21 час назад 38
Олоҥхо (ааҕааччы анааран көрүүтэ)
ЮНЕСКО иһинэн күрэх (конкурс) тэрийбит хамыыһыйа сэтинньи 25 күнүнээҕи (2005 с.) быһаарыытынан, Олоҥхо киһи аймах уус-уран тылынан уонна өйүнэн айбыт культурнай нэһилиэстибэтин Үрдүк чыпчаалынан билиниллибитэ: “Якутский героический эпос олонхо признан Шедевром устного и нематериального культурного наследия Человечества”.
Икки сыл устата (2024–2025 сс.), иллэҥ кэммэр, 15 олоҥхону аахтым уонна ырытан бэлиэтэнним.
Аахпыт олоҥхолорбуттан “Дьулуруйар Ньургун Боотур” (П.А. Ойуунускай) уонна “Элэс Боотур” (П.В. Оготоев), тастан киирии (нуучча) тыллар суохтарын кэриэтинэн уонна сатабыллаах уус-уран тылынан тэҥнээн хоһуйуу үгэстэринэн атыттартан быдан таһыччылар. Ыйыллыбыт олоҥхолор – уус-уран тыл кылаан чыпчааллара.
Оттон сорох олоҥхолор былыргыны хоһуйууга сөп түбэспэт элбэх кыбытыы тыллардаахтар: “Үрдүк үөрэхтээх үтүө дьоҥҥо тиийдим …” (Ала-Буркун, 1994, 55 сирэй); “Кэйбэйдийбэт кэтит империям …” (Тамаллаайы Бэргэн, 2012, 21 сирэй) уо.д.а. XIX үйэҕэ Орто дойду боотурдара Аллараа дойду абааһыларын кытта охсуһалларын курдук өйдөбүлү үөскэтэр, тиһэҕэр олоҥхо икки тыһыынча сыл төрүттээҕэ саарбахтаныан сөп (1-кы табылыысса).
1-кы табылыысса
(Попов, 2025 с.)
1848 с. Афанасий Яковлевич Уваровскай “Эрэйдээх-буруйдаах Эр соҕотох» олонхону бэчээккэ таһаартарбыт. Бэрт кылгас олоҥхоҕо нуучча тыллара кыбыллыбыттар (сыһыарыыга 16-с табылыысса):
Кит балык кыыллаах;
Соххор каамбала бултаах;
Түөрд атахтаах стуоллаах;
Мас бүлүдэлээх, үрүҥ көмүс биилкэлээх;
Сиэркэлэ тэлгэһэлээх;
сүөһү хаайар сибиниэс титииктээх;
Ыстаал тимир быһахтаах;
Солко куһахтаах, сукуна саппыйалаах;
Үс пуд үҥүлээх, биэс пуд батыйалаах;
Сэттэ былас сиэллээх кудурулаах көҕүллээх араҥас аттаах;
Бырастыый! дьолу соргуну кытта сырыт!”. [Уваровскай, 1992, с. 46-48].
А.Я. Уваровскай суруйбут олоҥхотугар «… Күөх унаар хонуу ортотугар үүнэн турар ахсыыта суох үйэлээх Аар Мас …» кэпсэнэр [Онно, 47, 49 сир.]. Арааһа, кэлин нуучча остуоруйатын сабыдыалынан “Луук” диэн тыл кыбыллыбыт быһыылаах: “Дьэгэ Баба” (Ала Буркун, 1994, 26 сир.), “Дууп Мас” (Тамаллаайы Бэргэн, 117 сир.), “Лууп Мас” (Ньургун Боотур, 2003, 134 сир.) оттон – “Луук Мас”. «Эрбэхтэй Мэргэн» олоҥхоҕо (сыһыарыыга 27-с табылыысса) хаһаактар остуоруйалара лаппа биллэр: “Сэттэ дьэгэ-бааба кыыһа” (177−178 строка); “Ньуучча инньэтэ буолан, халҕан соххор өттүгэр саһан турбута” (2568 строка).
Сорох олоҥхолорго Аар Мас, Аар Хатын Мас, Ийэ Кудук Мас, Аар Кудук Мас, Аар Кудук Хатыҥ, Аар Чэрчик Мас хоһуйуллар. Ыйыллыбыт саха (түүр) тылынан өйдөбүллээх Үс дойдуну холбуур тыллар баалларын үрдүнэн тоҕо “Аал Луук Маһы” чорботобутуй? Тастан киирии тыл (нуучча) саха культуратыгар кыбылыннаҕына, буолуохтаах курдук ылынарбытын иһин буолуо.
А. Я. Уваровскай, төһө даҕаны саха олоҥхотун сурукка бастакы тиспитин иһин, 2000 сыл төрүттээх былыргы олоҥхобутугар атын (нуучча) тыллар киирбиттэрэ: стуол (сандалы даҕаны буолбатах), биилкэ, сиэркилэ уо.д.а. ааҕарҕа, истэргэ олуона.
Баҕар, биир эмэ ааҕааччы санатыаҕа: “Афанасий Яковлевич Уваровскай бааһынай, ол иһин киирии (нуучча) тыллары кыбыттаҕа” диэн. Атын олоҥхолору ырытан көрүөҕүҥ.
Сатаан суруйбат уонна аахпат олоҥхоһуттартан Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай−Бэдьээлэ ”Дьырыбына Дьырылыатта” олоҥхотун саха бас-көс суруйааччылара: В.М. Новиков-Күннүк Урастыыров, Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа, Е.С. Сивцев-Таллан Бүрэ, Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон уо.д.а. хайҕаабыттар. Мин эмиэ сэргээн аахтым, саха тыла-өһө “мүөттээҕин” суруннум. Ол эрээри нуучча тыллара кыбыллыбыттарын сөбүлээбэтим, “байҕал” тоҕо “муора” дэнэрин уо.д.а. (2-с табылыысса).
2-с табылыысса
(Попов, 2024 с.)
«Дьырыбына Дьырылыатта кыыс бухатыыр”
Олоҥхоҕо нуучча тыла кыбыллыбыт төрүөттэрин быһааран көрүөҕүҥ. Сурукка-бичиккэ тиһиллибит олоҥхолор – XIX үйэтээҕилэр. Оттон XIX үйэҕэ И. Исленев, Н. Щукин, А. Миддендорф, Р. Маак суруйалларынан, Саха сирин олохтоох нууччалара бары кэриэтэ сахалыы кэпсэтэллэр [Ксенофонтов, 1992, с. 29−30]. Биллэн турар, оччотооҕу нууччалар сахалыы кэпсэтэллэригэр ийэ тылларын эмиэ кыбыталлара чахчы. Арааһа, сахатыйбыт нууччалар кэпсэтэллэрэ (разговорная речь): “Чуорунай хара ат кулунум” (Тамаллаайы Бэргэн, 2012, 37 сир”; “Дуумайданан, толкуйданан эрэллэр”, “Ээ мин охсуспутум, кэниэснэ” (Хаан Илбистээн, 2016, 62 блок) устунан олоҥхоҕо хатыланар быһыылаах. Атын төрүөт эмиэ баар, баҕар, олоҥхоһут, истээччилэри сэргэхситээри, киирии (нуучча) тыллары кыбытара буолуо.
Онон, олоҥхоһуттар XIX үйэттан саҕалаан, ордук 1930−1940 сс. олоҥхолоон долгутууларыгар нуучча тылларын кыбыталлара буолуохтаах курдук буолбут.
Бэчээттэнэн тахса илик олоҥхолор (үксэ А.А. Саввин, С.И. Боло хомуйуулара) Саха сиринээҕи научнай киин архыыбыгар харалла сыталлар. ГЧИ тыл үлэһиттэрэ, араас хабааннаах тэрээһиннэргэ сөп түбэһиннэрэн, олоҥхолору бэчээттээн таһаараллар. 2012 с. «Тамаллаайы Бэргэн» олоҥхону бэчээттэтэн кинигэ таһаарбыттар. Олоҥхоҕо, мин бэлиэтээһимминэн, 140 киирии (нуучча) тыллар бааллар уонна хаста эмэ хатыланаллар: “Эмээхсиним Бөтүрүөп саҕана” (94 сир.) … “Хормуонньа” (225 сир.) … “Уруучукулаах бөрүө” … “Сургуттаах бэчээттээх сокуон” (246 сир.)” уо. д. А (1-кы табылыысса).
2024 с. Бүлүү икки олоҥхотун аахтым: «Эрбэхтэй Мэргэн» уонна “Төбөт Мэник”. Биллэн турар, Бүлүү олоҥхолоро уратылаахтар. Холобур, сахалыы тыллара-өстөрө уонна хоһуйуулара, киин улуус олоҥхолорун кытта тэҥнээтэххэ, хобдох уус-уран тыллардаахтар. Арааһа, эбэҥки тылын-өһүн дьайыытын түмүгэр буолуо. Өссө биир уратыны бэлиэтээтим, киин улуустарга элбэхтэ ойууланар Аал Луук Мас оннугар Аар Хатыҥ Мас (Аар Чэрчик Мас) ахтыллар. Киин улуустарга хоһуйуллар: “Абааһы аймаҕын аҥаарыйбыт ааттааҕа”; “Аллараа дойду алдьархайдааҕа”; “Түгэх дойду түүлээх түөкүнэ”; “Дириҥ дойду дьээбэлээх дьиккэрэ” Бүлүү эҥэр, “Эрбэхтэй Мэргэн” олоҥхоҕо, нуучча тылынан хоһуйуллар: “Түүрмэ түөкүнэ”, “Улуус ороспуойа” [Эрбэхтэй Мэргэн, 2017, 31 сир.].
Ыйыллыбыт Бүлүү олоҥхолоругар тастан киирии тыл эмиэ элбэх (1-кы табылыысса). Олоҥхоҕо былыргы (XVII үйэ иннинээҕи) саха олоҕор сөп түбэспэт нуучча тыллара бэрт элбэх: “Усаайба тэриммиттэр” (28 сир.); “Халыҥ хаппытаал“ 30 сир.); “Айыы сирин аркыырайа, ырай сирин ыраахтааҕыта” (36 сир.); “Бог бырастыыларын диир” (81 сир.) уо.д.а.
Мин санаабар, ырытан уонна талан ылыллыбыт олоҥхолор уус-уран тыл чыпчаалыгар сөп таһымнаахтар. Хобдох саха тылынан хоһуйуулаах уонна ис хоһоонугар сөп түбэспэт элбэх киирии (нуучча) эбэтэр быдьар тыллардаах олоҥхону уус-уран тыл чыпчаала (шедевр) диэн билинэр сатаммат. Чыпчаал чулууттан чулууларга ананар, ол иһин талан ылыллыбыт олоҥхо уус-уран чыпчаалынан билиниллиэхтээх.
Быдылыкы
Саха түмэлэ
