2 дня назад 59
Номоххо кэпсэнэр Тыгын (Дыгын) туһунан үлүннэриитэ суох өйдөбүл
Билигин, сорох сахалар XVI үйэ бүтүүтэ XVII үйэ саҕаланыыта аатыра сылдьыбыт Тыгын (Дыгын) тойон туһунан үһүйээннэри ааҕан, сиһилии ырытан көрбөккө эрэ, “сахалар ыраахтааҕыларын” курдук билинэн кэпсииллэр, сурукка-бичиккэ тиһэллэр.
Кинилэр Тыгын (Дыгын) туһунан и.б.д. А.П. Окладников суруйбутугар сигэнэллэр [1955, с. 417]. Дьиҥэ, “якутский царь” диэн быһаарыыны, өйдөбүлү политсыылынай И.А. Худяков XIX үйэҕэ тарҕаппыт эбит: “На месте, называемом Сайсары, жил человек по имени Тыгын-господин, считая себя якутским царем” [Худяков, 1890, с. 47−48]; “Вот и предание о приходе русских под Якутск начинается тем, что в то время возвысился между якутами некто по имени Тыгын-тойон, и “считая себе якутским царем“ ближних людей и убивает … берет себе, что увидит, имущество и скот” [Худяков, 2016, с. 88].
“Царь” (ыраахтааҕы) диэн тылы XVII үйэҕэ диэри сахалар билбэттэрэ чахчы. Кэлин тарҕаммыт тыл. Оттон XVII үйэҕэ аатыра, биллэ-көстө, сураҕыра сылдьыбыт Тыгын (Дыгын) − хаҥаластар тойонноро, атын ийэ уонна аҕа уустар, бэйэлэрэ бас-көс тойонноох буолан, кинини билиммэттэрэ буолуо: намнарга − Мымак (Мамык, Мыымах …), бороҕоннорго − Лөгөй, мэҥэлэргэ – Буруха уо.д.а. [Токарев, 1945, с. 165–166].
Г.В. Ксенофонтов 1921−1926 сс. Тыгын туһунан хомуйбут үһүйээннэрин Тыл, литература уонна история институт билим үлэһиттэрэ В.Н. Емельянов уонна П.Е. Ефремов хомуйан “Эллэйада” диэн төбө ааттаан, 1977 с. бэчээттэтэн таһаарбыттара. Кинигэҕэ суруллубут номохтору ааҕан, ырытан Тыгын төһө кыайыылаах-хотуулаах тойон буоларын быһааран көрүөҕүн (1-кы табылыысса). Дьиҥэ, элбэх ийэ-аҕа уустары кыайбыт-хоппут, бас бэриннэрбит, сирдэрин уонна баайдарын холбообут тойон эрэ ыраахтааҕы кэриэтэ (муҥур тойон, дархан) буолуохтаах.
Таблица 1
(Попов, 2025)
“Эллэйадаҕа” хомуллан киирбит номохторго Тыгын уонна кини дьоно атын уустары утары, күөн көрсүүгэ алта кыайыылаахтар (хоролору кыайбыта атын улуустарга эмиэ кэпсэнэр, ол иһин хатыламмат) уонна уон биир хотторуулаахтар (саллан куотуу хотторууга тэҥ). Онон, И.А. Худяков, онтон кэлин А.П. Окладников: “Как бы был якутским царем” диэн быһаарыылара оруна суох буолан тахсар. Тыгын нуучча хаһаактара кэлиэхтэрин иннинээҕи биллэ-көстө, сураҕыра сылдьыбыт Хаҥаластар тойонноро. Кини бастакынан саха ийэ-аҕа уустарын бииргэ түмэ сатаабыт тойон буолар: уруурҕаһан, ыаллаһан эбэтэр күүс өттүнэн.
Арассыыйа ыраахтааҕытын былааһа олохсуйуон иннинэ саха ийэ-аҕа уустарын икки ардыларыгар “кыргыс үйэ” (век межусобиц) туһунан үһүйээннэртэн, историческай билим дуоктардара С.А. Токарев, С.В. Бахрушин, В.Н. Иванов кинигэлэриттэн уонна билиҥҥи археологическай хаһыы чахчыларыттан билэбит. Холобур, 1642 с. Ника Мымах, Головин бойобуоданы утары өрө турууга 70 аты уонна 50 куйаҕы биэрбитин и.б.д. В.Н. Иванов архыыптан булан, билим үлэтигэр бэлиэтээбит [Иванов, 1966, с. 69].
XVI уонна XVII үйэ 30-с сылларыгар диэри сахалар ортолоругар буолбут “кыргыс үйэ”, ханнык баҕарар ийэ-аҕа уустар ортолоругар государственнай тутул үөскүүрүн туһугар, буолуохтаах историческай, политическай, социальнай экономическай кыһалҕа (необходимость) өссө салҕаныахтаах “кыргыс үйэни” Арассыыйа былааһа (1630-сыллартан) тохтоппута.
И.б.д. Сергей Александрович Токарев Тыгын туһунан дьиҥ историческай сөптөөх өйдөбүлү суруйбут: “Среди якутских тойонов в начале XVII в. выделяется «знаменитый Тыгын», тойон кангаласцев, сфера могущества и власти которого, судя по преданиям, простиралась за пределы его собственного кангаласского племени“ [Токарев, 1945, с. 165].
Түмүккэ бэлиэтиэххэ, Тыгын (Дыгын) XVI үйэ бүтүүтэ XVII үйэ саҕаланыыта аатыра, биллэ-көстө, сураҕыра сылдьыбыт Хаҥаластар тойонноро (дархан эбэтэр “якутский царь” буолбатах). Ханнык баҕарар дьон ортотугар тойон киһи былыр, билигин уонна кэлэр кэмҥэ мэлдьи уһуйуллан үөскүү туруо. Айылҕаттан сорох киһи айдарыыта оннук эрээри, хас биир бас-көс киһи туһунан үлүннэриитэ суох өйдөбүлү, араас чахчыларга олоҕуран, билиэхтээхпит.
Быдылыкы
Саха түмэлэ
