Заметки по этнографии Саха 7 дней назад 65

Сылгы уонна ат этэ (конина)

Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа сорох сирдэригэр сылгы этин, гастрономия тиэрминин быһыытынан, «конина» диэн атыылыыллар. Саха куттаах, өйдөөх-санаалаах, майгылаах дьон үксэ сөбүлүүр астарын “конина” дииллэрин сөбүлээбэттэрэ чахчы.

Саха итэҕэлинэн, сылгы − Дьөһөгөй Айыы бэлэҕэ (Божественный дар Срединному миру). Дьиҥ саха сылгы куттаах. Былыр кини олоҕо, төрүөҕүттэн Орто Дойдуттан арахсыар диэри, сылгыны кытта быстыспат ситимнээх (культ лошади).

 Сылгы этэ − Айыы бэрсибит аһа. Былыр, киһи өллөҕүнэ, сахалар хоолдьуга сылгыны сиэри-туому тутуһан (үөс тардан) өлөрөллөр уонна эттииллэр (садаҕа быһан). Сылгы этиттэн кыра сорҕотун туоска суулаан, өлбүт киһиэхэ аныыллар (көҥсүө, мамыыкка ас). Харайар кэмнэригэр тас мас (тэбиэх) эбэтэр ис мас (холбо, куочах) иһигэр ууруллар. Сылгы этинэн көмүү тэрээһинигэр кыттар эр дьону аһаталлар. Оҕолорго, дьахталларга “кирдээх ас” диэн бэрсибэттэр. Үс күн иһинэн (өлүгү таһаарыахтарыгар диэри) сылгы этин аһаан бүтэриэхтээхтэр. Хоолдьуга этин бэрсэр, дьиэттэн таһаарар көҥүллэммэт [Бравина, 1996, с. 43−44].

Билигин даҕаны сорох саха түөлбэлээн олорор сиригэр (Чөрүмчэ (Дьааҥы), Өлөөкө Күөл (Орто Халыма уо.д. а.) киһи өлүгүн харайыы кэмигэр сылгыны (аты буолбатах) өлөрөн, этинэн дьону аһаталлар.

Орто үйэлэргэ саха сүрүн баайа − сылгы үөрдэрэ. XVIII−XIX үйэлэргэ кэлии чинчийээччилэр араас хабааннаах сурук үлэлэригэр билинэллэр: “… Раньше конного скота было у якутов значительно больше, чем рогатого … жили они, главным образом, за счет первого”[Серошевский, 1993, с. 251], (1-кы хаартыска). Кэлин, XVII үйэ ортотуттан, кэлии дьон ахсаана элбээтэҕин аайы, кинилэр ынах этигэр уонна үүт аһылыкка баҕаларын хоту (спрос) сыыйа-баайа хороҕор муостаах сүөһү ахсаана баһыйар (предложение).

Былыр саха баайдара уонна сорох сэниэ дьон ат этин сиэбэттэр. Ат – аттаммыт (атыыр), айааһаммыт, киһиэхэ бас бэриммит көлө сүөһү. XVII үйэ саҕаланыытыгар диэри сахалар аты миинэллэрэ уонна хаҥха ыҥыырга тиирии хаалары эбэтэр түнэ ындыылары баайан кыра таһаҕас таһаллара. Ыарахан үлэни толорорго оҕуһу көлүйэллэр: “Лошадей для упряжи не употребляют, а используют для этого только быков” [Линденау, 1983, с. 22].

Номоххо кэпсэнэринэн, XVII үйэҕэ нуучча хаһааҕа Василий Готовцев өспөхтөр сирдэригэр олохсуйан, нуучча атын тэриллэрин оҥорорго, туттарга үөрэппит: “Василий Готовцев стал запрягать якутского коня: зимою в сани, летом – в телегу. От него-то оспетские якуты и научились использовать коня в запряжке и сами, по его примеру, стали делать сани, телеги. дуги, хомуты и др.” [Березкин, 1955, с. 164]. Ат миинэр уонна көлө сүөһү буолан, этин иҥиирдэрэ (былчыҥнара) кытааталлар уонна элбэхтэ тириппит көлөһүнэ этигэр иҥэн, сылгы этинээҕэр амтана уратылаах (2-с хаартыска).

XX-c үйэ саҕаланыар диэри дьадаҥы уонна сорох сэниэ сахалар ат этинэн аһылыктаналлара. Бастаан аһылыкка туттуллуохтаах аты ыар хара үлэттэн босхолууллар уонна көҥүл ыытан уоталлар. Саха атын (сылгытын) биир дьиктитэ − түргэнник уойар дьоҕурдаах. Ааспыт кэмнэргэ бас билээччилэр (ыаллар) уойбут аты аһылык оҥостоору өлөрөллөр, ыалдьыттары күндүлүүргэ эбэтэр атыыга анаммат.

Сылгы − үөрдэһэн көҥүл сылдьар Дьөһөгөй оҕото. Ыһыахха, үгэс сиэринэн, ыалдьыттары сылгы этинэн (сэбиэскэй былаас саҕаттан күн бүгүҥҥэ диэри убаһа этинэн) аһаталлар.

Онон, саха төрүт култууратыгар сылгы уонна ат этэ диэн араарар үгэс баар. Билигин аты көрдөөн булар уустук, үксэ сылгы этэ буоларын үрдүнэн, “конина” диэн атыылыыр. Саха былыргыттан сөбүлүүр аһыгар сэнэбиллээх сыһыан кэриэтэ.

Куолутунан мөккүһээччилэр баар буолуохтара. Былыргыттан саҕалаан билиҥҥи кэм холобурдарын кэпсиэхтэрэ. Биир үөлэннээҕим орто үйэлэргэ монгуоллар киэҥ сири сэриилээн ылбыттарын биир төрүөтүнэн миинэр аттарын (ахсаана 2−3 буолар) аһылык оҥостон, мэлдьи сэниэлээх сылдьыбыттарынан быһаарар (кинигэҕэ аахпыт өйдөбүлүттэн). Оруннаах өйдөбүл эрээри, сахаларга сыһыана суох. Саха уһуннук сэриилэспитэ ханна даҕаны кэпсэммэт (быстах кыргыһыылары буккуйума) уонна монгуолбун дэммэт.

Сорох билиҥҥи саха киһитэ онно-манна сылдьан, холобур Татарстаҥҥа, “конина” диэн эт атыылыылларын уонна онтон араас аһы астыылларын кэпсиэҕэ. Кимнээх эрэ билиниллибит, тарҕаммыт гастрономия тиэрминэ диэхтэрэ: “Конина − мясо, полученное в результате переработки лошадей, независимо от пола, в возрасте от одного и старше” [ГОСТ Р-52427, 2005]. Дьиҥэ, ГОСТ быһаарыытын дьиҥ саха өйдөөбөт: тоҕо тайах, кулааһай, таба курдук айылҕаҕа сааһын тухары көҥүл аһаан уойбут сылгы этэ “после переработки”  көлө этэ (конина) буоларын? Оттон Бикипиэдьийэҕэ суруллар: “Конина – мясо лошади при употреблении” (ru.wikipedia.org). Дьикти быһаарыы, көҥүл сылдьан аһаан уойбут сылгы этэ, аһылыкка ананнаҕына, көлө этэ (конина) буолан хаалар. Арааһа, Арассыыйа колониальнай тутуллаах эрдэҕинэ, түүр омуктар биир сүрүн астарын сэнии ааттаан тарҕаппыттара күн бүгүҥҥэ тарҕаммыт.

Биһиги татаар, монгуол, нуучча буолбатахпыт, сылгыга уонна акка сүгүрүйэр сиэрбит-туоммут уратылах, ол иһигэр эт аһылыкка.

И.б.х. Пантелеймон Пантелеймонович Петров “сылгы этэ” (мясо лошади) диэн тиэрмини киллэрэргэ сүбэлиир. Сорох тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ сылгы ахсаана элбиирин туһугар убаһаны өлөрөрү бобор туһунан туруорсаллара сөп.

Саха этнографиятыгар “Лошадей забивали на мясо, причем конина высоко ценилась среди якутов − ее предпочитали даже говядине” [Иванов, 1966, с. 118−119] диэн, былыргы уонна билиҥҥи үгэстэргэ сөп түбэспэтин иһин, суруйар сатаммат.

Түмүккэ, ордук тыа хаһаайыстыбатын билим үлэһиттэрэ уонна эттэн араас аһы оҥорон атыылааччылар, тоҕо саха үксэ ат этин (конину) астаан аһыан баҕарбатын сахалыы толкуйдааҥ. Бэйэ дьонун ортотугар саха сылгыга ураты сыһыанын билбэккэ эрэ “конина” диэн суруйар, кэпсиир уонна атыылыыр сэнэбиллээх сыһыан кэриэтэ.

Быдылыкы

Саха түмэлэ