-манна барбакка,
Олохсуйан олордорбун…
Билиҥҥи былдьаһыктаах быыһык кэмҥэ поэт ити тыллара ураты суолталаннылар. Сир үрдүгэр тыынар тыыннаах, инчэҕэй эттээх эрэ толкуйдуур харамай буолбатах, аны тимир тириилээх, код-куттаах роботтарбыт кытта уһулуччу өйдөөх буолан эрэллэр, өссө аны тус санаалаах, киһи курдук эмоциялаах буолуохтара турдаҕа. Сатыыллара күн-түүн элбээн-кэҥээн, билэллэрэ дириҥээн иһэр. Ол иһин билигин сүрүн болҕомтону кэнчээри ыччат уйулҕатыгар ууруохтаахпыт: оҥоһууну дьиҥнээхтэн, чахчыны сымыйаттан, илэни виртуальнайтан киһи сатаан араарбат буолан эрэр үйэтигэр саҥа улаатан эрэр оҕолорбут мунан хаалыахтарын, бэйэлэрин сүтэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Чөл куттаах, чэгиэн доруобуйалаах, бүтүн оҥоһуулаах, бигэ туруктаах буолалларын туһугар бу Саппыйа алааһыгар көрбүт көстүүбүтүн күннээҕи олохпут сиэригэр-киэбигэр кубулутарбыт буоллар: төрүт аспытын аһаан, ийэ тылбытынан кэпсэтэн, айылҕалыын алтыһан, өбүгэ саҕаттан кэлбит дьарыкпытыгар сыһыаран, оҥорор-айар сатабылларын сайыннаран, көлүөнэ ситимин олохтоон, ырыаҕа-тойукка уһуйан, саха сэмэй үтүө майгытыгар иитэн, удьуор утумун салгыыр сирдээҕи аналларын өйдөтөн, норуоттарын дьылҕатын туһунан толкуйдатан.
Оччоҕо кэлэр да кэмнэргэ киэн тутта этиэхтэрэ: “Мин – киһи аймах оҕотобун, оҥоһуу өйү салайар мындыр өйдөөхпүн, баһыйтарбат модун санаалаахпын. Мин – саха омук ыччатабын, тирэнэр үгэстээхпин, үүнэр дириҥ силистээхпин”, – диэн.
Омуннаах курдук эрээри, оруннаах санааларын суруйда Анисия Иевлева.
