1 год назад 625
Иис-күүс илгэлээх күүһүн иҥэриммит далбар
Тиспит оһуора сэһэннээх,
Тикпит таҥаһа кэпсээннээх,
Оҥорбут оҥоһуга олоҥхолоох,
Айар тыла алыптаах,
Саха дьахтара иис-күүс илгэлээх.
Иис-күүс эйгэтэ хас биирдиибитин орто дойдуга үтүө, кэрэ баарын итэҕэтэр уонна оннук санааны олохтуур. Айар-тутар эйгэ хайа баҕарар хайысхатыгар айымньыны оҥоруу, айыы, суруйуу, тигии, уһаныы – оҕо төрөтөр кэриэтэ дьикти, кэрэ, умсугутуулаах, иэйиилээх, минньигэс, күндү. Ол эрээри бу түгэн, бу үөрүү хайдах кэлэрэ, үөскүүрэ-төрүүрэ киһи аайы тус туһунан суоллаах-иистээх, устуоруйалаах.
Быйылгы сылбыт саха санаалаахтарга илгэлээх илин халлаан иккис хартыгаһыгар олохтоох Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит сыла буолар. Дьэ, манна буоллаҕа, ийэ барахсан сып-сылаас иэйиитин ичигэс тыыныгар ийэ кутун иэнигитэн, айар-тутар санаа харыыта суох устар уулуу суккуллан сайдыыта-үүнүүтэ, кэҥээһинэ, дириҥээһинэ.
Бу суруйбут көстүүм биир күүстээх туоһута – Эбээн-Бытантай улууһун Бочуоттаах гражданина, Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара, истиҥ-иһирэх ийэ, эйэҕэс эбээ, талааннаах салайааччы, “Кырадаһын абылаҥа”, “Сахалыы мааны сон” түмсүүлэр уһуйааччылара, ойуу тылын оһуорун, айыы тылын мандарын иискэ киллэрээччи Дарья Семеновна Козлова.
Кини уһуйуллааччыларын кытта кэлиҥҥи уон сыллаах үлэлэрин түмэн, хомуйан, дьон-сэргэ болҕомтотугар таһаарар өрөгөйдөөх түгэнэ – быыстапката – буолан ааста.
Тэрээһин А.Е. Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин (сал. Корякина Антонида Николаевна) “Симэх” норуот ускуустубатын уонна уус-уран оҥоһуктарын национальнай киинин (дир. Игнатьева Яна Викторовна) быыстапкалыыр саалатыгар ыытылынна.
Олох диэн улуу күүс, кини бараммат байҕал, бүппэт тойук… Биһиги сахалар улуу киһибит Мандар Уус этэринэн, олох ууга үөскээн баран, сайдар-үүнэр аартыктары арыйан, сыһыыга-хонууга тахсан, орто дойду олоҕун үөскэтэр. Онтон киһи барахсан уон өлүүкэтиттэн сэттэтэ – уу! Онон олох уонна уу быстыспат сибээстээхтэр. Оттон уу, уус, ууһаа, удьуор, утум диэн тыллар төрүт сүһүөхтэрэ уу. Итинэн сибээстээн иис-уус түгэҕэ суох дириҥ далайын сомсубут киһи олох төрдүн оҥорооччу, олоҕу сайыннарааччы, саха омугун ааттатааччы диэтэххэ, омун да, албын да буолбатах.
Дарья Семеновна дириҥ силистээх-мутуктаах, аныгы олох олуурдаах отуорун, дууһа-сүрэх мөккүөрүн туруулаһан туран айар-тутар, түөс толору тыынан, толору олоҕу олорор саха далбара буолар. Ол эрээри дьиҥ сахалыы аһара сэмэй, “мин аҕай” дэммэт. Бу түгэҥҥэ килбик уонна сэмэй диэн өйдөбүллэри тэҥниир буоллахха, кини олорор олоҕор оҥорбут оҥоһуктара, олоҕор тутуспут суолун омооно килбик киһи олоҕо буолбатах. Ол курдук, 1978 сыллаахтан дьахталлар ортолоругар «Оһуор» диэн иис куруһуогун аһан үлэлэтиэҕиттэн ыла 47 сыл устата иис араас көрүҥэр куруһуоктары, түмсүүлэри тэрийэн, күн бүгүҥҥэ диэри үөрэтэ уһуйа сылдьар.
Бу ааспыт сыллар тухары олохпутугар судаарыстыбабыт тутулугар тиийэ араас уларыйыылар, сороҕор ыһыллыы-тоҕуллуу буолуор диэри балаһыанньалар тахсыталаатылар. Маннык түгэннэргэ норуот быһыытынан ыһыллыбакка, ааппытын аан дойду таһымыгар доргуччу ааттатарбытыгар. уон тарбаҕы уон аҥыы ыыппакка, бииргэ тута сылдьар уон төгүл ордугун өйдөтөн, кыырайа көтөргө кыаҕы үөскэтэр дьоннорбутуттан биирдэстэрэ Дарья Семеновна буолар.
Кини быйылгы бу буолан ааспыт тэрээһинин туһулаан, аат ааттаан туран, “Кырадаһын абылаҥа”, “Сахалыы мааны сон” түмсүүлэрин кытта үлэлээбит 10 сылыгар анаата.
Уон сыл анараа өттүгэр кырадаһынтан кыбытыылаах тигиини хаһан да тикпэтэх уһуйуллааччылара, иннэлик тигиититтэн саҕалаан, бу сылларга иис хас да көрүҥүн баһылаан, иис-күүс эйгэтигэр улам-улам бииртэн биир үрдэли, үктэли ыллар ылан, киэҥник тэлэччи хааман киирдилэр диэн сыанабылтан быыстапкаларын «Аттаран тигии абылаҥа алыптаах иискэ угуйда» диэн ааттаатылар.
Онно 18 иистэнньэҥ уопсайа 132 үлэтэ турда. Хараҕы сымната, сүрэҕи өрүкүтэ, быыстапка аһыллыытыгар маастардарын үлэлэрин сэлэлии хааман киирэллэрин көрдүбүт.
Далбардарбыт уон сыллааҕыта кырадаһынтан саҕалаабыт эбит буоллахтарына, улахан, дьоһун оҥоһуктарга, иискэ тиийбиттэр. Бастарыттан атахтарыгар тиийэ таҥныбыттар, дьиэ кэргэнин бары көлүөнэ дьонугар – сиэннэргэ тиийэ – бастан атахха диэри таҥас арааһын оҥорбуттар. Манна тириини таҥастааһын, имитии, быһыы, иис туһунан матырыйааллары дириҥэтэн, чиҥэтэн чинчийии, үөрэтии, сатабылы сайыннарыы, дьоҕуру тобулуу барыта киирэр.
Ити курдук чопчу туруоруллубут сыал-сорук баар буолан, үөрэ-үөрэ үмүөрүһэн, астына-астына алтыһан, сэргии-кэрэхсии сэргэстэһэн, таарыйбыттара талба, оҥорбуттара оһуор-мандар ойуулаах, тикпиттэрэ дьикти кэрэ талааннаах-дьоҕурдаах дьоммут, түмсэ түһэн тоҕуоруһан, муста түһэн кыттыһан, оҥорон таһаарбыт көрүөхтэн кэрэ үлэлэрин сөҕө-махтайа көрөр, сүрэхтиин-быардыын ылынныбыт, сымнаатыбыт, сырдаатыбыт.
Дарья Семеновна сүрдээх сымнаҕас, наҕыл, ол эрээри сыыйа ыллар ылан иһэр кытаанах ирдэбиллээх, үлэни-хамнаһы бары өттүттэн сыаналыыр, ырытар, ыраҥалыыр буолан, оҥоһуктар бары үрдүк хаачыстыбалаахтар, дойду тас даҕаны өттүгэр барарга, көрдөрөргө эппиэттэһэллэр, этэргэ дылы, эттэ да этириэс оҥоһуллуохтаах, ирдээтэ да хайаан даҕаны туолуохтаах.
Орто дойду олоҕун олорор киһи аймах майгытын биир саамай сырдык өрүтэ махталлаах буолуу буолар. Дарья Семеновна салайааччы быһыытынан уһуйуллааччыларын үлэлэрин киэҥ эйгэҕэ таһаарыыга элбэхтэ сүүрэн-көтөн, кэпсэтэн, итэҕэтэн, сүрдээх үрдүк таһымнаах быыстапкалары оҥорбуттара. Онно кинилэргэ көмө-тирэх буолбут тэрилтэлэрэ – Муусука уонна фольклор мусуойа, итиэннэ кыраайы үөрэтэр Е.Ярославскай аатынан судаарыстыбаннай түмэл, сурукка-бичиккэ киллэриигэ алтыһар “Айар” кинигэ кыһата, Хатастааҕы “Тускул” КК уо.д.а. Өссө “Симэх” киини кытта тэҥҥэ Варвара Валерьевна Обоюкова салайааччылаах “Тыйыс тыыннаах эйгэ уонна киһи” диэн тымныыттан, кыстык кыһарҕаныттан, күрүлэс куйаастан, сиксийэр силлиэттэн куттаммат-чаҕыйбат саха норуотун талааннарын аҕыс кырыытын атыттарга тиэрдэр сыаллаах тэрилтэ ыкса үлэлэһэр.
Ону сэргэ көмө-тирэх буолбут дьоно – саха норуотун ииһин-күүһүн эйгэтин сурукка-бичиккэ киллэрэн, науканы кытта сибээстээн, чинчийэн, дириҥэтэн, үйэтитэн, дьон-сэргэ махталын ылыан ылбыт, үгүс элбэх көлүөнэҕэ билиитин-көрүүтүн, сатабылын тиэрдибит, тиэрдээччи искусствовед Понохова Зинаида Дмитриевна, историческай наука кандидата, ХИФУ РФ хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн култуураҕа уонна фольклорга кафедратын доцена, ойуу тылын-өһүн, кэпсээнин, кистэлэҥин төрүт иис нөҥүө дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэр Петрова Светлана Ивановна.
Бу ааттаабыт дьонугар, тэрилтэлэригэр Дарья Семеновна махтал тылларын эттэ, онтон бу тэрилтэлэр, бу дорҕоонноох ааттаах дьоһун дьоммут киниэхэ бэйэтигэр махтаннылар.
Махтал өссө биир чаҕылхай туоһута буолан, бу түмсүүлэр далбардара бу күҥҥэ үгүс элбэх наҕарааданы туттулар.
Биллэн туран, манна салайааччы оруола улахан. Бу түгэҥҥэ өйдөөн-дьүүллээн көрдөххө, олох диэн баарын тухары аһыыр-сиир, таҥнар-симэнэр туһугар эрэ туруулаһыы баар буолбатах. Туруулаһар, тургутуһар күүс биирдэ бэриллибит олоҕу сырдык ыраас ыралаах, сылаас сыһыаннаах, кэрэ көстүүлээх, сэргэх сэбэрэлээх олорон ааһарга эмиэ ананар. Ол да иһин буолуо, бука түҥ былыргы саҕаттан кэрэ көстүү, дьикти көстүү, истиҥ иэйии, таптал диэн өйдөбүллэр күннээҕи биир күдьүс олоҕу киэргэтэн, күүркэтэн, умсугутан, баҕа санаа баалыгар олордор, ыра санаа кынатыгар көтүтэр.
Бу үөһэ суруллубуту олоххо киллэрээччи далбар Дарья Семеновна ыҥырыытын киллэриэм этэ: -Инники былааммыт сахалыы традиционнай иис көрүҥнэрин баһылаан, салгыы үлэлээн, түмсүүбүттэн өссө да норуот уус-уран оҥоһуктарын маастардарыгар үүннэрбит киһи диэн баҕа санаа, былаан баар, билигин үс иистэнньэҥим норуот уус-уран оҥоһуктарыгар маастар буоллулар. Киһини абылыыр, толкуйдатар олус интэриэһинэй кэрэ эйгэлээх «Кырадаһынтан кыбытыылаах аттаран тигии» дьарыкка кэлэн үөрэниҥ, сылдьыҥ, саҕалааҥ. Хайаан да таптыаххыт диэн саҥа саҕалааччыларга этиэхпин баҕарабын. Мин үөрэнээччилэрим билигин бэйэлэрэ бары маастар-кылаас ыыталлар, онон туйах хатарааччылар куруутун баар буола турдуннар.
Киһи күүһэ туохханый?.. Тоҕо Дарья Семеновна бу хас эмэ уонунан сыллар тухары уостубат тапталлааҕый, куруутун тардыһар үрдэллэрдээҕий? Киһи киһи быһыытынан күүһэ санаатыгар баар. Ол күүс мунньуллан-мунньуллан, таска тахсыытыгар, ис күүс, эниэргийэ эбиллэн, күүс-уох ис-тас туруктуун биир таһымҥа тахсан, кыайыылаах-хотуулаах, ситиһиилээх суолу тэлэр эбит диэн санааҕа кэллим.
Дарья Семеновна биир күүстээх өрүтэ – үлэлээбит үлэтин үйэтитэн иһэрэ буолар. Ол аата дириҥээһин, кэҥээһин, тэнийии, өй-санаа өттүнэн байыы-тайыы. Үйэтитиигэ үлэлээн, саҕалаабыта уонунан сыллар буолбут. Инньэ гынан, Дарья Семеновна бу да сырыыга өттүк харалаах, илии тутуурдаах! Үһүс кинигэ күн сирин көрөн, бу күҥҥэ баар үөрүүнү-көтүүнү үс төгүл үрдэттэ, түөрт төгүл чиҥэттэ.
Наталья Руфова, Хатас.
